Bakara Sûresi 269. Ayet Meali

Hikmet, Kur’ân bilgisi, sözde ve işte doğruyu buluş, doğru akıl, İsabetli tedbîr, her şeyi yerine koymak ve bâzı yerde de peygamberlik anlamlarını ifade eder.  

[44] Hıkmet ve lübb kavramları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, III, 355-365.  

Hikmet, neyin doğru neyin yanlış olduğunu anlamaya yarayan derin ve yararlı bilgi demektir. Hz. Peygamber, yararlı bilgi istemeyi tavsiye etmiş, bizzat kendisi de Allah’tan bu dilekte bulunmuştur.  

 Derin ve yararlı bilgiye hikmet denir. Allah’ın kendisine hikmet verdiği kimseler öncelikle peygamberler, ilmiyle amel eden âlimlerdir. Bilgili olmanın en çok değer verilen tarafı, insanlığa yararlı olmaktır. Peygamberimiz bir hadisinde: «Yararlı bilgi isteyin, yararsız bilgiden Allah’a sığının» buyurmuştur. Doğruluk, adalet, ihlâs, sevgi, saygı, ağırbaşlılık, başkalarına faydalı olmak, cömertlik, âlicenaplık gibi yüksek vasıfları taşıyan kimseler de hikmet ehlinden sayılır. İslâm’a tam olarak inanan, Kur’an’ın emirlerini öğrenip noksansız uygulamak için çaba sarfeden, tüm kötülüklerden uzak duran kimse hikmet sahibidir ve kendisine büyük hayır verilmiştir.  

1. Sağlıklı düşünme, gerçeği kavrama, doğru hüküm verme yetisi, bilgelik. 2. Dileyene. Hak edene. Gereğini yapmak için çaba gösterene.  

(3)“Kuvve-i akliyenin tefrit (geri) mertebesi gabâvettir ki, hiçbir şeyden haberi olmaz. İfrat (aşırı)mertebesi cerbezedir ki, hakkı bâtıl, bâtılı hak sûretinde göstermeye kadar hîleli ve aldatıcı bir zekâya mâlik(sâhib) olur. Vasat mertebesi (orta yolu) ise hikmettir ki, hakkı hak bilir, imtisâl eder (uyar); bâtılı bâtıl bilir ictinâb eder (kaçınır).” (İşârâtü’l-İ‘câz, 20)  

(*) Not: Bazılar, hikmetin, Hz. Peygamberin sünneti olduğunu iddia ediyorlar. Bunlara göre Kur’an’la birlikte hikmet, yani sünnet de vahiy edilmiştir. Yani haşa sünneti de vahiy kapsamında düşünüyorlar. Oysa bu iddia batıldır. Çünkü ayette göre yüce Allah dileyen/hak eden/ herkese hikmeti veriyor. Eğer hikmet sünnet ise, o zaman Hz. Peygamberden başka onun gibi nice insanlar da sünnet sahibi olurlar. Daha açık bir ifadeyle Hz. Peygamberden başkasına vahiy verilir anlamı çıkıyor. Yani benim, senin ve başkasının da Hz. Peygamber gibi sünneti olabiliyor muş? Çünkü yüce Allah Hz. Lokman’a, diğer peygamberlere ve hatta bu ayette göre peygamber olmayanlara da hak eden herkese hikmeti verir. Eğer bize de hikmet verilebiliyorsa, demek ki, hikmet sünnet değildir. Ayrıca bu iddiadan hareketle sünnet, hikmet adı altında Hz. Peygambere vahiy yoluyla verilmiştir desek, o zaman onun bütün sünneti de Müslümanlara farzdır dememeniz gerekir. Çünkü bu iddiaya göre sünnet de vahiy ürünü olur. Hâlbuki Hz. Peygamberin kıldığı hiçbir nafile namaz, sünnet vs. Müslümanlara farz değildir. Özetle, sünneti, vahyin bir parçası olarak düşünmek, Allah muhafaza! Kur’an’a olan imanı da zedelemektedir. (الله اعلم)  

[11] Kur'an, ilim, fehim, nübüvvet, akıl, fıkıh, mârifet, haşyet, ta'at, Allah'ı tefekkür, sözde isabet…ilâh mânâlarına gelir.  

