Bakara Sûresi 259. Ayet Meali

Bu âyet, Ahd-i Atıyk'te, Hızkıyâl Peygamberin bir rüyasına işarettir. (Hızkıyâl, 37).  

Kudüs, M.Ö. 586 yılında Buhtunnasır tarafından tahrip edilmişti. Rivayet olunur ki; Hz. Üzeyir yıllar sonra esaretten kurtulup geldiği Kudüs’te merkebi ile gezinirken evleri yıkılmış, harabe haline gelmiş bu şehirdeki ölen insanların bir daha nasıl dirileceğini düşünmüş. Böyle düşünürken Allah onu hayattan koparır. Yüz sene geçtikten sonra tekrar hayata döndürür. Yiyecekleri hiç bozulmamış ama merkebi tamamen çürümüş, sadece kemikleri kalmıştır. Tekrar hayata döndürüldüğünde, yemeklerine bakarak bir gün ya da daha az uyuduğunu zanneder. Ama eşeğini görünce durumun hiç de öyle olmadığını anlar. Allah Hz. Üzeyir’in gözü önünde eşeğini yeniden hayata döndürür. Böylece bir sonraki ayette, Hz. İbrahim kıssasında olduğu gibi hem ona hem de bütün insanlara, yeniden dirilişin nasıl gerçekleşeceğini göstermiş olur. Bu kıssada anlatılanların Hz. Üzeyir tarafından yaşandığı söylense de bizim üzerinde durmamız gereken hadiseyi kimin yaşadığı değil, hadisedeki mesajın ve içeriğin hepimizi ilgilendirdiğidir.  

Bu âyette ölümden sonra dirilişi merak eden kimsenin mü’min biri olduğu anlaşılıyor. Bu konuda Üzeyr, Yeremya veya Hıdır isimleri zikredilir. Burada vurgulanan şey, Allah’ın diriltici kudretinin etkinliğini görmek, O’nun ölümden sonra dirilişi mutlaka gerçekleştireceğine inanmaktır.  

 258. âyette Hz. İbrahim ile tartışan kimse ile 259. âyette yıkık kasabaya uğrayan kimselerin her ikisinin de kâfir olduğunu söyleyen müfessirler vardır. Ancak daha yaygın olan rivayete göre, yıkık kasabaya uğrayan Uzeyr (a.s.)dır. Uzeyr azığını almış, eşeğine binmiş giderken evleri yıkılmış harabe haline gelmiş, orada oturanlardan kimse kalmamış bir kasaba veya köy yıkıntılarının yanına gelir, orada konaklar. Etrafına bakar, bu şekilde ölenlerin nasıl dirileceğini düşünür. O anda uykusu gelir yatar. Allah onu öldürür, yüz sene sonra diriltir. Yiyecekleri hiç bozulmamış, ancak eşeği çürümüş sadece kemikleri kalmıştır, yıkık kasaba da imar edilmiştir. Uyandığı ilk anda, bir gün kadar veya daha az bir zaman uyuduğunu zanneder. Yiyeceklerine bakınca gerçekten böyle olduğunu sanır. Eşeğine bakınca durumu anlar. Allah, Uzeyr’in gözü önünde eşeğini diriltir. Böylece Allah’ın kudret ve azametini çıplak gözle müşahede eder. Hz. İbrahim ile münakaşa edenin ise Nemrut olduğu söylenir. Bazı müfessirler bu kıssanın Hz. İbrahim Mısır’a gittiği zaman vuku bulduğunu, «hayat veren ve öldüren benim» diyenin Firavun olduğunu söylemişlerdir. Burada mühim olan Hz. İbrahim’e verilen mucizedir ki Kur’an’da ona sözle hasmı mağlup etmek manasına gelen «hüccet» denmiştir. Hz. İbrahim bu hüccet ile hasımlarını yenmeyi başarmıştır.  

Bak: 18:19-25.  

Âyet-i kerîmede bahse konu olan kişinin kim olduğu hususunda ihtilaf olmakla birlikte, bazı müfessirlerimiz bu kişinin Hz. Üzeyir [aleyhisselâm] olduğunu beyan etmişlerdir.  

1- Kanıt, ibret, gösterge.  

