Bakara Sûresi 260. Ayet Meali

(*) Ayetel Kürsi ve ondan sonra gelen iki ayet, Allah’a imanı anlatırken, bu üç ayet ise; ahiret gününü ve dirilmeyi isbat ediyorlar. 258. ayette, ferdi öldürme ve dirilmeden, Güneşin doğuşu ve batışı gibi evrensel ölüm ve dirim yasasına geçiliyor. 259. ayette ise, hareket ve zaman kavramlarının değişik yapıları olduğu vurgulanıyor. 260. ayette ise, alışkanlık kanununa işaret ediliyor. Birbirine alışan maddeler ve parçalar 2. kez birinci seferden daha rahat ve daha güzel bir şekilde bir araya gelebilirler. Demek 2. diriliş, birincisinden daha kolaydır.  

Bazı müfessirler, yukarıdaki kıssayı yorumlarken, “Fesurhunne ileyke” ifadesini; “Onları kendine alıştır, onlara sana itaat etmelerini, alışmalarını öğret,” şeklinde yorumlamıştır. Yani insan, isterse kuşları eğiterek onları değerlendirebilir ve kendine alıştırarak itaat etmelerini sağlayabilir. Oysa bu ayette anlatılanlar, Allah’ın ölüyü yeniden diriltme kudretini tasvir etmeyi amaçlamaktadır. Çünkü Hz. İbrahim, kuşların eğitilip eğitilemeyeceğini ya da nasıl evcilleştirileceğini sormuyor, insanın öldükten sonra nasıl diriltileceğini merak ediyor. Bu merakın giderilmesi için insanların yeniden nasıl yaratılacağı bu ve bundan önceki ayetlerde de geçtiği gibi farklı örneklerle ve değişik kıssalarla anlatılıyor.  

 Hz. İbrahim ölen bir canlının yeniden nasıl dirileceğini merak etmiş ve bunun kendisine gösterilmesini Rabbinden istemiştir. Allah Teâlâ ona, âyette geçtiği gibi maddi bir örnekle cevap vermiş, dirilişin mahiyetini izah etmemiştir. Çünkü insanın bilgi kapasitesi, dirilme, canlanma olayını kavramaya elverişli değildir. Bundan önceki âyetlerde de geçtiği gibi peygamberlere verilen bu örnekler birer mucizedir. Mühim olan, Allah’ın bütün canlıları, özellikle insanı mutlaka diriltip hesaba çekeceğine kesinlikle iman etmektir.  

"Benim mucizeye ihtiyacım yok" diyerek Kuran'ın matematiksel mucizesini görmek istemeyen sözde müslümanlar İbrahim'den daha mı güçlü bir imana sahipler? Bak 60:4.  

Ezelî ve ebedî ilmi ile her şeyi hakkıyla bilen Rabbimizin, bazı âyet-i kerîmelerde peygamberlere, meleklere, kâfirlere ya da şeytana sormuş olduğu sorular onlardan cevap bekleme soruları değildir. Sorunun muhatabı, peygamber ya da melek ise genelde o anki meselenin iç yüzünün bizlerinde anlaması için sorulan sorulardır. Lânet edilmiş şeytana ya da kâfirlere sorulan sorular ise, esasında onları, azarlama ve kınama ifadeleridir.  

