Bakara Sûresi 191. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 48/24.  

[34] Fitne kavramı hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, II, 484-488; XIX, 211-212.  

Bkz. 9/5, 33/61, 47/4“Onları yakaladığınız yerde öldürün…” emri, savaş ortamı içindir. Bir önceki emir açısından bakıldığında; “Allah yolunda” yapılan bir kurtuluş savaşının içindeki “Onları yakaladığınız yerde öldürün!” buyruğu da savaş açanların saldırılarına devam etmeleri durumunda tavsiye edilmiştir.  

“Aşırı gitmeyin” ifadesiyle, mecbur kalmadıkça savaşa girilmemesi, savaş kaçınılmaz hâle gelince de savaşta çocuklara, kadınlara, yaşlılara ve savaşla ilgisi olmayan diğer sivillere zarar verilmemesi, işkenceden sakınılması.. gibi hususlar kastedilmektedir.  

* “Fitne”; Türkçede genellikle fitne kavramından, birtakım söz ve eylemler ile kargaşa çıkarmak, insanları birbirine düşürmek gibi her türlü huzur bozucu davranış biçimleri anlaşılmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’de ise kavramın geçtiği âyet-i kerîmelerin bağlamları değişik olduğu için kullanıldığı yerlerde farklı anlamları ifade edebilir. Müfessirlerimizin beyanı veçhile, âyet-i kerîmede geçen fitne, müşrikler tarafından yapılmaktadır ve müşriklerin yapmış oldukları fitne, iki manada kullanılmıştır. 1. Şirk 2. İslâm dininden döndürmek amacıyla, Müslümanlara uygulanan her türlü zulüm ve baskı.  

1- Ayetin, “Onları ele geçirdiğiniz yerde öldürün cümlesi, İslam karşıtları ve art niyetli kimseler tarafından, bağlamından kopartılarak ve ayetin yalnızca bu cümlesi dikkate alınarak; “İslam dininin, Müslüman olmayanları öldürmeyi emrettiği” iddia edilmektedir. Oysaki bu cümlenin bağlamına bakıldığında, öldürülmeleri istenen kimselerin “Müslüman olamayanlar” değil; “Müslümanlarla savaşanlar; Müslümanlarla yaptıkları antlaşmayı bozarak, onlara ihanet edenler, onların düşmanlarıyla iş birliği yaparak onları arkadan vuranlardır.” Keza; 190, 191,192 ve 193'üncü ayetler birlikte ele alındığında; Müslümanlara, sizinle savaşmayanlarla savaşmayın; yalnızca sizinle savaşanlarla savaşın, savaşırken de sakın ileri gitmeyin, yani doğrudan savaşta yer almayanlara zarar vermeyin, savaş kurallarını çiğnemeyin, esirlere kötü davranmayın, eğer savaştan vazgeçerlerse siz de vazgeçin uyarısının yapıldığı açıkça görülmektedir. 2- Zulüm ve baskı.  

(* ) Buradaki “onlar”dan maksat’’ bir önceki (190.) âyette geçen müslümanlara karşı savaş açan saldırganlardır. Çünkü buradaki (هم)’’onlar’’ zamiri, 190. ayetteki saldırganlara gider. Başka bir gruba veya saldırmayanlara asla gitmez. Yani bu emrin sebebi, sadece karşı tarafın saldırganlığıdır, bunun müşrik veya gayri müslim olmakla en ufak bir alakası yoktur. İşte hem burada hem de diğer ayetlerde vurgusu yapılan savaş iman ve küfür savaşı değildir, sadece meşru müdafaa savaşıdır. Bu nedenle, “İslam dininin, Müslüman olmayanlarla savaşmayı emrettiği” iddiası asılsız ve mesnetsiz olup İslam’a ve Kur’an’a en büyük iftiradır. Çünkü gerekçe ne olursa olsun Kur’an’ı Kerim, savunma amaçlı olmayan hiçbir savaşı meşru görmez ve hangi taraf olursa olsun saldıranları şiddetle kınamaktadır. أشترطت هذه الآيات الكريمات ابتداء الكافرين لنا بالعدوان لإباحة قتالهم واذا نشب القتال، فاقتلوا أولئك الذين بدأوكم بالقتال حيث وجدتموهم، وأخرجوهم من مكة، وطنكم التي أخرجوكم منها (تيسير التفسير - القطان) واقتلوا أولئك الذين بدأوكم بالقتال حيث وجدتموهم، وأخرجوكم من مكة وطنكم الذى حملوكم على الخروج منه ؛ (التحرير والتنوير)  

[1] Müşrikin-i kureyşî.[2] Allah'ı tanımamak, her ne veçhile olursa olsun, dinden döndürmek için eza ve cefa, küffarın mü'minleri küfre ikdamları, küfürden dolayı azab-ı daim, irtidat, küffarın müslümanları Mescid-i Haram'dan menetmeleri[3] Onların Mescid-i Haram'daki mukatelelerine aldırmayın. Siz de mukabeleten kıtalde bulunun. Yalnız evvelce başlamayın.  

