Bakara Sûresi 243. Ayet Meali

İsrailoğullarından bir bölük halk, şehirlerinde çıkan taun hastalığından kaçmışlardı, buna işaret edilmektedir.  

[Buradaki ölüm ve hayat, hakiki manalarında olabileceği gibi, toplumsal ölüm ve dirilme manasına da gelebilir.]  

Âyette kastedilen insanların kimlikleri ve nerede yaşadıkları konusunda açık bir işarete rastlanmamıştır. Bazı yorumcular, İsrailoğullarının ölüm korkusuyla Mısır’ı terk ederken, Sina Çölü’nde birçok çile çektiklerini, orada on binlerce insanın öldüğünü ve bazılarının ölmek üzere iken hayata yeniden döndüğünü hatırlatarak, insanlara bir mesaj verildiği yönünde kanaat belirtmektedir.   

 Rivayetlere göre Vâsıt yakınlarındaki Daverdan’da bulaşıcı bir hastalık zuhur etmiş, kasaba halkı oradan kaçmışlar, Allah onları öldürmüş, sonra da ibret için diriltmişti. Bu kıssa Peygamberimize «Görmedin mi?» şeklinde ifade edilmiştir, halbuki Peygamberimiz onları görmemiş yani o devirde yaşamamıştır. Gerek diğer semâvî kitaplarla, gerekse Kur’an-ı Kerim’le bu nevi haberler Hz. Peygamber’e bildirilmiş olduğundan, Kur’an-ı Kerim bu bilgiye, Arapların ifade üslubuna uygun olarak «Görmedin mi?» şeklinde dikkat çekmiştir.  

* “Görmedin mi?”; Bu ifade, Hz. Peygamberin [sallallahu aleyhi vesellem] kendisinin görüp bilmediği bir haberi vahiy yoluyla aldığına delâlet ederken, âyet-i kerîmeyi dinleyen/okuyan muhatap, dikkatleri çekici böyle bir üslûp ile mesajı dinlemeye/anlamaya yönlendirilmiş de olur. * “Allah onlara, ‘Ölün!’ buyurdu”; Allah Teâlâ’nın tekvîn sıfatı, âyet-i kerîmede, “ölün” emri ile ifade edilmiştir.  

(2)Rivâyet edildi ki, Irak’ta Vâsıt taraflarında vebâ çıkmış ve ahâli ölümden kurtulmak için firâr etmiş, fakat hepsi de telef olmuşlardı. Sayıları kırk bini aşkın olan bu insanları ölümden kaçmanın mümkün olmadığına bir ibret olmak üzere öldüren Allah, onları tekrar diriltip hayâta mazhar etmişti. (Nesefî, c. 1, 222)  

