Bakara Sûresi 189. Ayet Meali

İbn-i Abbas'ın, Katâde'nin ve Atâ'nın rivâyetlerine göre Araplarda, hac için ihram girenler, evlerine, kapılarından girmezler, arka taraftaki duvarı aşmak sûretiyle girerlerdi. Çıkarken de gene o sûretle çıkarlardı. Bunu Ebül-Cârûd, İmam Muhammed-ül-Bâkır'dan da rivâyet etmiştir. Kureyş, Kinâne, Huzâa, Sakıyf, Ceşm, Sa'saa oğlu Benû-Âmir boylarının, bu işi yapmadıklarını söyleyenler olmuştur. Bâzılarına göreyse bu âdete uyanlar, bu boylardır. Aynı zamanda âyetten, bir işi, o işin başarılacak yönlerinden, iyiliği ve hayrı, iyi ve hayırlı kişilerden arayın anlamını da verdiğini söyleyenler vardır. "Evlere kapılarından girin" cümlesinin tefsirinde Ebû-Câ'fer Muhammed-ül-Bâkır (a.s), Muhammed'in soyu, Tanrı kapılarıdır, Tanrı yoludur, onlar cennet davetçileridir; hakkı oraya çekenler, halka kılavuzluk edenlerdir demiştir. (Mecma'ül-Beyan, c. I, s.120).  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 6/96; 10/5; 17/12; et-Tefsîru’l-Kebîr, 5/119-127.  

189.İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre insanlar Resulullah (a.s.)`a hilaller hakkında soru sordular. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Yine İbnu Ebi Hatim`in Ebu`l-Aliye`den rivayet ettiğine göre insanlar: "Ey Resulullah (a.s.)! Hilaller niye yaratıldı?" diye sordular. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi.Ayetin ikinci kısmı hakkında da Buhari, Bera bin Azib (r.a.)`in şöyle söylediğini rivayet etmiştir: "Cahiliye döneminde insanlar ihrama girdiklerinde evlere arka taraflarından girerlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi. İbnu Ebi Hatim ve Hakim de Cabir bin Abdullah (r.a.)`tan buna benzer rivayetler nakletmişlerdir.Tayalisi`nin Bera bin Azib (r.a.)`den rivayet ettiğine göre de ensar yolculuktan döndüklerinde evlerine kapılarından girmezlerdi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Bu iki rivayette vurgulanan iki farklı olayın her ikisinin de ayeti kerimenin indirilişi ile bağlantısı olabilir. Sonuç itibariyle ayeti kerimede, cahiliye döneminde sürdürülen değişik vesilerle evlere arkadan girme adetlerinin bir iyilik alameti olmadığı vurgulanmıştır.38.Cahiliye döneminde insanlar hac dönüşünde veya ihramlı iken evlerine kapıdan girmeyip arkadan bir delik açarak oradan girip çıkarlardı ve bunu bir iyilik sayarlardı. Ayet bu fiilin iyilik olmadığını bildirmektedir.  

Allah, bu ayetle Ay’ın; yıl, ay ve günlerin belirlenmesi gibi konularda insanların yararına sunulduğunu, namazın dışındaki hac ve oruç gibi ibadetlerin Ay takvimine göre ayarlandığını açıklıyor.Evlere arkalarından girmeye gelince; bu ayet gelmeden önce bazı Medineli Müslümanlar, hac ve umre için ihrama girdiklerinde, sözde dünya işlerinden uzak durma adına, evlerine kapılarından girmeyi günah sayıyorlardı. Bir ihtiyaçları olduğunda ise evlerine arka pencerelerinden merdivenle ya da delik açarak giriyorlar ve bunu da bir erdemlik, fazilet sayıyorlardı. Buna karşılık Allah üstünlük ve erdemliğin evlere arkalarından girmekte olmadığını, gerçek erdemliğin Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle güzel ve faydalı çalışmalar ortaya koyup kötülüklerle mücadele ederek günahlardan sakınmak olduğunu anlatıyor.  

