Bakara Sûresi 229. Ayet Meali

229.Tirmizi`nin Hakim`in ve daha başkalarının Hz. Aişe (r.a.)`den rivayet ettiklerine göre cahiliye döneminde bir adam karısını istediği kadar boşayabiliyor ve iddeti dolmadan yeniden nikâhlayıp tekrar boşuyordu ve böylece kadının kendinden tamaman boş olup bir başkasıyla evlenmesine fırsat vermiyordu. Bu tarzda bir adam karısını yüz kere hatta daha fazla boşayabiliyordu. Hatta bir adam karısına: "Vallahi seni kesin bir şekilde benden ayrılacağın bir boşama ile boşamayacağım. Bununla birlikte asla kendime de almayacağım" dedi. Kadın: "Bu nasıl olacak?" diye sordu. Adam da: "Seni boşarım, tam iddetin dolacağı sırada geri alırım" cevabını verdi. Bunun üzerine kadın Resulullah (a.s.)`a giderek bunu ona bildirdi. Resulullah (a.s.) önce sustu, sonra bu ayeti kerime indirildi.48.Yani aralarında geçimsizlik varsa ve bu yüzden yahut bir başka sebepten dolayı Allah`ın ölçülerine uyamayacaklarından endişe ediliyorsa kadın kocasının bir an önce kendisini boşaması isteğiyle mehrinin bir kısmından ya da tamamından vazgeçebilir veya mehrinin miktarını aşmayacak kadar fidye verebilir. Bundan dolayı kadın bir günaha girmeyeceği gibi erkek de eşinin bu isteğini kabul etmek suretiyle mehirden onun kabul etmiş olduğu miktarını kesmesinden veya onun vereceği fidyeyi almasından dolayı günaha girmez. Bunların boşanma davalarıyla ilgilenen hakimler de anılan sebepten dolayı böyle bir boşanma isteğini geçerli sayabilirler. Bu uygulamaya İslam fıkhında hulu veya hil`at denmektedir.  

Bkz. 60/10Nikâhlı çiftler arasında evlilik bağının sona ermesi, klasik fıkıh literatüründe “Talâk” olarak ifade edilir. Eşler arası geçimsizlik bazen ileri dereceye ulaşır ve boşanma tek çare olarak görülebilir. Buna rağmen, boşanma en son başvurulması gereken yoldur. Bununla birlikte, bütün anlaşma yolları kapanmış ve evlilik hayatının sürdürülmesi imkânsız hale gelmişse boşanma en makul yol olarak meşru görülmüştür.   

* Boşama, aylarca süren bir olaydır; hadis ve sünnet izleyicilerinin ileri sürdükleri gibi ağızdan çıkan bir kaç söz değildir. "Üç kere seni boşadım" demekle kadın üç kere boşanmış olmaz. Üç boşama olayının gerçekleşmesi için üç evlenme olayının da gerçekleşmesi gerekir. Allah'ın tanıdığı iki boşama olayından sonra tekrar evlenebilme hakkını, uydurma rivayetlerle ortadan kaldıranların bazıları, örneğin Hanefi mezhebi, tehdit altında karısını boşadığını söyleyen veya yazan kişinin karısının boş olacağını ve bir daha evlenemiyeceklerini bile iddia etmişlerdir. Mezhepçiler, üç kelimeyle boşamanın getirdiği aile facialarını "hülle" denen bir gecelik zinayla gidermeye ve hülle yapan adamın kadını bir gece sonra boşamaması halinde kadının zorla boşatılabileceği gibi daha felaketli "çözümler" getirmişlerdir. Ayrıca bak 33:49. ** Boşanmış kadının ev ve nafakasını genel kural olarak erkek yüklenir (2:241).  

1- Yükümlülüğü yerine getirmek için ödenen bedel.  

(3)İbn-i Abbâs (ra) şöyle demiştir: “Abdullah bin Übey’in kızı Cemîle, Resûlullah (asm)’a gelerek, kocasından ayrılmak istediğini, onun dînî ve ahlâkī bir ayıbı olmadığını, fakat yüzü ve dış görünüşü i‘tibâriyle bir türlü alışamadığını, dolayısıyla bir mü’mine buğz ederek küfrân-ı ni‘mette (nankörlükte) bulunmaktan endişe ettiğini ifâde edince, Resûlullah (asm): ‘Mehir olarak aldığın bahçeyi geri vermeye râzı olacak mısın?’ buyurdular. ‘Evet’ cevâbını alınca, Resûlullah (asm), Cemîle’nin kocası Sâbit bin Kays (ra)’a hitâben: ‘Bahçeyi al ve hanımını bir talâk-ı bâin (tamâmen ayrılmak üzere yapılan boşama) ile boşa!’ buyurdular.” (İbn-i Kesîr, c. 1, 205)  