(*) Rüyet, «bakmak, bilmek ve düşünmek» gibi anlamlara da gelir. Ayrıca muhatap görmediği halde hem bu olayı duyduğu, onun haberi ona ulaştığı, hem de onun nazar-ı dikkatini celp için böyle hitap olunmuştur. Sûrenin ana konularından biri de indiği dönemin şartlarına uygun olarak müslümanları, varlıklarını ve değerlerini korumak için saldırganlara karşı savunma savaşına hazırlamak ve teşvik etmektir. Bu âyette değinilen bir kıssa veya temsilden sonra müteakip âyette yine “Allah yolunda (saldırganlara karşı meşru müdafaa hakkınızı kullanarak) savaşın” emrinin gelmesi, daha sonra İsrâiloğulları’nın savunma savaşı karşısındaki tutumlarının anlatılması da bunu göstermektedir. Hangi zamanda hangi peygamberin devrinde ve nerede olduğunu bildirmeden yüce Allah “sayıca binleri buldukları halde hem kendilerini hem de yurtlarını savunmak yerine ölüm korkusuyla yurtlarını terkeden, fakat yine de kendilerini ölümle burun buruna getiren felâketlerle ve toplumsal çöküşlerle karşılaşmaktan kurtulamadılar. Ama daha sonra Allah’ın lutfuyla yeniden eski hayatına dönen, o kötü durumdan kurtulan ve yaptıklarının yanlış olduğu kendilerine, onların şahsında da bütün insanlığa ve özellikle müslümanlara bildirilen bir topluluğun başından geçenleri” özetliyor. Bunun bir temsil olduğunu söyleyen tefsirciler yanında tarihî bir vâkıa olduğunu, hatta –Eski Ahid’in Hezekiel bölümünde (37) anlatılan bu peygambere ait bir rüyaya atıf yaparak– onun kastedildiğini ileri sürenler de olmuştur. Müfessir İbn Aşür, Muhammed Ebu Zehre, Muhammed Abduh, Tefsiru-l Meraği, Teysiru’t – tefsir, Eyseru’t- Tefasir ve Tefsir’u-l Menar sahibi gibi âlimler burada geçen‘’ölümü’’mecazen’’ölüme yaklaşmak, ölümle burun buruna getiren toplumsal felaket ve toplumsal çöküşlerle karşılaşmak ve düşmana karşı yenilgi, diriltmeği de bu tür kötü durumlardan tekrar kurtulmak manasına anlamışlardır. Bizce de doğru olan budur. ألم تنظر"، ومثل هذا إنما يقال عن أعجوبة.( تأويلات أهل السنة). والأظهر أنهم قوم فروا من عدوهم ، مع كثرتهم ، وأخلوا له الديار ، فوقعت لهم في طريقهم مصائب أشرفوا بها على الهلاك ، ثم نجوا ، أو أوبئة وأمراض ، كانت أعراضها تشبه أعراض الموت ، مثل داء السكت ثم برئوا منها : فهم في حالهم تلك مثل قول الراجز(التحرير والتنوير) ولقد جاء من بعد أولئك المفسرين السابقين الأستاذ الشيخ محمد عبده ، فرأى أن الموت معنوي ، والحياة حسية ، فرأى رضي الله عنه أن الموت هو موت الأمم ، والحياة هي حياتها ، وموت الأمم بتفرق كلمتها وذهاب وحدتها ، وضرب الذلة عليها ; وأن حياتها هي اجتماع كلمتها ، ونيل عزتها ، وتولي أمرها بنفسها ، وخروجها من ديارها أن يتحكم فيها عدوها ، فإنها تكون غريبة في أرضها ما دام لا أمر لها فيها ، وقد ضربت عليهم الذلة والمسكنة ، ولنترك الكلمة له كما رواها تلميذه السيد رشيد رضا رحمه الله تعالىص: 862 ] وبعد هذا العرض الذي سقناه بيانا لآراء العلماء أجد في نفسي ميلا لأن أعتبر الحياة التي منحهم الله سبحانه وتعالى ليست تلك الحياة المادية في الدنيا بإعادة الروح إلى العظام واللحم ; وإن كان ذلك في قدرة الله سبحانه وتعالى ; ولو كانت الآية في مقام إثبات البعث والنشور لقررنا ذلك وقلنا إن الآية لا تحتمل سواه (( زهرة التفاسير)  

[11] Rüyet, «bilmek» tir. Maamafih «görmek» mânâsına da gelebilir. Muhatap görmediği halde onun nazar-ı dikkatini celp için böyle hitap olunmuştur.[12] Âyet-i Kerime taundan veya katilden kurtulmak fikriyle terk-i diyar eden bir kaç bin kişi hakkındadır. Bununla cihada teşçi kastolunmuştur. Diğer bir kayle göre Nazm-i Celîldeki ülûften maksat adedi beyan değildir, belki kalpleri itilâf etmiş birbirine uygun bir yerde toplanmış oldukları halde çıkanlar demektir. Onların Peygamberleri Zülkifl veya Hazkil Aleyhisselâmdır.  

153 “Onları temsili olarak göz önüne getirebilir misin?” “Bunlara ne dersin?” anlamındadır. 154 Buradaki “Ölünüz” tabiri, mücadeleye devam ediniz, bırakmayınız demektir. “Onlara hayat verdi” ifadesi de “Bir gerçeği temsili olarak ifade etmektedir. Ölüm korkusuyla kendilerini, inanç ve değerlerini savunamayan milletlerin yok olacaklarını anlatmaktadır. Tekrar diriltilmeleri ise kaybettikleri maddi-manevi varlıklarına, değerlerine sahip çıktıkları takdirde, yeniden saygınlık ve itibarlarına kavuşabileceklerini ifade etmektedir.” (Bkz. A. Şener, C. Sofuoğlu, M. Yıldırım; Yüce Kur’an)  