174 Hikmet: hakikati ifade eden evrensel ve külli bilgi olarak tarif edilir. Buradan hareketle bilgelik anlamı da verilir. Kur’an’da kitapla beraber zikredilir. Bu anlamda hakikati kavrama yeteneğidir diyebiliriz. Etimolojiden hareketle yapılan semantik analizlerden çıkan anlamı şu şekilde gösterebiliriz. H-K-M kökü Arapçada “engel olmak” anlamındadır. Nitekim bütün türevlerinde bu anlamı bulabiliriz. Şöyle ki: Hâkim, zulme/haksızlığa engel olan; hekim (hakîm kelimesinin muhaffefi), hastalığa engel olan; hakem, kuralsızlığa engel olan; hükümet, anarşiye, teröre ve yasa dışı hareketlere engel olan; tahkim, yıkılmaya, devrilmeye engel olmak; istihkâm, düşmanın ilerlemesine engel olan (askerlikte mevzi kazan, tuzaklar hazırlayan, mayın döşeyen birlik); hüküm, parçalı ve dağınıklığı ve belirsizliği giderilmiş, karar verilmiş vb… buradan da hikmet, insanı yanlış inanç, düşünce ve sapıklığa sapmayı engelleyen bilginin adıdır. Bu anlam da felsefenin eskiden adıydı. 13. asırdan sonra şiddetlenen tartışmalar neticesi felsefe ve hikmeti birbirinden ayırdılar. Bir kişinin yanlış inanca, sapıklığa sapmasını veya yanlış bir iş yapmasını engelleyen her bilgi aslında hikmettir. Bu bir ayet, bir hadis, bir şiir, bir atasözü olabilir. Hikmet genelde olması istenen ama olmayan yani araya bir engel giren şeyler için söylenir. “Vardır bir hikmet” sözünde olduğu gibi. Şu hâlde kişinin sapmasını engelleyen her şey, onun hidâyetine yardımcı oluyor, onu doğru ve hakikat üzere tutuyor demektir. Şu hâlde başta açıkladığımız, hakikati kavrama yeteneğini, bilgisini bu analizden çıkarabiliriz. Dolayısıyla, hikmet, hakikatin dışındaki yollar tamamen engellemiş ve geriye sadece hakikatin kaldığı bir durumdur. Öyleyse kişi bunu kavradığında hikmet ehlidir veya hakîmdir (eski tabirle filozof). Şu hâlde burada kastedilen hikmet, hakikati kavrama yeteneği veya bilgisidir. Nitekim İbn Abbas’a sorulduğunda o, hikmeti “Kur’an’ı kavramaktır” diye tanımlamıştır. Kur’an da hakikatin kendisi olduğuna göre, hakikat de tam olarak kavranamaz ama insan gücü nispetinde onu kavradığı kadar hikmet sahibidir.  

(el-Bidaye ve’n Nihaye c.7 s.360’da yer aldığına göre İbn-i Mes’ud Resulullah’ın şöyle buyurduğunu naklediyor: “Hikmet on parçaya bölündü. Dokuz parçası Ali’ye, bir parçası da diğer insanlara verildi.”  

[Hikmet], Yâsîn 36:2’de de belirtildiği gibi “[el-hakîm] olan Kur’an hakikatleriyle donanımlı olmak” demektir. hikmet sahibi olmak Yüce Allah’ın emir ve yasaklarının yer aldığı vahiy ile buluşarak derin bir muhakeme ve isabet sahibi olabilme erdemidir.  