(*) Bu ayet İslâm’dan önce Arabistan’da yaygın olan çok ciddi ve kötü bir sosyal alışkanlığı düzeltmeyi amaçlar. O zamanlarda bir erkek istediği kadar ve istediği zaman boşama hakkına sahipti. Ne zaman eşi ile ilişkisi kötüye gitse onu boşar ve işine gelirse, tekrar onunla evlenirdi. Buna bir sınırlama getirilmediği için, olay sık sık tekrarlanabilirdi. Bu nedenle kadın, ne onunla tam bir evlilik ilişkisi içinde olur, ne de başkası ile evlenebilecek özgürlüğe sahip olurdu. Kur’an’ın bu ayeti, bu tür zulmü ortadan kaldırmaktadır. Bütün evlilik yaşamı boyunca bir erkek, eşini ancak iki kez boşama hakkına sahiptir. Bundan sonra ne zaman onu üçüncü kez boşarsa, artık ondan tamamen ayrılmış olur. Ayrıca erkek, eşine mehir olarak verilen evlilik hediyelerini, elbise ve takıları geri isteme hakkına sahip değildir. Birisine hediye olarak verilen bir şeyi geri istemek, İslâm’ın ahlâk kurallarına tamamen aykırıdır. (K. Çelik Meali 229. Ayet Açıklaması) Boşama, aylarca süren bir olaydır; hadis ve sünnet izleyicilerinin ileri sürdükleri gibi ağızdan çıkan birkaç söz değildir. "Üç kere seni boşadım" demekle kadın üç kere boşanmış olmaz. Üç boşama olayının gerçekleşmesi için üç evlenme olayının da gerçekleşmesi gerekir. Allah’ın tanıdığı iki boşama olayından sonra tekrar evlenebilme hakkını, uydurma rivayetlerle ortadan kaldıranların bazıları, örneğin Hanefi mezhebi, tehdit altında karısını boşadığını söyleyen veya yazan kişinin karısının boş olacağını ve bir daha evlenemiyeceklerini bile iddia etmişlerdir. Mezhepçiler, üç kelimeyle boşamanın getirdiği aile facialarını "hülle" denen bir gecelik zinayla gidermeye ve hülle yapan adamın kadını bir gece sonra boşamaması halinde kadının zorla boşatılabileceği gibi daha felaketli "çözümler" getirmişlerdir. Ayrıca bak 33:49. Boşanmış kadının ev ve nafakasını genel kural olarak erkek yüklenir (2:241). (E. Yüksel Meali 229. Ayet Açıklaması)  

[13] Veyahut bir defada olmaz, biri olur da diğeri olmaz.[14] İyi geçinmek suretiyle.[15] Üçüncü talâkı da ika' ederek kadını tamamiyle serbest bırakmak veya ikinci talâktan sonra iddeti bitinceye kadar ricatı terk etmek gibi.[16] Zevçlere veya hâkimlere hitaptır.[17] İyi geçinmek hususundaki Allah'ın emirlerini.[18] Hâkimlere hitaptır.[19] Talâk bedelinde kendisini kurtarmasında, zevcin de almasında.  

150 Burada anlatılmak istenen, şayet karı kocanın evlilik hukukuna dair Allah’ın koyduğu yasalara/kurallara uyamayacaklarına dair bir endişeleri varsa demektir.  

(Bu ayet İslâm’dan önce Arabistan’da yaygın olan çok ciddi ve kötü bir sosyal alışkanlığı düzeltmeyi amaçlar. O zamanlarda bir erkek istediği kadar ve istediği zaman boşama hakkına sahipti. Ne zaman eşi ile ilişkisi kötüye gitse onu boşar ve işine gelirse, tekrar onunla evlenirdi. Buna bir sınırlama getirilmediği için, olay sık sık tekrarlanabilirdi. Bu nedenle kadın, ne onunla tam bir evlilik ilişkisi içinde olur, ne de başkası ile evlenebilecek özgürlüğe sahip olurdu. Kur’an’ın bu ayeti, bu tür zulmü ortadan kaldırmaktadır. Bütün evlilik yaşamı boyunca bir erkek, eşini ancak iki kez boşama hakkına sahiptir. Bundan sonra ne zaman onu üçüncü kez boşarsa, artık ondan tamamen ayrılmış olur. Ayrıca erkek, eşine mehir olarak verilen evlilik hediyelerini, elbise ve takıları geri isteme hakkına sahip değildir. Birisine hediye olarak verilen bir şeyi geri istemek, İslâm’ın ahlâk kurallarına tamamen aykırıdır. Hz. Peygamber (s.a.a) bu ahlâka aykırı hareketi, kustuğunu yalamaya benzetmiştir. Bilhassa bir erkek için, daha önceden isteyerek eşine verdiği şeyleri boşandıktan sonra geri istemek, çok utanç verici bir durumdur. İslâm, erkeğin mehir olarak eşine bir şeyler vermesini mutlak olarak emretmektedir.)  

