Bakara Sûresi 253. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 17/55.  

Bkz. 2/136, 285, 3/84 17/55 ve dipnotu.Âyette geçen, “Biz, onlara birbirinden farklı üstünlükler verdik.” ifadesindeki “üstün kılma” olgusu; peygamberlik misyonunun niteliği, Peygamber’e takdir edilen tebliğle ve bu tebliğe alan oluşturan çevrenin genişliği ve zorluğu, düşmanın ya da düşmanların büyüklüğü ve etkisi, zamanın şartları ve toplumların kültürü ile alakalıdır. Yoksa peygamberlere lütfedilen mucizelerle ya da Kur’an’da geçen kıssa veya isim sayısıyla alakalı değildir. Öyle olsaydı en büyük peygamber Hz. Musa, en küçük peygamber de Hz. İdris ya da Elyasa olacaktı. Mesela Hz. Musa, Hz. Şuayb’ın kızını almak için yanında 8 sene çalışmış hem de ondan çok şey öğrenmişken, Kur’an Hz. Musa’dan 136, Hz. Şuayip’ten 11 defa bahseder. Hz. Musa’ya yardımcı peygamber olarak görevlendirilen Hz. Harun’dan 20, Hz. Davut’tan 16 defa söz eder. Kur’an’da Hz. Âdem 25, Hz. İdris 2 defa geçer. Hz. Nuh 43, Hz. İlyas 3 yerde bulunur. Hz. İbrahim 69, Hz. Zülkifl 2 yerde vardır. Hz. Yakup’tan 16, Hz. Elyesa’dan 2 kez zikredilir. Hz. Yahya ismi 5, Hz. Muhammed ismi ise 4 yerde mevcuttur.Bütün bunlar gösteriyor ki; peygamberlere atfedilen özellikler kıssa ya da isim sayısıyla orantılı değildir. Bu örnekler mesajın niteliği ve ehemmiyeti bakımından önemlidir. Yoksa ismi çok geçti diye en büyük peygamber, az geçti diye en küçük peygamber yakıştırması yapılamaz. Doğru olan; Kur’an’da ismi geçen peygamberlere inanmak, onların dışında da peygamberlerin olduğunu kabul etmek ve Hz. Muhammed’in önderliğinde Kur’an’ın gösterdiği yoldan gitmektir. “Biz hiçbir peygamberi diğerinden ayırt etmeyiz.” (Bakara, 2/136, 285 ve Âl-i İmran, 3/84) öğretisi; Allah’ın peygamberlerini birbirinden ayırt etmeyi ve üstün tutmayı yasaklamıştır. Ayrıca ister peygamber olsun isterse ümmet, kimin kimden üstün olduğu Allah’ın takdirindedir ve bu insanları ilgilendirecek bir durum değildir.  

Yani Allah, yapmayı irade ve takdir ettiğini mutlaka yapar. Ancak bu irade ve takdir, kulun kendi iradesini kullanacağı yönde gerçekleşir. Bu sebepten kulların hür iradesi üzerinde ilâhî bir baskı söz konusu değildir.  

 Rûhu’l-Kudüs’ten maksat Cebrail’dir.  

Bak 2:285.  

1- Kanıt içeren açıklayıcı, açığa çıkarıcı bilgi. 2- Ruhu'l Kudus, “Ruh” ve “Kudus” sözcüklerinden bir araya gelmiş belirtili isim tamlamasıdır; “Kudusun Ruhu” demektir. Sıfat tamlaması olarak, “Kutsal Ruh” diye anlam verilmesi doğru değildir. Kur'an'da dört yerde geçmektedir. Ruhu'l Kudus” tamlaması, “Allah'ın ruhu, Allah'ın vahyi, Allah'tan gelen bilgi anlamına gelmektedir. Ruh sözcüğü; Kur'an'da, sözcük anlamı olan, “can”, “vücuda hayat veren cevher” anlamında değil, “insanı ve toplumları yaşamlarında diri, sağlıklı kılan vahiy” anlamında kullanılmaktadır. Kur'an'da geçen Ruhu'l-Kudus ifadeleri, “Vahiy, Allah'tan gelen temiz, sağlam bilgiler” demektir.” Ruhu'l Kudus ifadelerinin geçtiği ayetler: 2:87,253; 5:110; 16:102;  