(*) 1-Bu kıssanın, ölümden sonra dirilişe inanmayan muhatapları uyaran temsili bir kıssa olarak anlaşılması mümkündür (Krş: Fî-Zılâl, Seyyid Kutub). Bizce bu anlatımın bir kıssa olmaktan çok bir mesel olduğu yaklaşımı doğruya daha yakın görünmektedir. Allahu a’lem. (M. İslamoğlu Meali 259. Ayet Açıklaması) 2- Kaynaklarda verilen bilgilere göre örnekte geçen kasaba Beytülmakdis, buraya uğrayan şahıs ise bir rivayette Yeremya b. Hilkiyâ, bir başka rivayete göre ise Üzeyr b. Şerhiyâ’dır (Ezrâ). İbn Âşûr bu kişinin, İsrâiloğullarına gönderilen peygamberlerden Hezekiel olduğu tespitini tercih etmiştir. Yani buna göre bu ayet (Hezekiel’in,) Zülkifl peygamberden bahsedilmiştir. Buhtunnasır’ın saldırısı sonucu Kudüs tamamıyla yakılmış ve yerle bir edilmişti. Günün birinde bu şehrin yıkıntılarının yanından Hz. Zülkifl geçmiş ve bu manzarayı görünce "Allah burasını ölümünden sonra aceba ne zaman canlandıracak?"demişti. Bunun üzerine Allah o kimseyi yüzyıl ölü (gibi uyutmuş bir hâlde) bıraktı, sonra tekrar canlandırdı. Burada bazı müfessirler, bunun zahirde aynen vuku bulduğuna inanırlar. Onların fikrine göre Yüce Allah (c.c.), maddi olarak onu öldürmüş ve yüz sene sonra diriltmiştir. Ancak bu fikir açık olarak Kur’an’a aykırıdır. Çünkü Kur’an’ın genel hükmüne göre maddi olarak ölmüş biri bir daha dünyaya gelmeyecektir, onun ikinci dirilişi ise sadece kıyamette olur, dünyada değil. Bu nedenle aşağıdaki Arapça tefsir metinlerinde de geçtiği gibi onun yüz yıl ölü kalması, maddi ölümle bir alakası yoktur. Belki bu tıpkı Ashabı Kehf gibi, bu kadar bir süre içinde ölü gibi uyutulmuş hâlde bırakılmıştır. Zaten (بعث) kelimesinin asıl anlamı uyandırmak ve göndermektir. Yine uykudan uyandığın zaman ne kadar uyuduğun hakkında fikrin olur. İşte o da aynı duygu ile karşı karşıyadır. Burada o temsili adama soruyor. Kim soruyor? Yüce Allah soruyor. Ama bu soru ve cevap melek vasıtasıyla olabileceği gibi, lisan-ı hâl ile sormuş ve lisan-ı hâl ile cevap vermiş de olabilir. Buna delalet eden atıf harfinin gelmemesidir. (الله اعلم) Ayrıca burada bahsedilen ölü, kentin ölümüdür, insanların ölümü ve canlanışı değil. Hani işe yaramayan arazilere ölü araziler dendiği gibi; bir yeri işe yarar hâle getirmek de orayı ihya ile olmaktadır. Burada kişinin sorduğu sual budur. Zaten (هذه)’’ ’hazihi’’ zamiri dişil olup karyeyi (kasabayı) işaret etmektedir, ölmüş insanları değil. Ayrıca bu kişi temsili olduğu için gerçekten mevt ettirilmiş olması gerekmez… Bununla beraber ölülerin diriltilmesi hususu Kur’an’da değişik