Boşanmada hakem ve şahitlerin gerekliliğiyle ilgili olarak Nisâ 4:35, Ahzâb 33:37 ve Talâk 65:2. ayetlerini de okumak gerekmektedir.  

1 Bu iki talak, “ric’î talaktır” ki eşler birbirlerine iddet süresi içerisinde dönerlerse evlilikleri yeni bir nikâh kıymaksızın devam eder. Üçüncü talak ise “bâin talak” olur ve evlilik sona erer. Ve eşler birbirlerine geri dönemezler.2 Talak, mihir ve nafaka ile ilgili olarak Bk. Talak: 1-6 ve dipnotları.3 Hülû’ (Mühalâ’a): Kadının fidye karşılığında kocasını boşanmaya râzı ederek boşanması, demektir. Eğer karı-koca anlaşamaz da konu mahkemeye götürülür ve hâkim onların birlikte olamayacaklarına kanaat getirirse, kadının ödemesi için bir fidye miktarı belirler. Koca bunu kabul edip, karısını boşamak zorundadır. Bu fidye, kadının mihrini aşamaz ve bu durumda koca, eşiyle tekrar birleşme hakkına sahip olamaz. Çünkü bu hak, karısı tarafından satın alınmıştır. Bu durumdaki kadının iddeti, boşanmadaki iddet gibidir. Abdullah b. Übey b. Selûl’ün kızı Cemile, eşi Sabit b. Kays’i sevmezmiş. Rasûlullah (s.a.v)’e gelmiş ve: “Ey Allah’ın Rasûlü! Hiç bir şey benimle Sabit’in başlarımızı bir araya getiremeyecek. Vallahi ne dininde ne ahlâkında bir ayıbını görmüyorum. Lâkin İslam’dan sonra küfre düşmeyi çirkin görüyorum, ona da tahammül edemiyorum. Bir gün perdenin bir tarafını kaldırıp baktım, onu karşıdan bir kaç kişi içinde gördüm. Ne göreyim içlerinde en siyahı, en kısası ve en çirkin yüzlüsü o” demiş. Sonra bu âyet nâzil olunca Sabit’ten mehir olarak aldığı bahçeyi verip hülu’ yoluyla boşanmıştı. (Elmalılı)  

217 Lafzen, “bundan sonra ya iyilikle tutmak yahut güzellikle salmaktır”. Başka bir deyişle, boşanmanın üçüncü defa tekrarı, onu kesin ve geri dönülmez bir karar haline getirir.218 Bütün otoriteler, bu ayetin, kadının kocasından kayıtsız şartsız boşanmasını isteme hakkı ile ilgili olduğunda mutabıktırlar; bu şekilde kadının isteği ile evliliğin sona erdirilmesine hul‘ adı verilir. Sıhhat derecesi yüksek birçok Hadis’e göre, Sâbit b. Kays’ın karısı Cemîle Hz. Peygamber’e gelerek, kocasının kusursuz karakterine ve davranış tarzına rağmen “İslam’ı kabul ettikten sonra yeniden küfre düşmekten ne kadar nefret ediyorsa, kocasından da o kadar nefret ettiği”ni beyan ederek boşanmasını talep etti. Bunun üzerine Hz. Peygamber, Cemîle’ye, kocasının evlendikleri zaman kendisine mehir olarak verdiği bahçeyi ona iade etmesini emretti ve evliliğin bittiğini ilan etti. (Bu Hadis’in birçok değişik şekli, İbni ‘Abbâs’dan rivayetle Buhârî, Neseî, Tirmizî, İbni Mâce ve Beyhakî’de kaydedilmiştir.) Benzer Hadisler, Hubeyde Binti Sehl adlı kadınla ilgili olarak, İmâm Mâlik’in Muvatta’ında, İmâm Ahmed’in Müsned’inde, Neseî ve Ebû Davûd mecmualarında Hz. Ayşe’den rivayetle nakledilmiştir (aradaki tek fark, son kaynakta kadının ismi Hafsa Binti Sehl olarak anılmıştır). Bu Rivayetlere istinaden İslam Hukuku, kocanın evliliğe ilişkin yükümlülüklerini herhangi bir şekilde ihlal etmemiş olması şartıyla, sadece kadının isteği üzerine evlilik sona erdirilirse, kadının akdi bozan taraf olacağını ve bu nedenle, nikah sırasında kocasından almış olduğu mehri iade etmek zorunda kalacağını hükme bağlamıştır; ve bu durumda, kadının kendi hür iradesiyle vazgeçmiş olduğu mehri kocanın geri almasında “her iki taraf için de hiçbir günah yoktur”. Bütün bu rivayetlerin ve hukukî sonuçlarının etraflı bir tartışması, Neylu’l-Evtâr’da (VII, 34-41) görülebilir. İslam Hukuku’nun çeşitli ekollerinin bu konu ile ilgili görüşlerinin bir özeti için bkz. Bidâyetu’l-Müctehid II, 54-57.  