125 Bu bir savaş hukukudur. Savaş esnasında işgal edilmiş Müslüman bir beldede, evlere ve mahallelere dalmış düşman askerlerine karşı nasıl davranılacağını gösteren bir ayettir.  

Yüce Allah müslümanlara hitap etmekte ve kendilerine savaş açanları yani fiilen savaşmakta olanları savaş ortamında buldukları yerde öldürmelerini emretmekte, müslümanları Mekke’de yerlerinden, yurtlarından çıkaranları onların da çıkarması gerektiğini, böyle bir haklarının bulunduğunu ifade etmektedir. Burada dikkat çeken nokta, düşmanlar içerisinde her kim müslümanlara savaş açmışsa onlara karşı savaşılmasının emredilmesidir. Mekkeli müşrikler nasıl ki müslümanları oradan çıkarmış ve Medine’ye hicret etmek zorunda bırakmışlarsa, şimdi onların da müşrikleri kendi yerlerinden ve yurtlarından çıkarabileceklerini hükme bağlamakta, önceden sahip oldukları yerlerini ve yurtlarını, mal ve servetlerini tekrar ellerine almalarını, diğerlerini de oradan sürmelerini emretmektedir Bu cümle Bakara 2:217’de de geçmektedir.  

1 Onları, “harem bölgesinde” bile olsalar, yakaladığınız yerde öldürün, vatanınızı onların elinden kurtarın.2 Fitne: Altın ve gümüş gibi bir madeni iyisini kötüsünden ayırmak için ateşe sokmak demektir. Mecâzen, sıkıntıya sokmak, imtihan etmek, anlamlarına gelir. Çoğulu “fiten”dir. Fitne, ilk önce imtihan, deneme ve sınama anlamında kullanılmış, daha sonra kapsamı genişlemiştir. Kur’an-ı Kerîm’de altmış kadar ayette bu kelime ve türevleri çeşitli anlamlarda kullanılır. Hz. Âişe (r.anhâ)’dan rivâyet edildiğine göre Resulullah (s.a.v) namazın sonunda: “Allah’ım, kabir azabından, Mesih, Deccal’in fitnesinden, hayatın ve ölümün fitnesinden sana sığınırım…” diye dua ederdi. (Buhâri, Müslim). Hayatın fitnesi, dünyaya aldanmak, ölümün fitnesi ise; ölen kimseye görevli meleklerce sorulan,”rabbin kimdir?” sorusuna, şeytanın, bu kimsenin karşısına geçip; “Şüphesiz rabbin benim” diyerek onu yanıltmaya çalışmasıdır. (Tirmizî).3 Yani savaş ve adam öldürmek kötüdür, ama fitne, bundan daha da kötüdür. Çünkü savaşın sıkıntısı çabuk geçer, ama fitneninki devam eder. Bu sebeple fitneyi ortadan kaldırmak Müslümanlar için bir savaş sebebidir. (Elmalılı) Bk.(Enfâl: 39)  

168 Bir önceki emir açısından bakıldığında, (“Allah yolunda” yapılan bir kurtuluş savaşı olarak) “onları karşılaştığınız her yerde öldürün” buyruğu, yalnızca, “savaş açanlar”ın saldırganlar ve zalimler şeklinde anlaşılması halinde o anda devam etmekte olan düşmanlıklar bağlamında geçerlidir (Râzî); Fitne’nin bu bağlamda “baskı” olarak çevrilmesinin gerekçesi, bu terimin insanı sapıklığa götüren ve manevî değerlere inancını kaybetmesine yol açan her türlü müdahale için kullanılmasıdır (karş. Lisânu’l-‘Arab).169 Mekke sınırları içindeki savaşa yapılan bu atıf, bu ayetin nüzulü sırasında Kutsal Kentin hâlâ Müslümanların düşmanı olan putperest Kureyşlilerin elinde olmasından dolayı idi. Ancak -Kur’an’daki tarihsel referansların tümünde sıkça görüldüğü gibi- yukarıdaki buyruk genel bir muhteva taşımaktadır ve bütün zamanlar ve şartlar için geçerlidir.  