(*) Yani Allah dileyseydi, onları iman etmeye zorlayabilirdi. Bk: (Maverdi Tefsiri) Allah bütün canlı türleri arasında insanı sorumlu kıldığı ve imtihana tabi tuttuğu için onu kendi özgür iradesiyle baş başa bırakır, iyi yönde olsun, kötü yünde olsun, sorumluluk ve imtihan gereği ona bahşetmiş olduğu hür iradesine müdahale etmez ve ondan geri almaz. Eğer Allah insanın hür iradesine müdahale etmek suretiyle ondan geri alsaydı, o zaman hür iradesiyle hareket edemeyen insanın sorumlu tutulmaması gerekirdi. Bu yüzden Allah insanın hür iradesine müdahale etmez ve onu istediği yönde zorlamaz. İnsan iyilik de yaparsa, kötülük de yaparsa kendi hür iradesiyle yapmaktadır. Burada asıl anlatılmak istenen, Allah dilediğini yapmaya muktedir olduğudur. فيه وجهان: أحدهما:: ولو شاء الله لاضطرهم إلى الإيمان ، ولما حصل فيهم خيار ( الماوردي)  

[1] Peygamberimize malûm olan Peygamberlerdir.[2] Hazret-i Mûsâ Aleyhisselâm gibi.[3] Hazret-i Peygamber Aleyhisselâtü vesselâm veya Hazret-i İbrahim veya Hazret-i İdris veya ulül'azm Peygamberler Aleyhimüssalâtü Vesselâm gibi.[4] İhtilâfa düşmemelerini veya bütün nâs-ı hidayete eriştirmeyi.[5] Hepsinden yahut Musa, İsa, Muhammed Aleyhimüssalâtü Vesselâmdan sonra gelenler.  

Bu ayet Bakara 2:285, Nisâ 4:152 ve Ra‘d 13:4. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Ayetteki “üstünlük”, aslında farklılık demektir. Çünkü elçiler belirli noktalarda birbirlerinden farklıdır ve farklı oldukları bu noktalarda birbirlerinden üstündür Benzer mesajlar: Âl-i İmrân 3:40, 47; Mâide 5:1; Hûd 11:107; İbrâhîm 14:27; Hacc 22:14, 18; Burûc 85:16.  

1 Âyetin bu bölümü: ” İşte Biz, bu Peygamberlerin, kimini kiminden üstün kıldık.” şeklinde de tercüme edilebilir. Aynı ifâdeler için Bk. (İsra: 55)2 Hz. Mûsa (a.s) ile Sina Dağında konuştuğu, Hz. Muhammed (a.s)’ı miraca yükselttiği gibi.3 Bk. (Bakara: 87, Mâide: 110, Nahl: 102)4 Eğer Allah savaşmayı yasaklasaydı; bu işi yapacak insanlara irade ve kudreti vermezdi. Böylece Allah’ın imtihan etme hikmeti yok olur ve kulların iradelerine müdahale etmiş ve hâşâ sözünde durmamış olurdu.  

243 Bu, Peygamber Muhammed (s)’e bir îma gibi görünmektedir, çünkü o Son Peygamber idi ve bütün insanlar ve zamanlar için geçerli olan evrensel bir mesajın tebliğcisiydi. “Kimi ile Allah konuşmuş” ifadesi ile kasdedilen de Hz. Musa’dır (bkz. 4:164’ün son cümlesi).244 Hz. İsa’nın bu bağlamda ismi ile anılması, o’nun bir peygamber olduğu gerçeğinin vurgulanması ve o’nu reddedenlerin iddialarının çürütülmesi içindir. Rûhu’l-Kudüs (tarafımızdan “kutsal ilham” olarak çevrilmiştir) teriminin bir açıklaması için bkz. bu surenin 87. ayeti ile ilgili not 71.245 Kur’an, bir kez daha -213. ayette olduğu gibi- insanlar arasındaki görüş farklılığının kaçınılmazlığına atıfta bulunur: Başka bir deyişle, onların hakikate ulaşma yolunun çatışmalardan ve sınama-yanılmalardan geçmesi, Allah’ın iradesi gereğidir.  