[434] Bir sonraki 230. âyet buradaki iki boşamanın üçüncüsünü teşkil eder. 229 ve 230. âyetler birlikte okunmalıdır. Ahsen talak (en güzel boşama) adı verilen asıl boşamayı Talak 1. âyet beyan eder. Bu âyetse dönüşü mümkün olan boşamanın sınırını açıklar. Bu izin ikisi veya üçü bir arada değil iki ayrı zamanda kullanılabilir. Zira merranın bir anlamı da “zamandan bir bölüm”dür (cuz’un mine’z-zemân). Bu boşama türü, boşama hakkını geri dönülmez biçimde sonuna kadar tüketen kişiyi ele almaktadır. Verilen iki fırsat da tüketilerek üçüncüsü ve sonuncusu da kullanılmışsa, eşlerin beraberliği deneme süresi bitmiş ve nikâhın saygınlığı tükenmiş demektir. (Şahitliğin boşama sürecindeki yeri için bkz: 65:2). [435] Bu âyet kadının eşini boşama (iftidâ) şartlarını beyan etmektedir (Ayrıca krş: 4:128). Bu konuda Ensar’dan Habibe bt. Sehl’in, kocası Sabit b. Kays’ı boşaması örneği verilebilir.  

Kadının mal karşılığı ayrılma talebinde bulunmasına hul’ veya muhala’a denir. Cemile, kocası Sabit b. Kays’ı sevemiyordu. Hz. Peygambere gelip: “Vallahi dininde, ahlâkında bir kusurunu görmüyorum. Ancak İslâm’dan sonra küfre dönmek istemiyorum” deyip ayrılma talep etmişti. Bu âyetin inmesi üzerine, kocasından mehir olarak aldığı bahçeyi geri verip hul’ olmuştu. {KM, Tekvin 21,14; Tesniye 24,1; Levililer 22,13. Matta 5,32; 1,19; I Korintos. 7,10-11}  

[*] Talak Suresi'nde anlatılan şekildeki boşama iki kere olur. [*] Arap edebiyatındaki iltifat sanatı bizde olmadığından meâlde bu sanat yok sayılmıştır. (Bkz. Bakara 2/49'un dipnotu) [*] Kadın ayrılmak isterse, biri kadının ailesinden diğeri de erkeğin ailesinden olmak üzere iki hakem görevlendirilir (Nisa 4/35). Hakemler kadının gerçekten birlikte yaşamak istemediği kanaatine varırlarsa, kadına yetki verirler. Hakemlerin kararına göre kadın eşinden aldığı mehir ve hediyelerin ya tamamını ya da bir kısmını vererek ayrılır.  

256 Where divorce for mutual incompatibility is allowed, there is danger that the parties might act hastily, then repent, and again wish to separate. To prevent such capricious action repeatedly, a limit is prescribed. Two divorces (with a reconciliation between) are allowed. After that the parties must definitely make up their minds, either to dissolve the union permanently, or to live honourable lives together in mutual love and forebearance-to "hold together on equitable terms," neither party worrying the other nor grumbling nor evading the duties and responsibilities of marriage f & 257 If a separation is inevitable, the parties should not throw mud at each other, but recognise what is right and honourable on a consideration of all the circumstances. In any case a man is not allowed to ask back for any gifts or property he may have given to the wife. This is for the protection of the economically weaker sex. Lest that protective provision itself work against the woman's freedom, an exception is made in the next clause. 258 All other prohibitions and limits prescribed here are in the interests of good and honourable lives for both sides, and in the interests of a clean and honourable social life, without public or private scandals. If there is any fear that in safeguarding her economic rights, her very freedom of person may suffer, the husband refusing the dissolution of marriage, and perhaps treating her with cruelty, then, in such exceptional cases, it is permissible to give some material consideration to the husband, but the need and equity of this should be submitted to the judgement of impartial judges, i.e., properly constituted courts. A divorce of this kind is called khul'. 259 Wrong (themselves as well as others): Zalimun: for the root meaning of zulm see n. 51 to 2:35.