(*) a). Bu ayette göre ruhları yaratan Allah (c.c.) ahirette çağırdığında, O’nun sesine hepsi hızla gelecekler, demek istenmiştir. Burada bazı çevirilerde olduğu gibi, “Dört kuş al, onları kıyma yap ve o kıymayı dört ayrı dağın tepesine koy. Sonra onları çağır. Onlar canlanıp koşarak sana gelecekler,” manası söz konusu değildir…Yani Hz. İbrahim kendine alıştırdığı kuşları kesip öldürmemiştir. Fakat Allah’ın emriyle her birini bir dağa bırakmış ve onları çağırınca ondan kaçacaklarına hemen yanına gelmişlerdir. İşte ruhları yaratan yüce Allah da kıyamet günü ölmüşlerin ruhlarını çağırınca böylece hepsi hızlı bir şekilde onun huzuruna geleceklerdir. (الله اعلم) Yine en doğrusunu yüce Allah bilir… Ayrıca aşağıya metinleri alınan en-Nüket ve’l-Uyun - el-Maverdi), Hakaikü’t-Te’vil fi’l vahyi ve’t Tenzil ile Tefsirü’l-Vasit ve Tefsirü’l-Beydavi’’gibi eserlerdeki ilk müfessirlerden olan Ebu Müslim ve İbn Bahr’a ait tefsirlere de bakılabilir. b) Ayette geçen (أرني)’’ bana bildirir misin, haber verir misin?’’ anlamındadır, bana göster anlamında değil. c) Bu yakarışla Hz. İbrahim yüce Allah’tan ölmüş birinin dünyada diriltmesini değil de kıyamet günündeki diriliş ve haşri nasıl gerçekleştireceğine dair kendisine bilgi vermesini istemiştir. d) Zaten Kur’an’ın bir çok yerinde geçen (أرأيت - ألم تر - ألم تروا)’ ereeyte, elem tere veya elem terav’’ gibi ifadeler görmek değil, hep haber ve bilgi anlamındadır. Mesela: 1- Maun süresi birinci ayetinin başında (أرأيت) ’’ereeyte’’ O dini yalanlayanın kim olduğunu bildin mi? veya tanıdın mı? şeklindedir. 2- Fil- 1. ayetin başında da geçen (ألم تر)’’ elem tere’’ Rabbin fil sahiplerine nasıl yaptığını bilmedin mi? O olayadan haberin olmadı mı? şeklindedir. Çünkü Hz. peygamber o zaman yok idi, ama fil hadisesi o kadar biliniyordu ki, herkes ondan söz ediyor ve hatta kendi aralarında ona Fil Senesi diyorlardı. İşte bu kelimeyle ilgili detaylı bilgi için aşağıdaki lügat ve tefsir metinlerine bakılabilir. Ayrıca: 1) Arapçada (صرهن) emrinin meşhur anlamı, “onları kendine alıştır/meylettir” şeklinde olup âyette “kesmek/boğazlamak” anlamına geldiğini gösteren herhangi bir işaret bulunmamaktadır. Bu nedenle âyette “kesmek ve boğazlamak” anlamını vermek, bir delilin delalet etmediği bir manayı âyete ilave etmek olur ki bu doğru değildir. 2) Eğer bu ifadenin maksadı, “onları kes” anlamında olsaydı Allah (صرهن) ifadesinden sonra “(اليك) إ= sana” kelimesini kullanmazdı. Çünkü bu kelime “kesmek” anlamında kullanıldığında (الي) harf-i cerrini almaz, “meylettirme, alıştırma” anlamına geldiğinde (الي) harf-i cerri ile kullanılır. 3) Âyetteki “sonra onları çağır” emrindeki “(هن) ”zamiri, o kuşların parçalarını değil, o kuşların kendisini gösterir. Bunlar aynı zamanda müfessir Ebu Müslim ve İbni Bahr’ın görüşüdür. Bkz: ((مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير - الرازي Râzî, VII/45.) (Ölülerin Nasıl Diriltildiğinin Kuşlar Üzerinden Hz. İbrahim’e Gösterilmesi (Bakara 260. Âyetin Anlamı İle İlgili Bir Değerlendirme (İ. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi. Bahar 2016/7(1) 9-34). Özetle, birçok mealde görülen “Onları parçalara ayır” şeklindeki anlamın Kur’an metnine uygun olmadığı açıktır. Çünkü Kur’an burada semantik anlam olarak, bir metafor kullanıyor. Senin eğittiğin, kendine alıştırdığın kuşlar, nerede olurlarsa olsunlar, senin çağrına uyup sana uçarak nasıl geliyorlarsa, tıpkı bunun gibi, bütün ruhlar da onları yaratan, eğiten, terbiye eden ve onları kendine alıştıran, O’ndan gelip O’na dönecekleri Rablerine de O’nun bir çağrısıyla uçarak giderler. Eğer Hz. İbrahim’in kullandığı (أرني) ‘’erini’’ ifadesinden kasıt, yüce Allah’ın fiziken ölmüş olanları nasıl dirilteceğini kendisine göstermek olsaydı, o zaman yüce Allah ona bir kuş al, onu kes, parçlara ayır ve gözünün önünde bulundur; bak bakalım, onun parçalarını nasıl bir araya getirip canlandıracağımı gözünle gör diyecekti. Peki böyle mi yaptı, hayır. Ayrıca bunun için bir kuş bile yeterliydi. Peki neden dört kuş? Neden gözleri önünde değil? Neden dört ayrı dağlara, yani göremeyeceği yerlere bırakması isteniyor? Oysa Hz. İbrahim bunu gözleriyle görmesi gerekirdi. Ama ayeten anlaşıldığına göre Hz. İbrahim bu kuşların nasıl diriltildiğini gözleri ile görmemiş, sadece çağırdığında ona alışan kuşların kendisine doğru koştuklarını görmüştür. Demek ki, Hz. İbrahim o kuşları kesip öldürmemiş ve gözleriyle o kuşların nasıl canlandıklarını da görmemiştir. 