[377] “Keskin görüş, zekâ, anlayış” anlamındaki es-sakfe Kur’an’da geldiği altı yerin hepsinde savaş ve düşmanlık bağlamında kullanılır. Bu yüzden “bulmak” ile karşılanamaz. Her ne kadar 4:89 ve 9:5’te benzer bir bağlamda vecedtumûhum kullanılmışsa da, vecede çok daha geneldir (Krş: el-İ‘câz, s. 450-453). Bu âyet Mumtehane 8-9 ışığında anlaşılır. Sadece saldırgan cezalandırılır. [378] Fitne burada hem inanca yönelik her tür baskı ve zulmü, hem de anarşiyi ifade eder (Bkz: 9:49). Zira baskı ve işkence altında kalan ölümü temenni eder; ölümün temenni edildiği şey ise ölümden beterdir (Krş: Zemahşerî). [379] Âyetin bu cümlesi ilk cümlesi olan “Onları karşı karşıya geldiğiniz her yerde öldürün!” talimatını tefsir etmektedir. Karşı karşıya gelindiği her yerde öldürülecek olanlar saldırgan taraftır. Çünkü onlar saldırmakla tecavüzkâr olduklarını isbatladılar ve başka insanların canlarına kastederek kendi canlarını heder ettiler (Krş: 60:6-9). [380] Bu âyet savaşa izin veren ilk âyet değil, savaşı emreden ilk âyettir. Savaşa izin veren ilk âyet Hac sûresinin 39-40. âyetleridir.  

Fitne: Dilde, yabancı maddelerden arıtmak için altını ateşe sokmaktır. Sınama, imtihan etme, işkence, ayrıca musibet, belâ, günah, fesat mânalarına gelebilir. Şirki ve dinsizliği yaymak, dinden döndürmek, Allah’ın haramlarını çiğnemek, asayişi bozmak, vatandan çıkarmak birer fitnedir. Bu âyette hak dinden döndürmek için işkence etmek mânasınadır. Mekke müşrikleri, ashabdan bazılarına hürmetli aylarda işkence etmişler, onlar da dayanıp şehid olmuşlardı. Bu âyet, böyle bir işkencenin, hürmetli aylara riayet edip etmemeden daha mühim olduğu gerekçesiyle, işkenceyi durdurmak için savaş ilanına cevaz vermiştir. Nüzul sebebi özel ise de, söz fitnenin mahiyetinin, öldürmenin mahiyeti ile karşılaştırılmasını ifade ettiğinden, hüküm geneldir.  

[1] Fitne için Bkz. (Bakara 2/102)'nin dipnotu. [2] Mescid-i haram, Mekke'de Kâbe'nin bulunduğu yerin adıdır. [3] Âyetleri görmezlikten gelenlerin.  

(92) Sizinle savaşanları.(93) Müşrikler, Müslümanları Mekke’den çıkarmışlardı.(94) “Fitne” sözcüğü, Kur’ân-ı Kerimin çeşitli yerlerinde, “sınama, belâ, bozgunculuk, baskı, işkence” gibi, farklı anlamlarda kullanılmıştır. Bu âyetin öncesi ve sonrası dikkate alındığında, burada, insanlar üzerinde uygulanan baskı ve işkence anlamının kastedildiği anlaşılmaktadır. Bu anlamda fitne, gerçekten de, insanî değerleri hiçe sayan ve hayatı yaşanmaz hale getiren bir niteliğe sahiptir.  

205 This passage is illustrated by the events that happened at Hudaybiyyah in the sixth year of the Hijrah, though it is not clear that it was revealed on that occasion, The Muslims were by this time a strong and influential community. Many of them were exiles from Makkah, where the Pagans had established an intolerant autocracy, persecuting Muslims, preventing them from visiting their homes, and even keeping them out by force from performing the Pilgrimage during the universally recognised period of truce. This was intolerance, oppression, and autocracy to the last degree, and the mere readiness of the Muslims to enforce their rights as Arab citizens resulted without bloodshed in an agreement which the Muslims faithfully observed. The Pagans, however, had no scruples in breaking faith, and it is unnecessary here to go into subsequent events. (Cf. 5:2). In general, it may be said that Islam is the religion of peace, good will, mutual understanding, and good faith. But it will not acquiesce in wrongdoing, and its men will hold their lives cheap in defence of honour, justice, and the religion which they hold sacred. Their ideal is that of heroic virtue combined with unselfish gentleness and tenderness, such as is exemplified in the life of the Prophet. They believe in courage, obedience, discipline, duty, and a constant striving by all the means in their power, physical, moral, intellectual, and spiritual, for the establishment of truth and righteousness. They know that war is an evil, but they will not flinch from it if their honour demands it and a righteous Imam (such as Muhammad was par excellence) commands it, for then they know they are not serving carnal ends. In other cases, war has nothing to do with their faith, except that it will always be regulated by its humane precepts. (R). 206 Suppress faith: in the narrower as well as the larger sense. If they want forcibly to prevent you from exercising your sacred rites, they have declared war on your religion, and it would be cowardice to ignore the challenge or to fail in rooting out the tyranny.