(İsrail oğulları arasında veba salgını baş göstermişti. Bunlar ölüm korkusuyla evlerinden çıkıp kaçmaya başladılar. Bir mil gider gitmez Allah onları öldürdü. Kemikleri çürüdüğünde Allah, Hazkil’i gönderdi, Allah böylece onları ölümden sonra tekrar hayata kavuşturdu. Dolayısıyla taun ve veba gibi salgınlarda herkes bulunduğu yerden kaçmaya kalkışmamalı, savaş gerektiği zaman da korkup vatanlarından kaçmamalıdır. Ölüm korkusuyla vatanlarını müdafaa etmekten ve Allah’ın emrini yerine getirmekten kaçınarak, sürü sürü yurtlarını terk eden kavimlerin, çok geçmeyip mahvoldukları, perişan oldukları hakkında insanlık tarihi örneklerle doludur. Burada Allah, bütün bunları hatırlatırken Allah’ın hükmünden kaçıp kurtulmanın imkânı bulunmadığını ve böyle yapanların, korktuklarına daha çabuk ve daha feci bir şekilde uğrayacaklarını ve hatta Allah’ın, dileyince hükmünü yerine getirmek için ölüleri bile dirilteceğini ve dolayısıyla, ölmekle kurtulacaklarını zannedenlerin de kurtulamayacaklarını anlatmış, kısaca Allah’ın hükmünden kurtulmak için, ne ölümden kaçmanın, ne de ölüme koşmanın akıl işi olmadığını bildirmiştir.)  

Yüce Allah ayette anlatılan olayda yer alan kişiler hakkında bilgi vermemekte, sadece ölüm korkusuyla yurtlarını terk ettiklerini belirtmektedir. Tefsirlerimizde bunların kim olduklarıyla ilgili çeşitli isimler ve anlaşılması oldukça zor olaylar nakledilmektedir. Yüce Allah kalabalık bir grubun ölüm korkusuyla yurtlarını terk edip gittiklerini, ancak başlarına ibretlik sıkıntılar geldiğini ifade ederken, onların bu durumunun düşünülmesini öncelikle Hz. Muhammed’den ve diğer muhataplardan istemektedir. Onların adeta ölüp ölüp dirildiklerini ifade bağlamında devam eden cümlede bilgi verilmekte ve sonucunda dirilme yaşandığı için bunun ilahi bir lütuf olduğuna dikkat çekilmektedir Kur’an’da bu şekilde geçen ifadelerde ilk muhatap, her ne kadar Hz. Muhammed ise de kastedilen bütün insanlardır Bilinen anlamda ölüp tekrar diriltilmek reenkarnasyona kapı aralayacağı için ayetin tercüme ettiğimiz şekilde anlaşılması gerekmektedir.  

1 Bu toplumla ilgili pek çok rivâyet olmasına rağmen bunlara, sağlam kaynaklara dayanmamaları sebebiyle itibar edilmemiştir. Yukarıdaki tercüme de olay genelleştirilerek yapılmıştır. En doğrusunu ise Allah bilir.  

232 Evlilik hayatı ile ilgili emirlerin noktalanmasından sonra Kur’an, burada, düşmanca bir saldırıdan dolayı “ölüm korkusuyla yurtlarını terk etmiş olan” insanlara işarette bulunmak suretiyle haklı bir dâvâ uğrunda savaş meselesine dönmektedir. İmdi, ne Kur’an ne de hiçbir sahih Hadis, bu ayette kasdedilen insanların kim olabilecekleri konusunda hiçbir işaret vermemişlerdir. Bazı müfessirler tarafından yapılan “tarihsel” açıklamalar ise çok çelişkilidir; onlar, o zaman revaçta olan Talmud hikayelerinden alınmış gibidirler ve bu bağlamda hiçbir gerekçe ile kullanılamazlar. Bu nedenle, Muhammed Abduh’un Menâr II, 455 ve devamında yaptığı gibi, yukarıdaki işaretin, daha sonra gelen, müminlere Allah yolunda canlarını vermeye hazır olmaları çağrısı ile mecazî olarak ilgili olduğunu varsayabiliriz: Fiziksel ölüm korkusunun milletlerin ve toplumların ahlaken ölümlerine yol açacağı ve aynı şekilde, onların yeniden doğuşlarının (yahut, “hayata geri dönüşlerinin”) ölüm korkusunu yenerek ahlakî konumlarını yeniden kazanmalarına bağlı olduğu gerçeğinin bir tasviri. Bu, 246-251. ayetlerde vecîz bir tarzda anlatılan Câlût, Tâlût ve Dâvûd kıssalarının da özüdür.  

