Bakara Sûresi 272. Ayet Meali

[Not: Bu ayette cömertliğin, İlahi rahmet ve hidayeti celbedeceğine dikkat çekilmektedir.]  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 16/52; 18/28; 30/38-39; 76/9.  

Bu ayetlerde inananlara ciddi mesajlar vardır. Hem Allah’ın rızasını kazanmaya yönelik hem de insanlığın gereği olarak yapılan hayırlar sayesinde günahların bir kısmının affedileceği, ilk etapta zahiren sermayeden eksilmiş gibi görünse de yapılan yardım Allah’ın rahmetinin bereketine mazhar olacağından gerek dünyada ve gerekse de ahirette geri döneceği ve bu konuda kimsenin yaptığının karşılıksız kalmayacağı ifade edilmektedir.  

Bak 57:22-23.  

1. Hak edeni, dileyeni; doğru yolu bulma çabasında olanı. Allah, sapkınlığı gerektiren şeyleri yapanı saptırır; doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı da doğru yola iletir demektir. Ayetteki “Şâe” sözcüğü, “dilediğini” anlamının yanı sıra, “şey edeni”, “gayret göstereni”, “bir şey yapmak isteyeni” anlamına da gelmektedir. 2. Karşılıksız olarak yapılan yardım, bağış.  

(2)“Üstâd-ı Mutlak ve Muktedâ-yı Küll (herkesin kendisine uyduğu) ve Rehber-i Ekmel (en mükemmel kılavuz) olan Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm: وَماَ عَلَي الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ [Peygambere düşen ancak tebliğdir] olan fermân-ı İlâhiyeyi (Allah’ın emrini) kendine rehber-i mutlak ederek, insanların çekilmesiyle ve dinlememesiyle daha ziyâde sa‘y (çalışma) ve gayret ve ciddiyetle teblîğ etmiş. Çünki: اِنَّكَ لَا تَهْد۪ي مَنْ اَحْبَبْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْد۪ي مَنْ يَشَآءُ [Şübhesiz ki sen sevdiğin kimseyi hidâyete erdiremezsin; fakat Allah, dilediği kimseyi hidâyete erdirir] sırrıyla anlamış ki, insanlara dinlettirmek ve hidâyet vermek, Cenâb-ı Hakk’ın vazîfesidir. Cenâb-ı Hakk’ın vazîfesine karışmazdı.” (Lem‘alar, 17. Lem‘a, 137)(3)Resûlullah (asm), Müslümanlar arasında fakirler çoğalınca, ashâbını müşriklere sadaka vermekten men‘ etti. Bununla, o müşrik fakirlerin ihtiyaç sevki ile İslâm’a gelmelerini arzu etmişti. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil oldu. Ve Ashâb-ı Kirâm (radıyallâhü anhüm ecmaîn), onlara tekrar tasadduk etmeye başladılar. (Celâleyn Şerhi, c. 1, 342)  

(*)De ki: Allah dileyeni (sapıklığı tercih edeni) sapıklıkta bırakır, kendisine yöneleni de /hidayeti tercih edeni de hidayete erdirir . (Ra’d-27) -قل إن الله يضل من يشاء ويهدي إليه من أناب Yani bu vb. ayetlere göre, Yüce Allah dilediğini de(*)De ki: Allah dileyeni (sapıklığı tercih edeni) sapıklıkta bırakır, kendisine yöneleni de /hidayeti tercih edeni de hidayete erdirir . (Ra’d-27) -قل إن الله يضل من يشاء ويهدي إليه من أناب Yani bu vb. ayetlere göre, Yüce Allah dilediğini değil, dileyeni hidayet eder.  

[2] Onların küfürleri size ne zarar verir?[3] Yahut harcınız ancak Allah rızası için olsun.  