[465] Lafzen: “Onlardan bazılarını bazılarına üstün kıldık”. Buradaki tafdil değil tefâdul’dur. Esas itibarıyla çeşitlilik ve farklılığa delâlet eder (Bkz: 17:55; krş. 4:34). Merhum Elmalılı şöyle der: “Dikkat olunursa tefadul-i enbiya esasta müttehid olmak üzere bir tenevvu ifade eder ki bu tenevvu bizzat murad-ı İlâhi’dir.” Âyette geçen “bazısını bazısı üzerine” (ba‘dahum ‘alâ ba‘d) formu, niteliğe ilişkin bir ayrımı değil niceliğe ilişkin bir ayrımı ifade eder (Krş: 2:136; 285). Yani: “bazı hususlarda bazısını bazı hususlarda ise bazısını üstün kıldık” demektir. [466] Allah’ın kendisine konuştuğu Hz. Musa’dır. “Yüce mertebelere çıkarılmış” olan Allah Rasûlü’dür. Çünkü o bütün insanlığa gönderilmiş zamanlar ve mekânlar üstü bir elçiydi. Nebiler arasındaki bu farklılığın “zâtî” ve “kazanılmış” bir farklılık olmadığını, zenginlik cinsinden “verilen” bir farklılık olduğunu, cümledeki fiillerin Allah’a isnat edilişinden anlıyoruz. [467] Cümlenin şartlı yapısından ve sözgeliminden şu anlaşılır: “..ama istemedi”. İlâhî meşieti ifade eden şâe/yeşâu gibi fiilleri “istedi/ister” ile, İlâhî iradeyi ifade eden erâde/yurîdu gibi fiilleri de “diledi/diliyor” ile karşıladık. Zira istemek kararlılığı, dilemek temenni ve arzuyu ifade eder. İlâhî murad gerçekleşince İlâhî meşiet olur. İkincisinde tercih hakkı yoktur. [468] Nebiler arasındaki farklılığın Allah’ın yasalarından biri olduğunu, tevhid emrinin ihtilafa (farklılığa) mani olmadığını ve muhalefet imkânını ortadan kaldırmadığını, bütün bunların da Allah’ın muradı olduğunu âyetin sonu ayan beyan ifade ediyor. [469] Bizce bu cümlenin ikinci kez tekrarı, bu ümmetin Allah Rasûlü’nden sonra yaşadığı acılı ve sancılı parçalanmalara bir işarettir. Bu da hayatın doğasında bulunan bir yasadır ve bu yasayı kimse ortadan kaldırıp, ilelebet ihtilaf ve çatışmanın olmadığı bir dünya meydana getiremez. En doğrusu hayatın yasalarını bilerek hareket etmektir. Allah’ın bu yasayı neden koyduğunun hikmeti üzerinde düşünüp onu bulmaya çalışmak yerine, O’nu sorgulamaya kalkmak yararsızdır. Çünkü “Allah dilediğini yapıyor”. Bu âyetin son cümlesidir. Sözün özü: İnsanların hakikati bulmalarının yolu çatışmalardan, ihtilaflardan, deneme-yanılmalardan ve farklı olanı algılama gücünden geçer. Bu Allah’ın bir meşietidir. Allah murad ederdi ki herkes iman etsin, insanlık imanda buluşsun. Fakat bu iradesini meşiete dönüştürerek insana dayatmadı. Doğru yolu gösterdi ve insanı tercihiyle başbaşa bıraktı. Allah kulları adına irade kullanmadı. O’nun meşieti, kullarına verdiği iradenin yine kulları tarafından kullanılmasıydı. Allah’ın iradesini savunmak adına meşietini reddetmeye kalkışmak, ilâhî iradeyi savunma kisvesi altında, Allah’a karşı gelmektir.  