2. Mana: Burada Hz. İbrahim’in kalpleri manen ölmüş olanları yüce Allah nasıl ihya ettiğini öğrenmek istemiştir şeklinde de olur. Çünkü ayette geçen (الموتي)’’ elmevta’’ manen ve ruhen ölmüş olanlar için de kullanılır. Hatta Kur’an’ı Kerim’de bu ifade en çok bu anlamda kullanılır. وفي «شرح التوضيح» يجوز كونها أي الرؤية علمية (روح المعاني)،قال ابن خطيب ... أو أَنَّ المعنى أَرِني كيف يكونُ الحشرُ يوم القيامة؟ أَي: ليطمئِنَّ قلبي بهذا اللباب في علوم الكتاب – ابن عادل)]. والرُّؤيةُ في اللغة على ثلاثة أَوجُه أَحدهما : العِلم، بالتفكّر: (إني أرى ما لا ترون) : بالعقل: (ما كذب الفؤاد ما رأى (ما الفرق بين هذه الكلمات في القرآن الكريم (أبصر ، رأى ، نظر {أَرَءيْتَ ٱلَّذِى يُكَذّبُ بِٱلدّينِ} والمَعْنى هَلْ عرفتَ الذي يكذبُ بالجزاءِ أو بالإسلامِ (إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم - حاشية الصاوي– تفسير الجلالين)) الظاهر أن {أرأيت} هي التي بمعنى أخبرني، فتتعدى لاثنين، أحدهما الذي، والآخر محذوف (سورة الماعون) قوله تعالى: {ألمْ تَرَ كيفَ فَعَلَ ربُّكَ بأصْحابِ الفِيل} فيه وجهان: أحدهما: ألم تخبر فتعلم كيف فعل ربك بأصحاب الفيل.(- تفسير بحر المحيط ) - المعنى: الم تخبر.- : ألم تعلم (اللباب في علوم الكتاب) القول الثاني: أنه فَرَّقَهُن أحياء، ثم دعاهن فأجبنه وعدن إليه، يستدل بعودهن إليه بالدعاء... ولا يصح من إبراهيم أن يدعو أمواتاً .قاله ابن بحر.( النكت والعيون) -- ولكن أبا مسلّم قال: إن إبراهيم لما طلب إحياء الميت من الله أراه الله مثالا قرب به الأمر عليه، والمراد بصرهن إليك: الإمالة والتمرين على الإجابة. أى: فعود الطيور الأربعة أن تصير بحيث إذا دعوتها أجابتك وأتتك، فإذا صارت كذلك فاجعل على كل جبل واحدا حال حياته، ثم ادعهن يأتينك سعيا، والغرض منه ذكر مثال محسوس في عود الأرواح إلى الأجساد على سبيل السهولة (الوسيط لطنطاوي - مفاتيح الغيب ) والجَزْءُ : البَعْضُ ، والجمع أَجْزاء (تعريف و معنى جزء في معجم المعاني الجامع) ...قال بعض أهل التفسير إنّ معنى كلمة فَصُرهُنّ أي قطّعهنّ، وهذا عجيب، لأنّ الصّر فيه معنى الضّم، والتقطيع فيه تفريق. ويبدو أنّ الذي حملهم على هذا قوله تعالى:" ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً "، ومعلوم أنّ الواحد هو جزء من الأربعة، والأربعة الطيور يمكن أن تكون أربعة أنواع يكون مجموعها أكثر من أربعة، وقد ورد في سورة الحِجر:"وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ، لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ "، فهل المقصود بالجزء هنا بعض إنسان أم عدد من النّاس؟! وعليه فلا داعي لأن تُصرف لفظة فصرهنّ عن ظاهر معناها الذي هو الضّم والتقريب ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً"، لو كان المقصود تفريق قطع الطيور الميتة على الجبال، كما يقول البعض من أهل التفسير، لكان هذا من أعجب العجب، لأنّ المطلوب هو رؤية كيفيّة الإحياء وتجميع الأشلاء، ويكفي، لتحقيق المطلوب، طير واحد، ولا بد أن يكون قريباً وتحت النّظر. أمّا تفريق الأبعاض على الجبال فلا يجعلنا نبصر كيفيّة الإحياء. وما يُدرينا عندها أنّها الطيور نفسها التي قُطّعت؟! وحتى لا نقع في مثل هذه التناقضات لا بُدّ أن نأخذ المعاني وفق الدلالات الظاهرة. لقد طُلب من إبراهيم، أن يأخذ أربعة من الطير، أو من أنواعها، ثم يضمّها إليه حتى تألفه، وبعد ان تتحقق الألفة المطلوبة يفرقها في رؤوس الجبال، التي لا ندري عددها ولا ندري مدى بعدها وقربها... وقال عطاء بن أبي رباح: اضممهنّ إليك. وقال ابن زيد: إجمعهنّ: فعوّدهنّ الرجوع إليك إذا ناديتهنّ . والطيور الأربعة هي مِن الّتي تُجنَى في البيت كالدجاج والبط ودجاج الهند والطاووسالألفة المطلوبة يفرقها في رؤوس الجبال، التي لا ندري عددها ولا ندري مدى بعدها وقربها... وقال عطاء بن أبي رباح: اضممهنّ إليك. وقال ابن زيد: إجمعهنّ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا ) أي واحداً من تلك الأربعة (ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا ) أرجُلِهنّ مُسرعات في سيرهنّ ، وذلك لِما تعوّدنَ عليه من الطعام والشراب . وهذا مثَل ضربهُ الله تعالى لإبراهيم ، والمعنى : يقول الله تعالى يا إبراهيم لا فناءَ للنفوس ولا معادَ للأجسام بل النفوس باقية لا يعتريها نقص ولا خلَل فإذا صار يوم القيامة يناديهم إسرافيل فيُلبّون دعوته ويجتمعون إلى المنادي مُسرعين كما تدعو الطيور فتأتيك مسرعة . وذلك قوله تعالى في سورة الروم {وَمِنْ آيَاتِهِ أَن تَقُومَ السَّمَاء وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِّنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنتُمْ تَخْرُجُونَ } ، وقال تعالى في سورة الإسراء {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وكتاب المرجع (حقائق التأويل في الوحي والتنزيل)  