53. Hz.Peygamber’e, “Hilâl niçin önce iplik gibi incecik görünüyor, sonra kalınlaşıp nihayet daire şeklini alıyor?” diye soru yöneltilmişti. Âyetin bu kısmında söz konusu soruya, ayın hareketlerinin zaman tayininde, özellikle hac, oruç ve zekât gibi ibadetlerin vakitlerinin belirlenmesinde kıstas olduğu ifade edilerek cevap verilmektedir. Aynı konuya Yûnus sûresinin 5. âyeti ile İsra sûresinin 12. âyetinde de değinilmektedir.54. Cahiliye devrinde Araplar ihramlı bulundukları zaman evlerine, arka taraftan açtıkları bir delikten girerler ve bunu iyi bir davranış sayarlardı. Âyet, onların bu uygulamalarının anlamsız olduğunu, gerçek iyiliğin takva (Allah’a karşı gelmekten sakınma) esasına dayalı davranışlar olduğunu vurguluyor.  

 Peygamberimize yeni doğan hilâlin önce incecik olması, sonra her gün büyümesi, dolunay olduktan sonra tekrar incelip kaybolması ve tekrar aynı şekilde doğup devam etmesi sorulmuştu. Âyette verilen cevapta «Ayın bu şekildeki hareketi, kamerî senenin hesap edilmesini, özellikle hac günlerinin bilinmesini sağlamaktır» denildi. Ayrıca eskiden Araplar hac için ihram giydiklerinde veya hac dönüşünde evlere kapısından değil de arkadan açılan bir delikten girmenin iyilik olduğuna inanırlardı. 189. âyette bunun da yanlış olduğu anlatılmıştır.  

"Eve arkalarından girmeyiniz!" ifadesi bir deyimdir. Üstü kapalı sözler ve sorularla muhatabı eleştirmek verimli bir iletişim yöntemi değildir; düşmanlığa ve yanlış anlamalara neden olur.  

1- Hayır, iyilik, bağış, itaat, doğruluk, adalet, gerçeklik, erdem, sevgi. 2- Bu bir deyimdir; “yapacağınız şeyi, esasına ve kuralına uygun yapın; bir şeyi tersinden değil, düzünden yapın; yanlış yoldan gitmeyin, yapacağınız şeyleri usulüne uygun yapın”, anlamına gelmektedir. Başka bir ifade ile: “Allah'ın yolundan, Allah'ın koyduğu kurallara uyarak gidin.” demektir.  

(2)“Kubbe-i semâda (gök kubbede) kameri (ay’ı), zamânın saat-ı kübrâsına (büyük saatine) bir akreb yapmak; mütefâvit (farklı) çok hilâller sûretinde her geceye güyâ ayrı bir hilâl bırakıp, sonra dönüp kendine toplamak, menzillerinde kemâl-i mîzanla (tam bir ölçüyle), dakīk hesabla hareket ettirmek ve kubbe-i semâda parlayan, tebessüm eden yıldızlarla, göğün güzel yüzünü yaldızlamak, elbette nihâyetsiz bir saltanat-ı rubûbiyetin şeâiridir (herşeyin Rabbi oluşunun alâmetleridir).” (Sözler, 32. Söz, 271)(3)Bir kısım sahâbeler, câhiliye devrinden kalan bir âdet ile, ihramlıyken evlerine kapılarından girmez, bunun yerine evlerinin arkasından veya tavandan bir delik açarak içeri girerlerdi. Âyet, onların bu âdetlerini reddetmek üzere nâzil olmuştur. (Kurtubî, c. 1/2, 344)  

