Bakara Sûresi 238. Ayet Meali

Orta namazı, günün ortasında olduğu için öğle namazıdır diyenler vardır. Sabit oğlu Zeyd, İbn-i Ömer, Ebû-Saîd-ül-Hûdrî, Üsâme ve Ayişe bunu riveyet etmişler, Hz. Muhammed-ül-Bâkır'la Hz. Ca'fer-üs-Sâdık'tan da bu çeşit rivâyet edilmiştir. Zeydi imamlarının bir kısmı, orta namazının, cuma günleri cuma namazı, diğer günler öğle namazı olduğunu kabul etmiştir. Sabahla öğle ve akşamla yatsı namazlarının arasında bulunduğu için ikindi namazıdır diyenler olmuştur ki İbn-i Abbas ve Hasen bunu kabul ederler, Ali'den, İbn-i Mes'ud'dan, Katâde'den, Dahhâk'ten bu kavil rivâyet edilmiştir. Ebû-Hanife de bunu kabul eder. Rikatları uzun ve kısa olan namazların ortasında, üç rikattan ibaret olduğu için akşam namazıdır diyenler, orta namazını, sabah ve yatsı namazı olarak kabul edenler de vardır (Mecma'ül-Beyan, 1. s. 145).  

bk. el-Lübâb, fî Ulûmi’l-kitab, 4/227-236; Lisânü’l-Arab.  

238.Ahmed bin Hanbel, Nesai ve İbnu Cerir`in Zeyd bin Sabit (r.a.)`ten rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.) öğle namazını öğle sıcağında kıldırırdı. Arkasında ise bir veya iki saftan fazla kimse olmazdı. İnsanlar ya kaylule uykularında veya ticaretlerinde olurlardı. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi.Ayeti kerimenin ikinci bölümü ile ilgili olarak da kutubi sitte sahipleri ve daha başkaları Zeyd bin Erkam (r.a.)`ın şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir: "Biz Resulullah (a.s.)`ın zamanında namazda konuşurduk. Bizden bir adam namazdayken yanındaki arkadaşıyla konuşurdu. Bunun üzerine: "Gönülden boyun eğmiş kimseler olarak Allah`ın huzurunda ibadete durun" hükmü indi. Böylece (namazda) sessiz durmakla emrolunduk ve konuşmaktan nehyolunduk." İbnu Cerir de Mücahid`den bunu destekleyen bir rivayet nakletmiştir.  

Bkz. 11/114, 17/78, 30/17-18Burada “orta namaz” dan kastedilen, genel kabule göre günün beş ayrı vaktinde ikame edilen namazların ortasında olan yani günün bitiminden önce kılınan “ikindi” namazıdır. “Namazları muhafaza etmek” ten maksatsa sadece namazları vaktinde eda etmek değil, namazda okunanları anlayıp özümsemek, duaların hakkını vermek, yapılan duaların istikametinde yaşamak, ibadetin bütün güzelliklerini içinde barındıran bir namaz olmasına gayret etmek, “Ancak Sana kulluk eder ve ancak Senden yardım dileriz.” şeklindeki vaatlerin arkasında durmak, Allah’la hasbihal edilenleri hayata geçirmek, niyaza dönüştürülen namazla olgunlaşmak, namazdan alınan ilhamla güzellikleri korumak ve kötülüklerden korunarak iyi ve faydalı bir insan olmaktır.  

Âyette geçen “orta namaz”ın sabah, öğle ve ikindi namazı olduğu şeklinde çeşitli görüşler vardır. Ancak kuvvetli görüş, bu namazın ikindi namazı olduğu görüşüdür.  

 «Namaz dinin direğidir» hadisinde belirtildiği üzere en büyük ibadet Allah rızası için kılınan namazdır. Âyette geçen «orta namaz»dan maksat, ikindi namazıdır. Resûlullah (s.a.) Hendek savaşında şöyle buyurmuştur: «Orta namazdan yani ikindi namazından bizi alıkoydular. Allah onların evine ateş doldursun!» Orta namazın hangi vakit olduğu hususunda farklı rivayetler de vardır.  

Üç vakit namaz 2:238; 11:114; 17:78 ve 24:58 ayetlerinde anılır. Kuran vahyedildiği zaman, hac, oruç ve zekat gibi namaz da halk tarafından biliniyordu. 8:35; 21:73; 22:78; 107:4 ayetlerine bakınız. "Orta namaz" olarak çevirdiğimiz "Assalatu al Vusta" ifadesini, "namaz en ölçülüdür /hayırlıdır" biçiminde anlayanlar günde üç namaz yerine iki namaz çıkarmaktadırlar.  