1 Hikmet: Yanlışlığı asla düşünülemeyen mutlak doğru önermeler, demektir. Bu önermeler ise ancak vahiyle ortaya konulur. Kâinattaki yegâne hikmet, Allah tarafından Peygamberlere gönderilen ilâhi kitaplardır. Bu da şu anda sadece “Kur’an”dır. Hikmet ayrıca; sağlam bilgi, güzel ahlak, kötülüğe engel ve iyiliğe sebep olan şey, nasîhat olan her hangi bir söz, nübüvvet, şeriat, din, kitap, anlayış, adalet, veciz söz, felsefe ve Kur’an anlamlarına gelir. Günümüzde diğer İslamî kavramların anlamlarının içinin boşaltıldığı gibi hikmet kavramının da içi boşaltılmaya çalışılmaktadır. Kimi kerameti kendinden menkul zevat, hikmeti bir bal peteğindeki uyduruk yazıya, efendilerinin saçma sapan sözlerine, fiillerine ve hezeyanlarına alet etmektedirler. Kimleri de filozofluk taslayarak saçma sapan anlamlar vermektedirler. Bunların gerçek manadaki hikmetle hiçbir ilgisi yoktur. Hikmet; Kur’an’da dört farklı anlamda kullanılır: 1- Nasîhat, (Bakara: 231) 2- İlim ve anlayış, (Lokman: 12) 3- Peygamberlik (Nisâ: 54) 4- Kur’an. (Nahl: 125) Konuyla ilgili olarak Bk. (Hûd: 1, Şuara: 21, Yasin: 2)  

[509] Hikmet, çeşit bildiren mastardır. Hükmün doğru olan çeşidine de, doğru ve isabetli hükme ulaşma melekesi olan muhakemenin doğru kullanılmasına da denir. Lafız bizi mânaya götürür, mânanın ifade ettiği şey hakikat, hakikatin dayandığı şey ise hikmettir. Adına “muhakeme” denilen yeti sayesinde insan olgularla ilkeler, hakikatle hayat, idealle reel arasındaki altın dengeyi bularak azamî faydayı elde eder. Bu ve buna benzer kullanımlarda dinî emirlerle o emirlerin muhatapları ve uygulandığı hayat arasındaki tam isabete tekabül eder. Âyette hikmetten “verilen bir şey” olarak söz edilmektedir. Ancak âyetin sonu bunun herkese değil doğuştan bahşedilen bazı yeteneklerini geliştirenlere verileceğini ihtar eder. İndirilen hükümlere verilen hikmetle bakan biri, bu sayede eylemlerini “sâlih amel”e dönüştürür. Bu da sahibini mutluluğa götürür. Âyetin hemen öncesinde de dile getirdiğimiz husus göz önüne alınacak olursa bu âyetteki hikmeti şöyle tanımlayabiliriz: Allah’ın ve şeytanın telkinlerini birbirinden ayıracak, insanın kendi lehine ve aleyhine olan şeyleri birbirinden seçip ayırarak onu doğru ve isabetli hükme ulaştıracak selim bir akıl, bilgi ve tecrübeye dayalı “muhakeme yeteneği”dir (Krş: 11:1, not 2). Bu yetenek kime verilmişse “gerçek şu ki, ona sınırsız bir servet verilmiştir”. Hikmetle iki cihan hazineleri kazanılır, fakat cihanın tüm hazineleriyle hikmet satın alınmaz. İbn Abbas hikmeti, “Kur’an’ı kavramak” olarak tarif eder. [510] Hikmetin değerini bilmek için dahi hikmete gerek vardır. Hikmeti, Allah için kullanıldığında “bir şeyi yerli yerince yaratmak”, kul için kullanıldığında “bir şeyi yaratıldığı yerde tutmak” olarak da tanımlamışlardır. Bu tanıma giren hikmetin zıddı zulümdür; çünkü zulüm, bir şeyi yerinden etmektir. İnsandaki hakkı bâtıldan, doğruyu eğriden, güzeli çirkinden, kârı zarardan, iyiyi kötüden ayırabilme yeteneği anlamı verdiğimiz hikmet, zaten doğal olarak bu tanımı da kapsamaktadır. Akıl hikmetin aletidir, kendisi değil. Bu âletten mahrum olanlar, doğaldır ki hiçbir zaman hikmete sahip olamazlar. Ancak, bu âlete sahip olan herkesin hikmete ulaştığını söylemek de mümkün değildir. İlim de öyle. Hikmet, hakikatle evham, vesveseyle ilham arasındaki farkı gösteren terazidir. Hikmetin kişiye Allah tarafından verilmesinden murat, hikmet terazisinin her iki kefesi olan selim akıl ve sahih bilgiye ulaşacak yolların kişinin önüne açılmasıdır.  