(*) Not:1- ‘’Evlere arkalarından gelip girmeniz iyilik (uygun) değildir… ‘’ifadesi kinayeli bir deyimdir; yani “yapacağınız şeyi, esasına ve kuralına uygun yapın; bir şeyi tersinden değil, düzünden yapın; yanlış yoldan gitmeyin, yapacağınız şeyleri usulüne uygun yapın” anlamına gelir. Başka bir ifade ile: “Allah’ın yolundan, Allah’ın koyduğu kurallara uyarak gidin.” demektir. (E. Aktaş Meal Açıklaması) Aşağıdak metinlere bkz: {وَأْتُواْ ٱلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} أى: باشروا الأمور من وجوهها التى يجب أن تباشر عليها ولا تعكسوا، والمراد وجوب توطين النفوس وربط القلوب على أن جميع أفعال الله حكمة (تفسير الوسيط) "{وَأْتُواْ ٱلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوٰبِهَا } وباشروا الأمور من وجوهها التي يجب أن تباشر عليها ولا تعكسوا (مدارك التنزيل وحقائق التأويل – البغوي ) هو الوجه الذي أمر الله تعالى به؛ فذكر إتيان البيوت من أبوابها مثلاً ليشير به إلى أن تأتي الأمور من مأتاها الذي ندبنا الله تعالى إليه.( الجامع لاحكام القرآن) إن هذا يدلنا على أن كل غاية لها طريق يوصل إليها، فاذهب إلى الغاية من الطريق الذي يوصل إليها. (خواطر محمد متولي الشعراوي) وقيل: هو مثل يعني آتوا الأمور من جهاتها. (تفسير الأعقم) ،فجعل إتيان البيوت من ظهورها كناية عن العدول عن الطريق الصحيح، وإتيانها من أبوابها كناية عن التمسك بالطريق المستقيم، وهذا طريق مشهور في الكناية فإن من أرشد غيره إلى الوجه الصواب يقول له: ينبغي أن تأتي الأمر من بابه وفي ضده يقال: إنه ذهب إلى الشيء من غير بابه قال تعالى: { فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ } [آل عمران: 187] وقال: (وَٱتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءكُمْ } [هود: 92] فلما كان هذا طريقاً مشهوراً معتاداً في الكنايات، ذكره الله تعالى ههنا (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير) الثالث: أن إتيان البيوت من ظهورها كناية عن العدول عن الطريق الصحيح، وإتيانها كناية عن التمسك بالطريق الصحيح، وذلك أن الطريق المستقيم أن يستدل بالمعلوم على المظنون)( البحر المحيط – أبو حيان) 2- Ayrıca evlere arkadan girmeyin, derken Arapların sürdüregeldikleri bir adetten bahsediliyor. Araplar, bazen ihramlı olduklarında veya bazı özel durumlarda evlere girmezler illa girmeleri gerekiyorsa evlerine arkadan veya açtıkları bir delikten girerler ve bunun çok erdemli bir davranış olduğunu zannederlerdi. Kur’an böyle bir saçmalığın erdemle takvayla alakasının olmadığını açıklıyor.  

[12] Ensar-ı kiram ihrama girdikleri zaman Arapların âdet-i kâdimesi veçhile eve girmek zaruretinde bulunurlarsa kapıdan girmezler, belki arkadaki duvar üstünden girerlerdi. Çadır halkı da arkadaki aralıktan girerdi. Bunu da iyilik addederlerdi. Yahut zaman-ı cahiliyette bir kimse birşey kasteder de matlubu güçleşir ise artık evine kapısından girmez. Belki arkasından girerdi. Bu hal tam bir sene devam ederdi. Nazm-ı Celîl işte bu âdetleri iptal ediyor. Yahut âyet-i kerime bir darb-ı meseldir, zahirî murat değildir. Doğru yola gidin. Doğru yoldan ayrılmayın demektir.  

124 “Evlere arka kapıdan girmeyiniz, ön kapılarından giriniz” Arapçada bir deyimdir. Soru sorma adabıyla, davranış şekilleriyle ilgilidir. Usûlüne göre soru sorunuz, güzel davranışta bulununuz, Peygamber’e lüzumsuz soru sormayın demektir. Ayın halleri ve hilal şekli gibi astronomik konular peygamberlere sorulacak sorular değildir. Siz ona dinden ahlaktan vb sorular sorunuz demektir. Klasik kaynaklara göre, cahiliye döneminden kalan geleneği sürdüren bazı kişiler ihramlı iken evlerine mutlaka girmeleri gerektiğinde ön kapıdan değil, arkadan bir pencere veya bir delikten girmenin daha erdemli olduğuna inanırlardı. Kur’an bu anlamsız inanışı da kaldırmıştır. Buradan her iki halde de yani hem deyim hem de tarihsel anlamıyla, gereksiz şeylere inanmayın, yapmayın ve peygambere gereksiz sorular da sormayın anlamı çıkar.  