1 – Namazları (Sabah, akşam, gece namazlarını). “Salavât” “Salâtın” çoğuludur. Arapça dil yapısına göre çokluk üç ve üçten fazla sayıyı ifade etmektedir. 2 – En hayırlı, en yararlı salâtı. Vusta, sözcük olarak “hayırlı, üstün, adaletli, faziletli” gibi anlamlara gelmektedir. “Salâtı Vusta” “Cum'a Salâtıdır.” Cum'a salâtı, diğer salâtlara kıyasla daha önemli olduğu için, daha hayırlı ve daha üstün olarak nitelendirilmiştir. Vustaya sözcük olarak “orta” anlamı verilse de bu mesafe ve zaman olarak iki şeyin ortasını ifade etmenin yanı sıra bir şeyin en önemli, en güzel, en üstün veya en yararlı olan yerini, bölgesini de ifade etmektedir.  

(1)Orta namaz hakkında hayli söz söylenmiştir. En meşhûru öğle veya ikindi namazı olmasıdır. Bütün namazlara i‘tinâyı te’mîn etmek için hangisi olduğu kat‘iyetle ta‘yîn olunmamıştır. (Kurtubî, c. 2/3, 209-212)“Asr (ikindi) vaktinde ki o vakit, (...) o günde mazhar olduğu sıhhat ve selâmet ve hayırlı hizmet gibi niam-i İlâhiyenin (İlâhî ni‘metlerin) bir yekûn-i azîm (büyük bir yekün) teşkîl ettiği zamânı, hem o koca güneşin ufûle(batmaya) meyletmesi işâretiyle, insan bir misâfir me’mur ve herşey geçici, bîkarar (kararsız) olduğunu i‘lân etmek zamânıdır. Şimdi, ebediyeti isteyen ve ebed için halk olunan (yaratılan) ve ihsâna karşı perestiş (ibâdet)eden ve firaktan müteellim olan (ayrılıktan elem çeken) rûh-ı insan, kalkıp abdest alıp, şu asr vaktinde ikindi namazını kılmak için Kadîm-i Bâkī ve Kayyûm-ı Sermedî’nin dergâh-ı Samedâniyesine (her ihtiyâcın karşılandığı kapısına) arz-ı münâcât (duâlarını arz) ederek, zevâlsiz ve nihâyetsiz rahmetinin iltifâtına ilticâ edip (sığınıp), hesabsız ni‘metlerine karşı şükür ve hamd ederek, izzet-i rubûbiyetine (umum kâinâtın Rabbi oluşunun izzetine) karşı zelîlâne (tevâzu‘ ile) rükû‘a gidip, sermediyet-i ulûhiyetine (ebedî İlâhlığına) karşı mahviyetkârâne (eziklik içinde) secde ederek, hakīkī bir tesellî, bir râhat-ı ruh bulup huzûr-ı kibriyâsında kemerbeste-i ubûdiyet olmak (kulluk için yüce huzûrunda hâzır olmak) demek olan asr namazını kılmak, ne kadar ulvî bir vazîfe, ne kadar münâsib bir hizmet, ne kadar yerinde bir borc-ı fıtrat (yaratılıştan gelen borcu)edâ etmek, belki gāyet hoş bir saâdet elde etmek olduğunu, insan olan anlar.” (Sözler, 9. Söz, 29)  