[1] Eşkâlini bellemek için.[2] Veya bir parçasını.  

171 Bazı tercümelerde görülen “Onları parçalara ayır” şeklindeki anlamın Kur’an metnine uygun olmadığını gördük. Çünkü Kur’an burada semantik anlam olarak, bir metafor kullanıyor. Senin eğittiğin, kendine alıştırdığın kuşlar, nerede olurlarsa olsunlar, senin çağrına uyup sana uçarak nasıl geliyorlarsa, tıpkı bunun gibi, bütün ruhlar da onları eğiten, terbiye eden ve onları kendine alıştıran, O’ndan gelip O’na dönecekleri Rablerine de O’nun bir çağrısıyla uçarak giderler. (Bu yorumu, M. Hamidullah’ın, Fransızca Kur’an meâlindeki bu ayetin çevirisine borçluyum). Dolayısıyla ölülerin dirilmesi için Rabbin çağrısı kâfi gelmektedir.  

Burada diriltilmenin nasıl olduğuyla ilgili Hz. İbrahim’in merakı, dört kuşun evcilleştirilmesiyle yani insana alıştırılmasıyla ilişkilendirilerek cevaplandırılmaktadır. Bir süreliğine sahibine alıştırılan kuşların bir müddet sonra uzak bir yere bırakılmaları halinde bile sahibinin sesini tanıyıp ona koşmaları (uçmaları) ile aslında insan ruhunun da sahibi olan Yüce Allah’ın mahşer için diriltilme çağrısına koşarak geleceği hakkında bir mesaj verilmek istenmektedir. Kuşun kesilip parçalanması, sonrasında da canlandırılmasından söz edilmemektedir.  

1 Yani Hz. İbrahim, “Ey Rabbim! Senin ölüleri dirilttiğini biliyorum. Ama bunun nasıl olduğunu bana göstermeni Senden niyaz ediyorum” demek istedi.2 Aslında fiil, “di’li geçmiş zaman” olmasına rağmen mana akışına uygun olması için “şimdiki zaman” olarak tercüme edilmiştir.3 Âyetin bu bölümü: “(Ey İbrahim!) Öyleyse bildiğin dört tane kuşu al, onları kesip, parçala ve sonra onun her bir parçasını bir dağın üzerine bırak…” diye de tercüme edilebilir.4 Yani: “Ey İbrahim! Bildiğin dört tane kuşu al, onların suret ve mahiyetlerini bil, tanı. Sonra onları parça parça ederek, kesip parçala ve sonra da onun her bir parçasını bir dağın üzerine bırak sonra onları çağır. Allah’ın izniyle Allah’ın hükmü ve yaratma gücü zahir olsun da sana koşarak gelsinler. Sen de Allah’ın kesinlikle azîz ve hakîm olduğunu bil.” (Elmalılı) Ayetin bu bölümünü mucizeleri normal olaylar gibi gösterme hastalığına tutulan bazıları, Allah, “Dört kuş al ve onlara sana itaat etmeyi öğret; sonra onları (etrafındaki) her tepeye ayrı ayrı sal; sonra da çağır: uçarak sana gelecekler demişti. Bil ki Allah her şeye kadirdir, hikmet sahibidir" şeklinde tercüme etmeye çalışmışlar. Ama ölmeden gönderilen kuşların geri gelmelerinin Allah’ın ölüleri nasıl dirilttiğine ne şekilde delil olacağını herhalde hesaba katmamışlar.  