(Bu, cahiliye döneminde Arapların batıl geleneklerinden biri idi. Araplar ihram giydiklerinde, evlerine ön kapılarından değil de arka pencerelerden girerlerdi. Bu ayette Allah, onları bu batıl gelenek nedeniyle eleştirmekle kalmıyor, aynı zamanda onları, atalarının batıl gelenek ve inançlarını körü körüne takip etmenin doğru olmadığı konusunda da uyarıyor.)  

Hac zamanında evlere arkalarından girme geleneği, Cahiliye döneminde yöredeki insanların ihramda yasakları delmek için başvurdukları bir yöntemdi. Yüce Allah böyle bir tavrın doğru olmadığına dikkat çekmektedir.  

1 Ehille: hilâl’in çoğuludur ve kök itibarıyla; ay ilk defa görünmek, sevinmek ve bağırmak anlamına gelir. Henüz doğmamış olan aya hilâl denilmediği gibi iki günlükten sonraki aya da hilal denilmez. Yani hilal; ayın ilk ve son doğduğu iki güne verilen isimdir. Bunun arasındaki sürede aya “kamer” denilir.2 Bk. (Yûnus: 5, İsrâ: 12)3 Bu âyetin kinâyeli anlamı: “Allah’ın âyetlerini ve hikmeti getirmekle görevli olan Peygamberi bir büyücü ve Kur’an’ı bir büyü kitabı yerine koyarak bu tip sorular sorup işe tersinden yaklaşmayın.” olabilir. (Elmalılı)4 Cahiliye döneminde bir erkek, bir şeye niyet eder de yapamazsa veya ihrama girdikleri zaman, evlerinin veya çadırlarının arkalarını delip oradan girip çıkmayı iyilik sayarlardı. Âyet, bu geleneği kaldırmıştır.  

165 Bu safhada kamerî aylara atıfta bulunulması, İslam’ın öngördüğü birçok dinî vecîbenin yerine getirilmesinin -Ramazanda oruç tutulması yahut Mekke’ye hac yapılması (196-203. ayetlerde ele alınmıştır) gibi- ayların güneş yılının mevsimlerine bağlı olarak döndüğü kamerî takvime bağlanmasından kaynaklanmaktadır. Bu dinî vecîbelerin bu şekilde kamerî takvime bağlanması, ifa edildikleri mevsim şartlarının (mesela, şafak vakti ile günbatımı arasında oruçlu kalınan sürenin uzunluğu, oruç veya hac vaktinin sıcağa veya soğuğa denk gelmesi gibi) sürekli olarak değişiklik göstermesine ve böylece, taşıdıkları zorluğun buna paralel olarak düzenli/devrî bir artış veya azalış göstermesine yol açar. Ayrıca, kamerî aylara göre hesap yapmanın, okyanusların med ve cezir hareketi ile ve aynı zamanda insan fizyolojisi (mesela, bu surenin daha sonraki bölümlerinde üzerinde durulan kadınların aybaşı halleri) ile de bir ilgisi vardır.166 Yani, gerçek erdemlilik, imanî meselelere “arka kapıdan” yaklaşmak, yani yalnızca çeşitli dinî vecîbelerin ifası için konulmuş şekil ve sürelere uymaktan ibaret değildir (karş. 2:177). Bu şekil ve süre sınırlamaları, kendi başlarına ne kadar önemli de olsalar, her eyleme onun ruhsal “giriş kapısı”ndan, yani Allah’a karşı sorumluluk bilinci duyarak yaklaşılmadıkça, gerçek hedeflerine ulaşmış olamazlar. Bâb (“kapı”) kelimesi, mecazî olarak “bir şeye nüfûz etmenin, yahut ona ulaşmanın yolları”nı gösterdiğinden (bkz. Lane I, 272), “bir eve (ön) kapısından girme” mecazı, klasik Arapça’da çoğunlukla bir probleme doğru yaklaşımı anlatmak için kullanılır (Râzî).  