(*) 1) Orta namaz hakkında farklı görüşler olmasına rağmen, sabah namazının vakti gece ile gündüz arasında olduğundan ve bu vakitte namazın kılınması insanlara en çok ağır geldiğinden, bunun sabah namazı olduğunu söyleyenlerin görüşleri daha isabetlidir. Aşağıdaki tefsir metinlerinde de Hz. Ömer, İbn Ömer, İbn Abbas, Muaz, Cabir, Müfessir Âta, Îkrime ve Mücahid gibi âlimler bu orta namazın, sabah namazı olduğunu söylüyorlar. İmam Malik ve İmam Şafii de bu görüşe meyil etmişlerdir. Aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. 2) Ayrıca bu ayetten de kesin anlaşılıyor ki, Kur’an’da beş vakit namaz vardır. Çünkü ayette geçen (الصَّلَوَاتِ)’’es-salavat’’ kelimesi çoğul olup en az üç veya fazlasını gösteriyor. Ama (والصَّلاَةِ الْوُسْطَى) ‘’ves- salatil- vusta‘’orta namaz’’ ifadesi gelince, bunun öncesinde gelen (الصَّلَوَاتِ)’’es-salavat’ın üç değil, dört vakit olduğunu gösteriyor. Çünkü üçün ortasına başka birini sokmak mümkün değildir. Ama dört vaktin ortasına birini sokmak mümkündür. Yani iki vakit başta ve iki vakit de sonda olup dördün ortasına (2 + 1 + 2 = 5) biri soktun mu, beş vakit oluyor. Bunlar, İki vakit gündüz kılınan öğle ve ikindi, iki vakit de gece kılınan akşam ve yatsı vakti ve diğeri de gece ile gündüzün tam ortası (gecenin sonu ve gündüzün başı) olan sabah vakti olur. Böylece hem bu ayetten hem de başka birçok âyetten beş vakit namaz anlaşılmaktadır. قوله تعالى : ( حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى ) أي واظبوا وداوموا على الصلوات المكتوبات بمواقيتها وحدودها وإتمام أركانها ثم خص من بينها الصلاة الوسطى بالمحافظة عليها دلالة على فضلها والوسطى تأنيث الأوسط ووسط الشيء : خيره وأعدله واختلف العلماء من الصحابة ومن بعدهم في الصلاة الوسطى فقال قوم : هي صلاة الفجر وهو قول عمر وابن عمر وابن عباس ومعاذ وجابر وبه قال عطاء وعكرمة ومجاهد ، وإليه مال مالك والشافعي ...لأن الله تعالى خصها في آية أخرى من بين الصلوات فقال الله : " وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا " ( 78 - الإسراء ) يعني تشهدها ملائكة الليل وملائكة النهار فهي مكتوبة في ديوان الليل وديوان النهار ولأنها بين صلاتي جمع وهي لا تقصر ولا تجمع إلى غيرها (تفسير البغوي ) (تفسير ابن كثير)واختلف الناس في تعيين الصلاة الوسطى على عشرة أقوال : (الخامس ) إنها الصبح ؛ لأن قبلها صلاتي ليل يجهر فيهما وبعدها صلاتي نهار يسر فيهما ، ولأن وقتها يدخل والناس نيام ،: والقيام إليها شاق في زمن البرد لشدة البرد وفي زمن الصيف لقصر الليل (تفسير القرطبي) (حفظوا علي الصلوت) : 3 – كلمات و 14 حرفا : المجموع = 17 بعدد ركعات المفروضة (وقوموا لله قنتين ): 3 – كلمات – 14 حرف - المجموع = : 17 بعدد ركعات المفروضة  

[1] Namazların, hususa orta namazın bütün şartlarına rükünlerine riayet ederek müdavim olun, Orta namaz ikindi namazıdır.[2] Yahut zikrederek, müdavemet ederek, huşû ile, sükût ile, uzun uzadıya ayakta durarak.  

152 Orta namaz konusunda, sabah veya ikindi namazı olduğuna dair görüşler ağırlık kazanıyor.  

Bu cümle “namazlara (ibadetlere) yani ideal namaza devam edin” şeklinde de tercüme edilebilir.,Namaz vakitleriyle ilgili bkz. Hûd 11:114; İsrâ 17:78; Tâhâ 20:130; Rûm 30:17-18; Kâf 50:39.  