[1] (Kısacası peygamberler topluluğu, peygamber olmakta bir ve aynı olmakla beraber bazılarına Cenâb-ı Hak üstün meziyetler ihsan buyurmuştur; bu arada üçü özellikle dikkat çekicidir. Bir yanda Kelimullah (Hz. Musa) bir yanda da Ruhullah (Hz. İsa) vardır. Ortada ise, kendisi tam olarak belli olduğundan dolayı, ismini açıklamaya gerek duyulmayan birisi konulmuştur ki, diğerlerinin üstünde yüksek bir Makâm-ı Mahmûd'u elde etmiştir. Bu noktada Cenâb-ı Allah, habibini, övünmekten korumak için, İsa'dan ve Musa'dan daha üstün birine - Hz. İbrahim’e işaret eder gibi "kimini de, derecelerle daha yükseğe çıkardı" diye şereflendirmiştir de, ’"O da sensin ey Muhammed" diye açıkça belirtmemiştir fakat açıkça söylemekten daha beliğ olmak üzere, belirleme takısı ile (ahd) iltifat göstermiştir. Edebi sanatlarda bu çeşit açıklamanın birçok örneği vardır. Nitekim, Arap şairlerinden Hutuye'ye "En büyük şair kimdir?" diye sorulduğu zaman: Züheyr ile Nabiga’yı saydıktan sonra, "isteseydim üçüncüyü söylerdim" demiş ve bununla kendisini kastetmiştir) [2] (Allah dileseydi insanlara irade ve kudret vermez veya irade ve kudretlerini hükümsüz bırakır da hepsini zorla barışa ve anlaşmaya sevk ederdi. Fakat o zaman insanlar üzerinde Cebriye mezhebi (zorlayıcı görüş) cereyan eder ve fiillerinde hür değil, zorlanmış olurlardı ve yaptıklarından da sorumlu tutulmazlardı; ne imandan ne de küfürden söz edilebilirdi, işte Allah, insanlarda mutlak zorlama dilememiş, dolayısıyla çarpışma imkanını ortadan kaldırmamıştır.. Bu çarpışma durumunun hayır yönü de vardır, kötülük yönü de, ikisi de Hakk'ın iradesi dışında olmamakla beraber, emir ve Allah’ın rızası hayır yönündedir ve bu suretle mümin kafirden ayırt edilmiş olmaktadır.)  

[*] Arap edebiyatındaki iltifat sanatı bizde olmadığından meâlde bu sanat yok sayılmıştır. (Bkz. Bakara 2/49'un dipnotu) [2] Onun istediği, kullarını imtihandan geçirmektir.  

(126) Bu sûrenin 87. âyetiyle ilgili açıklamaya bakınız.(127) Allah, 67:2 ve daha başka birçok yerde de belirtildiği gibi, insanların kendi iradeleriyle doğru yolu seçmelerine ve yapacakları güzel işlere meydan açmak için dünya hayatını bir sınama yapmış; bu yüzden, iradelerini inkâr ve isyan yönünde kullananların bu tercihlerini önlememiştir. Eğer Allah dileseydi, hiç şüphesiz, herkesi imana zorlar ve bütün dünya halkını peygamberlerin izinde birleştirirdi.  

289 Different gifts and different modes of procedure are prescribed to Allah's Messengers in different ages, and perhaps their degrees are different though it is not for mortals, with our imperfect knowledge, to make any difference between one and another of Allah's Messengers (2:136). As this winds up the argument about fighting, three illustrations are given from the past, how it affected Allah's Messengers. To Moses Allah spoke directly: he led his men for forty years through the wilderness, mainly fighting against the unbelief of his own people; he organised them to fight with the sword for Palestine, but was raised to Allah's mercy before his enterprise ripened, and it fell to Joshua to carry out his plan. David, though a mere shepherd boy, was chosen by Allah. He overthrew the greatest warrior of his time, became a king, and waged successful wars, being also a prophet, a poet, and musician. Jesus was "strengthened with the Holy Spirit": he was given no weapons to fight, and his mission was of a more limited character. In Muhammad's mission these and other characters were combined. Gentler than Jesus, he organised on a vaster scale than Moses, and from Mad i nah he ruled and gave laws, and the Qur'an has a vaster scope than the Psalms of David. (Cf. 2:285). 290 Moses: see note above 291 There is a two-fold sense: they were raised to high posts of honour, and they rose by degrees. I take the reference to be to David. 292 Cf. 2:87. See n. 401 to 3:62 292-A “Holy Spirit,” according to commentators signifiers Gabriel. [Eds.] 293 If some power of choice was to be given to man, his selfishness inevitably caused divisions. It must not be supposed that it frustrates Allah's Plan. He carries it out as He will.