[452] Zımnen: Ölümden kaçmak suçluluk alametidir. Elemtera ibaresi, sorudan çok ibret ve hayret vurgusu taşır. Menâr sahibi bu âyetin tefsirinde şöyle der: “Ben de diyorum ki: “Bu tabirle elemtera ile başlayan kıssaların ille de yaşanmış olması şart değildir. Aksine bu kıssalar temsilî de olabilir. Kıssaya böyle girilmesinden maksat, sanki gözlerle müşahede edilen ve kesin bilinen bir gerçeklik gibi tasavvur etmemiz istendiği içindir.” Bu temsil “korkunun ecele faydası yoktur” atasözünü hatırlatır. Esasen bu âyette anılanların ölüm karşısındaki yerilen tavırlarının tam tersini, “(fakat) Allah’a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar” (249) denilen kimselerin tavırları temsil eder. [453] Buradaki “ölün” ve “hayata döndürmüştü” ifadeleri, bu sûrenin “af dileyin ve böylece içinizdeki kötülükleri öldürün” âyeti ışığında anlaşılmalıdır (2:54 ve not 96). [454] Kur’an’da “insanların çoğu” formu tam on yedi yerde sadece üç şekilde gelir: “İnsanların çoğu bilmezler”, “insanların çoğu şükretmezler”, “insanların çoğu iman etmezler”. Bu üç durum da aslında birbirinin sebep ve sonucudur. Bu ifade, şuursuz kitlelerin tarihin öznesi değil nesnesi olduğu gerçeğini ifade eder. Kur’an onların karşısına ulu’l-elbabı (derin kavrayış/aktif akıl sahipleri) yerleştirir. Bu âyet şu hakikati ifade eder: Bir toplumun hak ve adâlet tutkusuna ölüm korkusu galip gelirse o toplum geleceğini satmış demektir. Bir toplumda hakikat aşkı ve adâlet tutkusu ölüm korkusuna galip gelmeye başladı mı, o toplum ölü bir toplumken dirilmeye ve dünya toplumları içerisinde üstün ve gıpta edilir bir konuma gelmeye başlar. Aslında 246-251. âyetlerde anlatılan Tâlût-Câlût kıssası bu gerçeğin tarihsel örneğidir.  

Bunlar hakkında kesin olmayan rivayetler vardır. Mühim olan şudur: Burada Cenab-ı Allah, bütün bunları hatırlatırken ölümden, Allah’ın hükmü olan vazifeden kaçıp kurtulmanın mümkün olmadığını ve böyle yapanların, korktuklarına daha çabuk ve daha fecî bir şekilde uğrayacaklarını, hülasa Allah’ın hükmünden kurtulmak için ne ölümden kaçmanın, ne de ölüme koşmanın akıl işi olmadığını bildirmek istemiştir.  

Müfessirlere göre İsrâîl Oğullarının kasabasında vebâ çıkmış, binlerce kişi vebâdan korkup kaçmışlar. Allah da onları öldürüp, sonra ibret almaları için yeniden diriltmiştir. Ferîd Vecdî'ye göre âyetin şöyle bir felsefî anlam taşıması da olasıdır: Onlar öyle bir korkuya kapıldılar ki ölmemek için çalışmayı dahi bıraktılar, kasabalarını verimsizleştirdiler. Böylece gerilediler, âdetâ ölmüş gibi uyuşuk insanlar oluverdiler. Daha sonra Allah onların içlerine çalışma şevki verdi. Böylece sosyal bir canlılığa kavuştular. Ölümden kaçmanın, aslında ölmenin tâ kendisi olduğunu gösterdi, yok olmaktan kurtulmak için silkinip çalışmayı ve savaşmayı emretti (el-Mushafu'l-Mufesser, s. 50)  

[2] "Filanı gördün mi neler yapdı" dinildiği gibi muhâtabın görmediği halde nazar-ı dikkati celb içün buyurulmuşdur. [3] Benî İsrâîl'den bir kavim hükümdârları tarafından muhârebeye götürülmek istenildiği zamân "Gideceğimiz yerde vebâ varmış, gider isek ölürüz" diye imtinâ' iylediklerinden Cenâb-ı Hak onların memleketine vebâ gönderdi. Cümlesi ölümden korkarak memleketden hârice kaçdılar. Bir vâdîye gitdiler. Orada onların cümlesi öldi, sonra Hazkîl 'aleyhisselâmın du'âsı ile yeniden dirildiler. Bu mevt asıl mevt olmayub bir derîn baygınlık idi. Allâh Te'âlâ bunları bu sûretle terbiye itmek murâd buyurdı.  

274 We now return to the subject of Jihad, which we left at 2:214-216. We are to be under no illusion about it. If we are not prepared to fight for our faith, with our lives and all our resources, both our lives and our resources will be wiped out by our enemies. As to life, Allah gave it, and a coward is not likely to save it. It has happened again and again in history that men who tamely submitted to be driven from their homes although they were more numerous than their enemies, had the sentence of death pronounced on them for their cowardice, and they deserved it. But Allah gives further and further chances in His mercy. This is a lesson to every generation. The Commentators differ as to the exact episode referred to, but the wording is perfectly general, and so is the lesson to be learnt from it.