1 Vusta; Evsatın müennesi olarak ismi tafdıldir ki orta veya efdal demektir. Mefhum itibariyle orta namaz veya efdal namaz diye ifade edilebilir. Orta namaz, melekler içinde Cebrail mesabesindedir. Orta namaz”ın hangi namaz olduğu konusu, ihtilâflıdır ve bunun tam olarak bilinmesi de mümkün değildir. Orta namazın; sabah, öğle, ikindi, akşam, yatsı namazı veya beş vakit namazın tamamı olduğuna dâir rivâyetler vardır. Bu namazın, öğle veya ikindi namazı olma ihtimâli, daha kuvvetli görünmektedir. Bir de her şahıs için meşguliyetinin en fazla olduğu ve ortada kalıp geçirme ihtimali bulunan namaz hangisi ise onun hakkında orta namaz odur da denilmiştir. Orta namazın belirtilmemesi; bütün namazlara itinayı temin için olabilir.2 Kunut: Namazda ilave duâ etmek için kıyamı uzatmak, demektir. Her namazda, iftitah tekbirinden sonra ilk yapılan iş, ayakta durmak olduğu için her namaz esasen bir kunut’tur. Fakat vitir namazı gibi namazlarda kıyamda bir tekbir ile ilave duâ için kıyamı uzatmağa da “kunut” denilir ki terim anlamıyla kunut budur. Vitir namazındaki kunut için üçüncü rekâtta Fatiha ve sûre okunduktan sonra ayakta iken eller kaldırılarak tekbir alınır, eller yeniden bağlanır ve kunut duaları okunur. Kunutta bilinen dua yerine genel anlamda uygun herhangi bir duayı okumak ve tekbir almak Ebû Hanîfe’ye göre vacib’tir. Vitir namazı gerek yalnız kılınsın, gerekse cemaatla kılınsın her ikisinde de imam ve cemaat kunut dualarını içinden okurlar. Kunut duasını bilmeyen kimse “Rabbenâ” duasını okuyabilir. Bu âyet indirildikten sonra ashab namaza durduğu vakit, sağa sola bakmaktan ve dünyalık bir iş yapmaktan sakınırdı.  

227 Lafzen, “orta (yahut, “en mükemmel”) namaza”. Bazı otoriteler bunun ‘sabah’ (fecr) namazını ifade ettiğine inandıkları halde genel kabul gören görüş, ‘ikindi’ (‘asr) namazını işaret ettiği şeklindedir. Ancak Muhammed Abduh, bu görüşü daha da ileri götürerek bunun “en mükemmel şekliyle namaz” anlamına da gelebileceğini söyler -yani, “tüm zihin Allah’a yönelmiş olarak, huşû içinde ve O’nun kelâmını tefekkür ederek hulûs-i kalb ile namaz” (Menâr II, 438). Kur’an’ın tümünde geçerli olan sistematik içinde, sosyal kurallar ile ilgili her uzun bölümün ardından mutlaka Allah’a karşı sorumluluğun idraki çağrısı gelir: ve bu sorumluluğun idrakine de en eksiksiz olarak namazda ulaşıldığından bu ve bundan sonraki ayet, evlilik hayatı ve boşanma ile ilgili emirlerin arasına yerleştirilmiştir.  

[443] Boşanmayla ilgili hükümlerin ardından söz namaza getirilir. Zira namaz gök dikişidir. Dünya astarını âhiret atlasına günde beş yerinden dikmektir. Hayat ancak bu sayede ruhsuz bir ceset olmaktan kurtulur (Krş: 70:19-24). [444] Bizim “en ideal namaz” olarak karşıladığımız es-salâti’l-vustâ ibaresi hakkında Şevkânî tam on sekiz görüş zikreder. Bu konuda hadis edebiyatında da hayli rivayet bulunmaktadır (Msl: Buhari, Tefsir 5; ayrıca Tirmizî, İbn Hanbel vd.) Görüş farklılıkları “orta” anlamına gelen vustâ kelimesinin yorumundan kaynaklanır. Bu ikindi veya akşam namazı olarak tefsir edilmiştir. Ancak vustâ ism-i tafdil olarak “en ideal ve en faziletli” anlamlarına da gelir. Doğrusu bu konuda bir görüş birliği yoktur ve buna zorlayacak bir delil de yoktur. Âyette kesin ve net olarak bir tek namaz kastedilmez. Nasıl ki Kadir gecesi Ramazan içerisinde ve duanın kabul saati Cuma günü içerisinde gizleniyorsa, “orta namazı” da bütün namazlar içinde gizlenmiştir. Mamafih bu namazı aramak için tüm namazlara itina gösterilmelidir. Sözün özü: Tüm namazlar bir namazı kılmak için kılınırlar. Bize göre orta namaz, kaçırılma riski en yüksek olan namazdır. Kişi, kaçırılma riski en yüksek olan namazının üzerine titremeli, onu muhafaza etmek için özel bir çaba harcamalıdır [445] Hâfizû fiilini “gayret edin” şeklinde çevirdik. Bu kalıpla gelen fiiller esasen iki taraf arasındaki ortak eylemler için kullanılır. Adeta şöyle denilmektedir: Siz namazı kollayınız ki, Allah da yukarıdan beri koyduğu kuralları ve emirlerini yerine getirmek hususunda sizi kollasın. Veya: siz namazı koruyunuz ki, namaz da sizi korusun (Krş: 29:45). “Mukavemet” ve “münazaa”ya delâlet eden bu kip ‘alâ ile birlikte metne “ısrar” ve “tekrar” vurgusunu katar. [446] Âyette geçen kânitîn “gönülden bağlılık”, “kayıtsız şartsız teslimiyet” anlamına gelir. Bu kelimeyi “susmak” olarak yorumlayanlar Buhârî ve Müslim’de geçen Zeyd b. Erkam rivayetini delil olarak gösterirler: “Biz daha önce namaz içerisinde gerekli olduğu zaman konuşuyorduk. Bu âyet indikten sonra susmakla emrolunduk ve namazda konuşmak yasaklandı.” Bu âyetten beş vakit namaz anlaşılır: Salevât çoğuldur ve ayrıca dilde ikil formu olduğu için Arapça’da çoğul en az üçtür. Bir de orta namazı, toplam dört eder. Ama dört rakamının ortası olmayacağı için salevât çoğulunu mecburen dört olarak anlamak zorundayız. Orta namazıyla birlikte beş eder.  