Bu cümle Kasas 28:56 ve ‘Abese 80:7. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Verilmek istenen mesaj, insanların hidayeti kendi iradeleriyle istemesi gerektiğidir. Uyaran kişi peygamber bile olsa muhatap istemediği sürece onu hidayete erdiremez. Önemli olan tebliğ etmektir. Buna rağmen doğru yola yönelmeyenlerin sorumluluğu kendilerine aittir. Yüce Allah hidayetin Hz. Muhammed’in isteğine göre şekillenmeyeceğini, isteyenin hidayete erdirileceğini haber vermektedir. ‘Abese 80:7’de kulların arınmamasından Hz. Muhammed’in sorumlu olmadığı bildirilmektedir. İnsanlar sadaka ve infakta bulundukları kişilerden hidayete ermelerini dahi istememelidirler. Çünkü hidayette asıl belirleyici unsur kişinin kendi iradesiyle bunu dilemesidir. hidâyet bir akıl, irade ve gönül işidir. Kişi hidayeti kendisi isteyecek ki Yüce Allah da hidayeti yaratmış olsun. Şûrâ 42:52’deki bilgiler ışığında hidayet noktasında Hz. Muhammed’in yapabileceği işin “yol göstermek” olduğunu söylemeliyiz. hidâyet etmek kul için kullanıldığında “yol göstermek, rehberlik etmek”, Yüce Allah için kullanıldığında ise “hidayete erdirmek, hidayeti onaylamak” anlamında yorumlanmalıdır Bu ayet Bakara 2:134, 141, 286, En‘âm 6:52, 164, İsrâ 17:13-15, Lokmân 31:33, Fâtır 35:18, Zümer 39:7, Fussilet 41:46, Câsiye 45:15, Necm 53:38-39, Mümtehine 60:3 ve Zilzâl 99:7-8. ayetlerle okunmalıdır.  

1 Yani, ey Muhammed! Onları yola getirmek senin görevin değil sen, ancak irşat ve tebliğle görevlisin. Bk. (Âlu İmrân: 20, Mâide: 92, 99, Ra’d: 40, Nahl: 35, 82, Nur: 54, Ahzab: 18, Yasin: 17, Şûra: 48, Teğabün: 12) 2 Âyetin bu bölümü, “(Allah yolunda) hayır olarak her ne harcarsanız o, kendi menfaatinize olduğundan dolayı siz de sadece Allah’ın rızasını kazanmak için infak edersiniz.” diye de tercüme edilebilir.  

260 Lafzen, “onların hidayeti senin üstüne vazife değil” -Yani, “sen yalnızca Allah’ın mesajını onlara aktarmaktan sorumlusun, onların buna gösterecekleri tepkiden değil”: Burada kasdedilen insanlar, önceki ayetlerde sözü edilen muhtaçlardır. Öyle görünmektedir ki, Medine’ye hicretinden sonraki ilk günlerde Hz. Peygamber, kendi toplumu arasında yaygın olan büyük bir yoksulluk ile karşı karşıya gelince, arkadaşlarına “karşılıksız yardımın yalnız Müslümanlara yapılması” tavsiyesinde bulundu. Bu tavsiye yukarıdaki ayetin nüzulü ile hemen düzeltildi (bu mealde birçok Hadis, Taberî, Râzî ve İbni Kesîr tarafından nakledilmiştir, aynı zamanda Menâr III, 82 vd.). Diğer bazı Hadisler’e göre (başka kaynaklar gibi Neseî ve Ebû Dâvûd tarafından da kaydedilmiş ve bütün klasik müfessirler tarafından nakledilmiştir) Hz. Peygamber, bunun üzerine müminlere, karşılıksız yardımları, kişinin inancına bakmaksızın ihtiyaç duyan herkese vermelerini açıkça emretti. Sonuç olarak müfessirler arasında, yukarıdaki Kur’an ayetinin -tekil olarak ifade edilmiş olmasına ve Hz. Peygamber’e hitab ediyor görünmesine rağmen- bütün Müslümanlar için geçerli olan bir talimat olduğu konusunda tam bir ittifak vardır. Özellikle Râzî ondan şu ilave sonucu çıkarmaktadır: Karşılıksız yardım -yahut onu askıya alma tehdidi- hiçbir zaman inançsızları İslam’a çekmenin bir aracı olarak kullanılmamalıdır. Çünkü, imanın geçerli olması için derunî bir tatminin ve serbest bir seçimin ürünü olması gerekir. Bu, yukarıdaki 256. ayetle de uyumludur: “Dinde zorlama yoktur”.  