yerlerde geçmektedir. Ashabı Kehf’in diriltilmesi, Hz. İsa’nın diriltmesi gibi hikâyeler anlatılmaktadır. Yine bugün çok önemli bir keşif yapılmıştır. Bir erkek hücreyi dondurup saklıyorlar ve yıllar sonra tekrar canlandırıp dölleme yapabiliyorlar. İnsanları donduramıyorlar. Çünkü çok süratli bir şekilde donması gerekiyor. Dolayısıyla henüz bunu başarmış değiller. Ama ileride başarılamayacak demek değildir. Dolayısıyla bu imkânsız değildir. Hattâ ileride insanları bile dondurabileceklerdir. (BAKARA SÛRESİ 259.-AYETLER TEFSİRİ- Akevler) Hatta bugün canlıları -196 derecede nitrojen gazıyla dondurarak yıllar sonra hayata döndürme hakkında çalışmalar yapılmaktadır. Ayetteki olay, böyle bir çalışmanın âdeta yolunu açmaktadır. Buradan, insanların ve hayvanların bedenlerinin ve gıdaların uzun yıllar, belki de asırlarca korunabileceğinin mümkün olduğunu anlıyoruz. Özetle, (الله اعلم)’’1- Merhum Seyid Kutubu’un da tercih ettiği gibi bu olay ya temsilidir. 2- Ya da bu şahıs ve merkebi ölmemiş olup (Asahab-i Kehf misali) yüzyıl ölü gibi uyutulmuştur. Ki buna hibernasyon (askıya alınmış yaşam) denir. ويجوز أن تكون أَنَّى هنا بمعنى متى أى: متى يحيى الله هذه القرية بعد موتها.. ( تفسير الوسيط) (فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ) أي فجعله الله فاقد الحسّ والحركة دون أن تفارق الروح البدن، ثم أعاده إلى ما كان عليه أوّلا ( تفسير المراغي) قال الأستاذ الإمام : وفاتهم أن من الموت ما يمتد زمنا طويلا ، وهو ما يكون من فقد الحس والحركة والإدراك من غير أن تفارق الروح البدن ، وهو ما كان لأهل الكهف ويحتمل أن تكون القصة من قبيل التمثيل والله أعلم (تفسير المنار) وقد ذكر بعض المفسرين: أن المراد بالموت هو الحال المسمى عند الأطباء بالسبات وهو أن يفقد الموجود الحي الحس والشعور مع بقاء أصل الحياة مدة من الزمان، أياما أو شهورا أو سنين، كما أنه الظاهر من قصة أصحاب الكهف ورقودهم.... (الميزان في تفسير القرآن) والثاني: أن يكون على ما حدثته نفسه بمدة لبثه) في حال نومه، فتأمل في ذلك أحوال نومه، وأخبر عما عاين من أحوال الوقت الذي كان فيه مما كان ابتداؤه وقت نومه،( تأويلات أهل السنة)الآية التالية عن ( نبى ) مرّ على قرية مات سكانها فتعجب كيف يحيى الله جل وعلا هذه القرية بعد موتها ، فأماته الله جل وعلا ( أى أنامه جعله ينام ) مائة عام ثم بعثه أى ( ايقظه )وهذا النبى عاش قبل هذه التجربة وعاش بعدها لأنه كان نائما ، وبالمناسبة فإن النوم يقال عنه وفاة واليقظة يقال عنها بعث.قال جل وعلا : ( وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُم بِاللَّيْلِ الخ ﴿٦٠﴾ الانعام أهل القران - البقرة 259) والإشارة بـ «هَذِهِ» إنما هي إلى القرية. وإحياؤها إنما هو بالعمارة ووجود البناء والسكّان. (الجامع لاحكام القران )  