[371] Zamana tâbi bir ibadet olan Ramazan orucu ve kişinin servetiyle ilgili hukuki düzenlemelerin ardından, yine servet sarfı gerektiren ve zamana tâbi bir ibadet olan hacca getirilir söz. Ancak ondan önce, sorulan bir soru vesilesiyle Ramazan bahsini de doğrudan ilgilendiren kozmolojik bir meseleye, yeryüzünün tek uydusu olan Ay’ın evrelerine değinilir. [372] Dilci Fîrûzâbâdî, bu türden, cevabının başında fa bulunmayan soruların gerçekten önceden sorulmuş sorular olduğunu, önceden sorulmayıp sorulması varsayıldığı için sorulan soruya verilen cevabın başında fâ bulunduğunu söyler. Buna Kur’an’dan “Sana, o gün dağların ne olacağı hakkında sorarlar” (20:105) âyetini delil gösterir (el-Besair I, 153). [373] İbareden sorulan sorunun hem Ay’ın evreleri hem de işleviyle ilgili olduğu sonucu çıkmaktadır. Ay, 33 yıllık çevrimiyle, oruç ibadetinde işgal ettiği olmazsa olmaz işleviyle, hac, zekât vd. ibadetlerdeki rolüyle ve hayız hâli örneğinde olduğu gibi insan üzerindeki etkisiyle mânevî ve maddî hayatımızın kaçınılmaz bir parçasıdır. [374] Bu âyetin başı ile devamı arasındaki bağ dikkat çekicidir. Baştaki sorunun, eve kapıyı bırakıp bacadan girmek gibi ters bir mantıkla sorulduğunu ifade eder. Zira Ay’ın neden önce ince doğup sonra kalınlaştığı sorusu Allah Rasûlü’ne sorulacak soru değildir. Şu bir gerçektir ki, sormamaları gereken soruyu soranlar, sormaları gereken soruyu sormazlar. Hatta bazen bu sonucu almak için birincisine başvururlar. “Evlere kapısından girin” deyimsel ifadesi, “meseleye doğru yaklaşın” anlamına gelir. Zımnen: Yanlış soruya doğru cevap bulunmaz. Bu bağlamda “Haccın ruhunu ve maksadını gözardı etmeyin!” demektir. İbadetlerin ruhunu ihmal edip sadece biçimine odaklanan gösterişçi dindarlık veya dindarlık gösterisi yerilmektedir. Bu deyimsel ifadenin nüzûl ortamında örnekleri görülen bir bâtıl inançtan doğduğu rivayetleri vardır. Buna göre, bir Arap ihramlıyken evine arka kapıdan (veya dam kapısından) girmeyi dindarlık sayarmış (Taberî). Âyette, takvâ ile gösterişçi dindarlık birbirinin zıddı olarak takdim edilmektedir. [375] 177. âyette ibadetlerin illet ve gayelerinden arındırılarak kuru şekilciliğin kutsanması yerilirken, bu âyette örf ve âdetlerin kutsanması yerilmektedir.  

Hilal ve ayın safhalarını soranlara verilen cevapta, insanların genelinin anlayabilmeleri için hilal’in işlevine dikkat çekiliyor. Ayrıca hac dönüşündeki yanlış bir Cahiliye uygulaması değiştiriliyor.  