Hikmet, Íã (hkm) kökünden gelir. Hükm, hükûmet ve ihkâm mânâlarıyle ilgili olarak isim ve masdar olabilir. İslâm bilginleri, hikmeti çeşitli şekillerde tanımlamışlardır. Bütün tanımların birleştiği husus, hikmetin, sebep ve netîce ile ilgili, düşünce düzeyinden eyleme çıkabîlen bilgi olmasıdır. Hikmet, derin ve yararlı bilgidir. Bu bilgi ancak düşüncenin ürünü olacağından, yüce Allah "Ancak sağduyu sâhibleri düşünüp ibret alır" buyurmuştur. Kur'ân'ın amaçladığı hikmet, bir yığın işe yaramaz felsefî nazariyeler değildir. Asırlarca insanların kafalarını boş yere uğraştırıp durmuş olan bu tür nazariyelerden kaçınmayı, Hz. peygamber (s.a.v.) Efendimiz bize tavsiye etmişlerdir: "Allah'tan yararlı bilgi isteyiniz, yararsız bilgiden Allah'a sığınınız" (İbn Mâce, Du'â': 3, h. 3843; Beyhakî, Şu'abu'l-Îmân; Feydu'l-Kadîr: 4/108). Kur'ân insanların gözünü kâinİtın yaratılış yasalarını ve bir de kendi iç dünyâlarını incelemeğe yöneltir: "Biz onlara, âyetlerimizi ufuklarda (dış dünyâda) ve kendi içlerinde göstereceğiz" (Fussilet: 53) diyor. İşte Kur'ân, öğrenmeğe değerli iki bilgi yolunu böylece tesbit ediyor: Pozitif ilim ve insanın ruhunu temizleyip ebedî mutluluğa ulaştıracak dîn ilmi, ruh bilgisi. Kur'ân, develerin nasıl yaratıldığını, göğün nasıl yükseltildiğini, arzın nasıl döşendiğini, gölgenin nasıl uzayıp kısaldığını, ayın ve güneşin nasıl ışık verdiğini, gecenin ve gündüzün nasıl değiştiğini, kuşların nasıl gökte uçtuklarını incelememizi bize sık sık emrederken gözümüzü pozitif bilime çevirmekte; bu ilimle kâinât yasalarını keşfedip Allah'a daha gönülden bağlanmamızı istemektedir. Kur'ân, doğa yasalarına Allah'ın âdeti "Sunnetullah" diyor. Allah'ın yaratma âdetini yani sebep ve sonuç arasındaki ilişkileri, tabi'at kanunlarını iyi bilen insan, bu bilgisini imanla da desteklemişse işte Allah'a huşû'un, Allah'tan korkmanın zirvesine varmış, O'nu şuurla ve içten sevmesini bilmiştir. Bundan dolayıdır ki yüce Mevlâ: "Allah'a ancak bilgin kulları gereğince saygı duyar" (Fâtır: 28) demektedir. Kur'ân insan duyusuna çarpan bütün doğa olaylarını Allah'ın varlığının ve kudretinin âyetleri (işâretleri) görmektedir. Müslümanların görevi, bu âyetleri derince düşünüp incelemek, bunların yanından körü körüne geçmemektir: "Göklerde ve yerde nice âyetler vardır ki onların yanından (hiç düşünmeden) yüz çevirerek geçerler" (Yusuf: 105)  

[1] Hikmet, doğru hüküm demektir. Allah her nebîye kitap ve hikmet vermiştir (Âl-i İmrân 3/81). Hikmet, Allah'ın indirdiği ve yarattığı âyetlerden çıkarılan doğru hükümler ve o hükümleri çıkarma yöntemidir. [2] "Sözü dinleyip en güzeline uyanlar, Allah'ın doğru yolda saydığı kişilerdir. İşte ulü'l-elbâb onlardır." (Zümer 39/18)