[5] Bu kimsede ihtilâf olunmuştur: Üzeyir, Ermiya, Hazkil; yahut Haşir'de şek eden bir münkir.[6] Yahut ahaliden hiçbir kimse kalmamış.[7] Buhtünnasr'ın tahribinden sonra Kudüs; yahut kasaba ahalisi; yahut başka bir şehir. Ölüm korkusundan nâşi binlerce kimsenin çıktığı yer.[8] Yahut, harap ettikten sonra nasıl mâmur eder.  

170 Bu temsili anlatımda, öldükten sonra diriltme olayına tanık olan bu kişinin ismi geçmez. Hızır, Üzeyir Peygamber veya Hilkiya oğlu Yeremya olduğunu söylerler. Bugün canlıları -196 derecede nitrojen gazıyla dondurarak yıllar sonra hayata döndürme hakkında çalışmalar yapılmaktadır. Ayetteki olay, böyle bir çalışmanın âdeta yolunu açmaktadır. Buradan, insanların ve hayvanların bedenlerinin ve gıdaların uzun yıllar, belki de asırlarca korunabileceğinin mümkün olduğunu anlıyoruz.  

Burada Yüce Allah’ın diriltme ve dönüştürmeye dayalı erişilmez kudretini gösteren sembolik bir anlatım yer almaktadır. Taberî, Semerkandî ve Zemahşerî gibi âlimlerin de belirttiği üzere, ayette adı verilmeyen şahsın Hz. Üzeyir, Hz. Ermiya, Hızır veya başlangıçta kâfir olup sonrasında iman eden biri olma ihtimallerinden söz edilmektedir.imâmMücâhid’e göre önceki ayette Nemrut’tan bahsedilmesi nedeniyle bu kişinin de öldükten sonra diriltilmeyi inkâr eden bir şahıs olduğu, ancak olay sonrasında iman ettiği görüşü [elem tera] ifadesine de konunun işlendiği bağlama da daha uygun görünmektedir. Önceki ayette “inkârda ısrar eden bir nankör”, bu ayette ise “gerçeği görünce iman eden bir sembol” üzerinden mesaj veriliyor demektir. Bir sonraki ayette de konu Hz. İbrahim olduğuna göre iki ayet arasındaki örneğin de Hz. İbrahim dönemiyle ilişkili olma ihtimali akla gelmektedir. Ancak kesin bir delil olmaması nedeniyle böyle net ifadelerden kaçınmak gerekir. Ayette isim verilmediği için biz de şahsın ismiyle değil, yaşanan olayla ilgili açıklamalar yapmakla yetineceğiz Ayette geçen [lem yetesenneh] ifadesindeki [cezim]li (harekesiz) [he,] “hâ-i sekte” olarak bilinir. Bu bir zamir değildir. Bu nedenle de harekesiz yazılmakta ve cezimli olarak okunmaktadır. Benzer kullanımlar: En‘âm 6:90; Hâkka 69:19, 20, 25, 26, 28, 29; Kâri‘a 101:10 Mevcut bilgilerimiz, bu ayette tam olarak kastedilen şeyin ne olduğunu anlamamız için yetersiz kalmaktadır.  

1 Bu şehirle ilgili rivâyetler, Yahûdî kaynaklı olduğu için üzerinde durmaya değer nitelikte değildir. Zâten (قَرْيَةٌ) kelimesi de belirsiz (nekra) olarak zikredilmiştir.2 Bu kimsenin kimliği hakkında Üzery’den Hızır’a kadar çok çeşitli ve çelişkili rivâyetler genelde Yahûdî kaynaklı olduğu için üzerinde durmaya değer nitelikte değildir. Ancak kendisine vahiy geldiği, âyetin devamından anlaşıldığı için Peygamber olma ihtimâli kuvvetlidir.  

252 Bu ayette anlatılan kıssa, Allah’ın ölüyü yeniden diriltme kudretini tasvir etmeyi amaçlayan bir kıssadır: Böylece, 258. ayetteki Hz. İbrahim’in sözleri (“Rabbim, hayat bahşeden ve ölüme hükmedendir”) ile daha sonra 260. ayetteki, Allah’ın ölüyü nasıl dirilttiğini göstermesi talebi arasına anlamlı şekilde yerleştirilmiştir. Kıssada anlatılan bu kişinin “kimliği” ile kasabanın neresi olduğu konusunda bazı ilk dönem müfessirlerinin spekülasyonları ise tamamen temelsiz olup Talmud efsanelerinin etkisinin bir sonucudur.253 Lafzen, “yoksa onun gibi misin?” Tarafımdan parantez içine alınan ifadeler ise, Zemahşerî’nin, önceki ayetin başlangıcı ile bağlantılı olan bu pasaj üzerindeki yorumuna dayanmaktadır.254 Zımnen, “ve onun canlı olduğunu gör”: Böylece Allah’ın, bilinmeyen şekilde hayat bahşetme ve canlıyı yeniden diriltme kudretine işaret etmektedir.255 Kur’an, embriyonun ana rahminde tedricî olarak gelişiminden sonra meydana gelen doğum mucizesine Allah’ın canlıyı yaratma -ve dolayısıyla, yeniden diriltme- kudretinin bariz bir işareti olarak değinmektedir.  

[481] Bu kıssanın, ölümden sonra dirilişe inanmayan muhatapları uyaran temsili bir kıssa olarak anlaşılması mümkündür (Krş: Fî-Zılâl, Seyyid Kutub). Bizce bu anlatımın bir kıssa olmaktan çok bir mesel olduğu yaklaşımı doğruya daha yakın görünmektedir. Allahu a’lem.  

(Bu şahsın Üzeyr a.s. ve Kasabanın da Buhtunnasr savaşında tamamen yıkılmış olan Kudüs şehri olduğu rivayet olunmuştur.)  