Hz. peygamber'e, hilâlin neden önce ince görünüp sonra kalınlaşarak dolunay olduğunu ve tekrar incelip eski halini aldığını sormuşlardı. Onlara yanıt olarak inen bu âyet, hilâlin bu durumunun hikmetini açıklamıştır: İnsanların zamanı bilmelerine, vakitleri hesabatmelerine yardım etmektedir. Araplar, ihrâma girdikleri zaman bir gölgeliğe oturmaz evlerine gitmek zorunda kalsalar, gölge altından geçmemek için kapıdan girmez, arka duvardan açtıkları bir delikten geçip evin bahçesine girerler ve bu uygulamayı bir iyilik sayarlardı. Kur'ân, iyiliğin böyle şekillerle değil, gönüldeki takvâ, Allah'a bağlılık ile olacağını belirtmektedir.  

[3] Suâl kamerin bedir ve tekrâr hilâl olmasındaki hikmetden oldığından böyle cevâb virildi. Neden neşet iylediği suâl olunsa cevâb tabi'î başka dürlü olurdı. [1] Ensâr ihramda bulundukları zamân hânelerine arka tarafdan açdıkları deliklerden girer ve çıkarlar ve bunı hayır ve salâhdan 'add iderlerdi. Bu âyet-i kerîme ile evlere kapularından girmek emr olundı. Bu âyet-i kerîmede "yes'elûneke" den "ve'l hac"a kadar olan kısım ile "leyse'l birru"dan nihâyete kadar olan kısmın birbirine sûret-i ittisâl ve münâsebeti hakkında müfessirler, 'aynı zamânda biri helâle ve diğeri hânelere arkalarından girüb çıkmağa dâir iki suâl îrâd idilmiş oldığından birinci suâlin cevâbını müte'âkib ikinci suâlin de cevâbı virilmişdir dimişlerdir.  

[*] Arap edebiyatındaki iltifat sanatı bizde olmadığından meâlde bu sanat yok sayılmıştır. (Bkz. Bakara 2/49'un dipnotu) [*] Nebîmize hilal hesapları sorulmuş olmalıdır. Ona, uzmanı olmadığı bir soruyu sormak, eve tersten girmek olur.  

(91) Arapların hac dönüşü evlerine arkadan girmek şeklinde bir Cahiliyet dönemi âdeti vardı. (Buhârî, Tefsir 2:29.) Âyet bu bâtıl âdete atıfta bulunurken, aynı zamanda, Allah’ın Elçisinden ve kitabından sorulacak soruların niteliği ve âdâbı hakkında bir hikmet dersi vermekte, bu arada mü’minin kâinata bakış açısını da belirlemektedir: Ne yerde, ne de gökte hiçbir şey başıboş değildir ve boşuna yaratılmamıştır; siz bunları kimin yarattığına ve niçin yarattığına bakın. Ona kulluk edin, Ona şükredin. Çünkü sizin elinizin ulaşmayacağı, gücünüzün yetmeyeceği bu muazzam varlıkları yaratıp sizin hizmetinize sunan Odur. Peygamberinize de sizin hidayetinize yarayacak şeyleri sorun, müneccimden sorulacak şeyleri değil!  

202 There were many superstitions connected with the New Moon, as there are to the present day. We are told to disregard such superstitions. As a measure of time, where the lunar calendar is used, the New Moon is one great sign, for which people watch with eagerness. Muslim festivals, including the Pilgrimage are fixed by the appearance of the New Moon. The Arabs, among other superstitions, had one which made them enter their houses by the back door during or after the Pilgrimage. This is disapproved, for there is no virtue in any such artificial restrictions. All virtue proceeds from the love and fear of Allah. 203 This is a Muslim proverb now, and much might be written about its manifold meanings. A few may be noted here. (1) If you enter a society, respect its manners and customs. (2) If you want to achieve an object honourably, go about it openly and not "by a backdoor." (3) Do not beat about the bush. (4) If you wish success in an undertaking, provide all the necessary instruments for it (Cf. 5:23 ). The subject of the New Moon provides a good transition between the Ramadan fast, which begins and ends with the New Moon, the Pilgrimage, whose ten days commence with the New Moon, and the War which Islam had to wage in selfdefence against the Pagans, who wanted to exclude them from the Pilgrimage after they had driven them out of house and home.