256 Lafzen, “onları kendine alıştır” (Zemahşerî; bkz. ayrıca Lane IV, 1744).257 Yukarıdaki kıssayı çevirme tarzım surhunne ileyke (“onları kendine alıştır”, yani, “sana itaat etmelerini öğret”) emrinin öncelikli anlamına dayanmaktadır. Bu kıssanın verdiği ahlakî ders, ünlü müfessir Ebû Müslim tarafından ikna edici bir şekilde anlatılmıştır (Râzî’nin nakline göre): “Eğer insan, kuşları çağrısına uyacak şekilde eğitebilirse -ki kesinlikle o güce sahiptir- öyleyse her şeyin iradesine teslim olduğu Allah da sadece ‘ol!’ diyerek her şeye hayat verebilir.”  

[482] Surhunneye genellikle “kesip parçalara ayır” anlamı verilmiştir. Tercihimiz hem söz dizimine hem de lafza daha uygundur. Eğer “kesip parçalama” kastedilseydi “kendine” (ileyk) denmezdi. Çünkü bu fiil “kesme” anlamına kullanıldığında ilâ ile kullanılmaz. Geriye takdim-tehir ihtimali kalıyor ki, bunun için de bir karine yoktur. Ayrıca hunne zamiri ile ye’tînedeki nun, kuşların parçalarına değil bütününe gider. [483] Bununla Hz. İbrahim’e söylenmek istenen hakikat zımnen şudur: Sen çağırınca terbiye ettiğin kuşlar nasıl uçarak sana geliyorlarsa, Allah da ruhları çağırdığında onlar da kuşlar gibi uçarak kendilerini terbiye eden Rabbin emrine uyacaklar.  

Taberî'nin belirttiğine göre İbrâhîm Aleyhisselâm, yolda yürürken hayvanlar ve kuşlarca parçalanmış bir hayvan ölüsü görüp düşünceye dalmış: "Biliyorum, bütün canlıları dirilteceksin, ama bu işi nasıl yapacağını bana göster!" diye Allah'a yalvarmış. Allah'ın emri uyarınca dört kuş, - rivâyete göre tâvûs, güvercin, karga ve horoz- almış, bunları inceledikten sonra kesmiş, her parçasını bir dağın başına koymuş, sonra bunları kendisine çağırmıştır. Dağılan parçaları bir araya toplayan Allah'ın kudretiyle can bulan hayvanlar, koşarak Hz. İbrâhîm'e gelmişlerdir. 'ïÑòçïæñî kelimesinin asıl anlamı "alıştır" demektir. Temel anlamına göre İbrâhîm'e, dört kuş alıp bunları kendisine alıştırdıktan sonra, her kuşu bir dağa koyması, sonra bunları çağırması emredilmiştir. Sâhibine alışan kuşlar, hemen onun sesine koşarlar. İşte ruhlar da Allah'ın çağırması üzerine tıpkı sâhibinin sesine koşan kuşlar gibi, bedenlerine koşar, hayât verirler.  

306 Verse 258, we saw, illustrated Allah's power over Life and Death, contrasted with man's vain boasts or imaginings. Verse 259 illustrated how Time is immaterial to Allah's workings; things; individuals and nations are subject to laws of life and death, which are under Allah's complete control, however much we may be misled by appearances. (R). 307 Abraham had complete faith in Allah's power, but he wanted, with Allah's permission, to give an explanation of that faith to his own heart and mind. Where I have translated "satisfy my own understanding," the literal translation would be "satisfy my own heart." 308 A portion of them: Juz'an. The Commentators understand this to mean that the birds were to be cut up and pieces of them were to be put on the hills. The cutting up or killing is not mentioned, but they say that it is implied by an ellipsis, as the question is how Allah gives life to the dead. (R).