Bu âyette öldükten sonra dirilme olayına tanık olan kişinin adı belirtilmemiştir. Âyetin içeriğinden, bu zâtın mü'min bir kişi olduğunu anlıyoruz. Müfessirlerden çoğuna göre bu zat, İsrâîl peygamberlerinden biridir. Uzeyr, Hilkiya oğlu Yeremya veya Hızır olduğu hakkında görüşler vardır. Abdullah ibn Abbâs, 243. âyetin tefsîrinde, bu âyette anlatılana benzer bir olay anlatır: "İsrâîl peygamberlerinden Hezekiel, ölmüş olan bir kent halkının yanından geçti, bunları diriltmesini Allah'tan diledi. Kemikler bir araya toplandı, toplanan kemiklere et giydirildi" der. Kitabı Mukaddes'in Hezekiel: 37/1-14. âyetlerinde bu olay anlatılır. Orada bu zât, Hezekiel'dir. Önemli olan, bu zâtın, ya da gördüğü yıkık kentin adı değildir. Kur'ân, 258 ve 259. âyetlerinde iki şahsı karakterize etmektedir. Birincisi Allah'a inanmayıp, kendisini tanrılaştıran, gördüğü delîller karşısında şaşırıp kaldığı halde kibir ve inâdı yüzünden inkârında direnen kâfir; ikincisi de virâne bir ülkeyi görüp bunun dirileceği hakkında umutsuzluğa düşen, fakat Allah'ın diriltici gücünü görünce bütün içtenliğiyle O'na yönelen mü'min bir insan karakteridir. Ayrıntıya dalmak, Kur'ân'ın amacına aykırıdır.  

[1] Enbiyâ-yı Benî İsrâîl'den 'Uzeyr 'aleyhisselâm. Müşârunileyhin bu vecihle yüz sene sonra i'âde-i hayât iylemesi Yehûd'un ona Allâh'ın oğlı dimelerini bâdî olmuşdur. [2] Kudüs-ü Şerîf'e bir buçuk iki sâ'atlik mesâfede bulunan bir kasaba idi ki, ma'mûr veâbâdân iken Buhtunnasr tarafından tahrîb idilmişdi. Ba'zılar bunun Kudüs-i Şerîf oldığını söylediler ise de evvelki kavil daha doğrıdır.  

[*] Kudüs'teki Mescidi'nin (Beyt-i Makdis'in) ilk yıkılışından sonra (İsrâ 17/5) Buhtunnasr (Nabukadnessar) Yahudileri Babil'e sürgün etti. M.Ö. 539'da Bâbil'i fetheden Pers kralı Koreş (Ahmet Güç, YAHUDİLİK- DİA) Üzeyir (Ezra), Nehemya ve diğerlerini, Mescid'i yeniden inşa etmeleri için geri gönderdi (Ezra 1/1-3). Üzeyir Kudüs'ü görünce: "Allah bu kenti ölümünden sonra nasıl canlandıracak?" dedi. "Allah da onu öldürdü ve yüz yıl sonra tekrar diriltti." Bu arada Mescid, Darius'un krallığının ikinci yılında inşa edilmişti. (Ezra 4/11-24) Üzeyir, II. Artahşasta'nın krallığının yedinci yılının beşinci ayında yani M.Ö. 437'de (Salime Leyla Gürkan, YAHUDİLİK-DİA) Kudüs'e vardı (Ezra 7/8). Bu, onun Kudüs'e ikinci varışıydı. İlk varışı ile ikincisi arasındaki 100 yıllık sürede Allah "Onu insanlara bir mucize yapmak için" öldürmüş ve tekrar diriltmişti.  

(135) Âyetin gelişinden, bu kişinin inanan bir kimse olduğu, ancak tatmin olmak ve imanını güçlendirmek için delil arayışında olduğu anlaşılmaktadır ki, arkadan gelecek olan âyet de bu yönde bir ders içermektedir.  

304 This incident is referred variously (1) to Ezekiel's vision of dry bones (Ezekiel, 37:1-10); (2) to Nehemiah's visit to Jerusalem in ruins after the Captivity, and to its rebuilding (Nehemiah, 2:11-20): and (3) to 'Uzayr, or Ezra, or Esdras, the scribe, priest, and reformer, who was sent by the Persian King after the Captivity to Jerusalem, and about whom there are many Jewish legends. As to (1), there are only four words in this verse about bones. As to (2) and (3), there is nothing specific to connect this verse with either. The wording is perfectly general, and we must understand it as general. I think it does refer not only to individual, but to national death and resurrection. 305 A man is in despair when he sees the destruction of a whole people, city, or civilisation. But Allah can cause resurrection as He has done many times in history, and as He will do at the final Resurrection. Time is nothing before Allah. The doubter thinks that he has been dead or "tarried thus" a day or less when the period has been a century. On the other hand, the food and drink which he left behind is intact, and as fresh as it was when he left it. But the donkey is not only dead, but nothing but bones is left of it. And before the man's eyes, the bones are reunited, clothed with flesh and blood, and restored to life. Moral: (1) Time is nothing to Allah; (2) It affects different things in different ways; (3) The keys of life and death are in Allah's hands; (4) Man's power is nothing; his faith should be in Allah.