(Namazdan murad, zâhirdeki duyguların cismâni hareketlerle eda olunan rükünlerdir; ayakta durmak, Kuran okumak, rükua varmak, secde etmek gibi.. bunların hepsi namaza ait hareketlerdir. Gaye ise orta namazını kalbin, sonsuz huzurda kalmasını temin etmektir.. Onun için en önemli iş, kalp namazıdır, bir kimse namazda, kalbini asıl namazdan gafil kılarsa, öbür namaz da fesada uğrar ki, o zamân bütün duyguların huzuru bozulur. Nitekim Hadis-i Şerifte: "Namaz, ancak kalp huzuruyla olur!' buyurulmuştur. Çünkü namaz kılan Rabbi ile münacaat eder, münacaatın insan varlığındaki yeri ise kalptir.)  

Salat-ı vûstâ hakkında farklı görüşler vardır. Beş vakit namazdan, cuma veya kuşluk namazlarından her biri olma ihtimali üzerinde durulmuştur. Fakat çoğunluk, ikindi namazı olduğu kanaatindedir. Zira ikindi namazı beş vaktin tam ortasındadır. Gece ve gündüz meleklerinin toplanma zamanıdır. Ayrıca günlük meşgalelerin en çok olduğu zamana rastlar. Esasen bir hadis de ikindi namazı olduğunu ifade etmektedir. Fakat Kur’ân, müphem bırakmakla, bütün namazlara dikkatle devama teşvik etmek istemiştir. Zira beş vakit namazdan her birinin, cuma ve kuşluk namazlarının “salat-ı vusta” olma ihtimali mevcuttur.  

[1] Orta namâz içün ba'zılar akşam ve yatsu gice, öğle ile ikindi gündüz olub bunların arasındaki sabah namâzıdır ve ba'zılar gündüz namâzı olan sabah ve öğle ile gice namâzı olan akşam ve yatsunun arasında bulunan ikindi namâzıdır dimişlerdir. En kuvvetli kavil: Cenâb-ı Hak beş vakit namâzı muhâfazaya sâik olmak üzere orta namâzın hangisi oldığını gizlemişdir kavlidir. Allâhu a'lem.  

[*] Arapçada çoğul en az üçü gösterdiğinden salavât (namazlar) en az üç olur; orta namaz da katılınca sayı beşe çıkar. Çünkü üçten sonra ortası olan ilk sayı beştir. Dolayısı ile en az beş vakit namaz kılmak gerekir.  

(122) Beş vakit namazın herbirinin orta namaz olabileceği yolunda rivayetler varsa da, Peygamberimize dayanan en güçlü rivayetler, bu namazın ikindi namazı olduğu yönündedir. (Buhârî, Tefsir 2:42; Müslim, Mesacid: 205-208; Ebû Davud, Salât: 5; Tirmizî, Tefsir 2:29-32; Nesâî, Salât: 14; İbni Mâce, Salât: 6.)  

271 The Middle Prayer. Al Salat al wusta : may be translated "the best or most excellent prayer." Authorities differ as to the exact meaning of this phrase. The weight of authorities seems to be in favour of interpreting this as the 'Asr prayer (in the middle of the afternoon). This is apt to be most neglected, and yet this is the most necessary, to remind us of Allah in the midst of our worldly affairs. (R).