[515] Zımnen: “Allah hak edip tercih edeni doğru yola yöneltmeyi ister.” Çevirimiz men ile birlikte gelen yeşâ’ fiillerinin çift özneli konumuna dayanır (Bkz: 13:27 ve 14:4, notlar). Yoksula yardım, o kadar hasbi ve o denli karşılık beklentisi olmadan yapılmalıdır ki, değil kişisel menfaat ve minnet altına alma, onun yanlış bulduğunuz inanç ve düşünce dünyasına müdâhale için bir araç olarak dahi kullanılmamalıdır. Çünkü hidayet, kulun talebiyle bağlantılı olarak Allah’tandır. Hidayet kişinin kendisine iyilik yapanın hatırı için onun istediği yola girmek değil; hakkın hatırına, kişinin özgür iradesiyle Allah’a teslim olmayı tercih etmesidir. [516] Hayır için yapılan herhangi bir harcamanın getirisini belirleyen şey, harcamanın kendisine yapıldığı kimseden daha çok harcamayı yapan kimsenin niyet, tavır ve davranışlarıdır. Çünkü, bu hayır ve iyilikten en kazançlı çıkan taraf, alan değil veren taraftır. Başkalarına iyilik yapan biri, aslında bilerek ya da bilmeyerek en çok kendine, kendi öz benliğine iyilik yapmaktadır. [517] Lafzî mânası “Allah’ın yüzü” olan bu ifade, Allah’ın zâtını ifade eden bir mecazdır. Evet, tamı tamına “Allah’ı kazanmaktan” söz ediliyor: Allah’ı kazanan neyi kaybeder, Allah’ı kaybeden neyi kazanır? [518] Bu âyet indikten sonra Rasulullah ve mü’minler bu tavrı terk ettiler ve yardıma muhtaç olanlara, hangi inanca mensup olduklarına bakmaksızın yardım ettiler (Taberî, İbn Kesir vd). Bu, bir mü’minin, yanlış yolda olan insanların gönlünü İslâm’a ısındırmak için onlara yardım yapmasına mâni demek değildi. Ne ki, muhtaç insanlara yapılacak iyiliğin böyle bir şarta bağlanması, “iyilik” ve “hayır” kavramlarının yaslandığı insani ölçülerle de çelişiyordu. Çünkü, başkalarına karşılıksız yardımda bulunmanın ilk ve en temel şartı, “liyakat” ve “ihtiyaç”tı.  

[1] Müslümanlar ehl-i zimmet ve ehl-i kitâbdan fakîr olan akrabâ ve ehibbâlarına ve 'ale'l'umûm muhtâcîne mu'âvenet ider ve sadaka virirlerdi. Bilâhare onların dûçâr-ı ihtiyâc olarak îmâna gelmelerini temîn maksadıyla sadaka virmeği Rasûlullah men' itdi. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil oldığından müslümanlar kemâ fi's sâbık ehl-i kitâbdan ve müşriklerden olan fukarâya mu'âvenete başladılar.  

[*] Kimin bunu içten istediğini sen bilemezsin.  

320 In connection with charity this means that we must relieve those really in need, whether they are good or bad, on the right path or not, Muslims or otherwise. It is not for us to judge in these matters. Allah will give light according to His wisdom. Incidentally it adds a further meaning to the command, "Let there be no compulsion in religion" (2:256). For compulsion may not only be by force, but by economic necessity. In matters of religion we must not even compel by a bribe of charity. The chief motive in charity should be Allah's pleasure and our own Spiritual good. This was addressed in the first instance to Al Mustafa in Madinah, but it is of universal application. 321 See note to 2:112, Wajh means literally: face, countenance; hence, favour, glory, Self, Presence.