Bakara Sûresi 184. Ayet Meali

Oruç tutmaya kudreti varken yiyen kişinin her gün bir yoksulu doyurması, bir rivâyete göre neshedilmiştir. Bunu kabul edenlere göre bu âyetin hükmünü kaldıran âyet, bu sûrenin 185. âyetidir ve o âyette yalnız hasta olanın, yahut seferde bulunanın orucunu yiyebileceği bildirilmiştir. Bu, İbn-i Abbas,ın sözüdür. Hasen ve Atâ'ya göre bu hüküm, kaldırılmamıştır. Yüklü kadına, çocuk emzirene, çok yaşlı kişiye racidir, ancak ilk ikisine şümulü, sonradan neshedilmiştir. Bazılarına göreyse "Yutıykuunehu" sözünde, bir "la" takdir edilmiştir ve oruç tutmaya gücü yetmeyenler anlamına gelir. Fakat bu söz, ayetteki, "Bilseniz oruç tutmanız, sizin için daha hayırdır" sözüne aykırı olduğu için kuvvetli sayılamaz. İmam Ca'fer-üs-Sadık (a.s)'a göre çok yaşlı, susuzluk illetine tutulmuş, yahut bunlara benzer kişilere aittir. Gene aynı hazretten, ramazan ayında hastalanıp orucunu yiyen kişi iyileşir, fakat öbür ramazan ayına kadar yediği günleri kaza etmezse bu kişi, ramazan geçince yediği oruçları kaza etmekle beraber her gün de bir yoksulu doyurur (Mecma'ül-Beyan, 1, 115).  

37.Yani oruç sayılı günler için farzdır.  

Ramazan orucu, ergenlik çağına ulaşmış, akıllı her müslümana farzdır. Hastalık, yolculuk, kadınlara has özel hâller gibi meşru sebeplerle Ramazan ayında oruç tutamayanlar, bu oruçları şartların elverişli olduğu başka zamanlarda kaza ederler. Mazeretsiz olarak oruç tutmayanlar, büyük günah işlemiş olurlar. Aşırı yaşlılar ya da iyileşmez hastalar, bu sebeple oruç tutamazlar ve bu oruçları kaza etmekten de ümit keserlerse, oruçsuz geçirilen her gün için bir fidye verirler. Fidye tıpkı fıtır sadakası gibi, bir fakiri bir gün doyurmak ya da bunun bedelini vermektir.  

1- Oruç tutmak sayılı günlerdir. 2- Hasta ve seferde iken oruç tutmaya gücü yettiği halde tutmayanların, ayrıca bir yoksulu doyuracak kadar fidye vermesi gerekir. 3- Oruç tutmanız.  

(*) Ayetten de anlaşıldığı üzere oruç ibadeti diğer ilahi dinlerde önceki toplumlara da farz kılınmıştır. Çünkü oruç tutmanın, ayette de ifade buyrulduğu gibi; sağlıklı bir yaşam için insan üzerinde çok büyük faydaları vardır. Başlı başına bir disiplin olan oruç, riyanın karışmadığı ve yapay davranışların bulaşmadığı en önemli ritüellerdendir. Nasıl ki her ritüelin bir yapılış şekli varsa, orucun da kendine has kuralları vardır. Oruç tutmak temel anlamıyla yemeden, içmeden ve cinsel yönelişlere girmeden sabah ve akşam arasını ihya etmek demektir. Orucun; metabolizmaya, sindirime, zihinsel organlara, karaciğere sağladığı faydaların yanında, kanserin önlenmesi, Parkinson ve Alzheimer gibi hastalıklara karşı direncin artmasına kadar pek çok faydası vardır. Bunu biraz açalım; oruç tutarken gün içinde yemek ve içmek gibi bir durum olmadığından, mide ve bağırsaklar da kendini düzenleme fırsatı bulur. Bu sayede sindirim sistemi çok daha verimli çalışır. Kandaki lipit ve kolesterol düzeyi azaldığı için de damarlar kendini tamir eder ve hücreler yenilenebilir. Oruçlu kişinin organizması kendini kontrol etmeye zaman bulunca da bu organizma kanser hücrelerinin oluşumuna da katkı sağlayan kötü hücrelere anında müdahale eder duruma gelir. Normal hayatta tükettiğimiz yiyecek ve içecekler nedeniyle hırpalanan ve yorgun düşen akciğerimiz de oruç sayesinde dinlenir ve böylece çok daha sağlıklı çalışır. Sindirim sisteminin temizlenmesiyle de tüm vücudumuz temizlenmiş olur… (C. Külünkoğlu Meal Açık…) Ayrıca Kur’an’ın dışındaki bazı fıkıh kitaplarında oruç bozmanın cezası (kefaret) olarak öngürülen 60 gün oruç, Kur’an’a aykırıdır. Çünkü ‘’Kur’an, burada oruç tutmamanın kefareti, yine tutulmadığı gün sayısınca tutulması gerekir’’demektedir. Dayandıkları rivat de sahih değil.  

[3] Sayılı günler Ramazan günleridir. Yahut sayılı günlerde oruç tutun demektir.[4] Hasta veya yolcu olur da oruç tutamazsa.[5] Yahut oruca dayanamayan kimseye. Veya misafire.[6] Hayır olarak birkaç yoksulu it'am ederse veya miktar-ı vacipten fazla verirse, veyahut hem oruç tutar hem fidye verirse.[7] Bu hayır işlemeniz veya bu hayır.  

118 Sayılı günler demek, başlangıcı ve sonu belli, gün sayısı belli olan demektir. Yani Ramazan ayı kaç günse o kadar demektir. 119 Bunun “yutavvikûnehu” şeklinde okunuşu da vardır (Bkz. Buharî). “yutikûnehu” ile aynı manaya gelir. “Oruç tutmakta zorlanan” demektir. Bazı meâllerde bu fiilin önüne “lâ” olumsuzluk takısı getirerek tercüme edildiği görülüyor. O zaman “Oruç tutmaya güç yetiremeyenler, hiç gücü olmayanlar” demektir. Ayette olmayan bir olumsuzluk takısını ilave ederek tercüme yapmak Kur’an metnine zoraki müdahale etmektir ki bühtandır.  

Bu ifadenin, “Oruç tutmaya güç yetiremeyenler” şeklindeki tercümesi hatalıdır. Çünkü metinde olmayan bir olumsuzluk edatının burada var olduğu iddia edilmektedir.  

1 Ramazan’da, 30 veya 29 gün, bir ay olarak.2 Bu bölüm önceki âyetteki (كُتِبَ) fiilinin mef’ulüdür. Buna göre tercüme: “Allah’tan hakkıyla sakınasınız diye, sizden önceki ümmetlere farz kılındığı gibi, size de sayılı günlerde oruç tutmak farz kılındı.” şeklinde olur.3 (يُطِيقُونَ) genelde “dayanamayanlar” diye tercüme edilmektedir. Bazıları da kelimenin olumlu ve (يَسْتَطِيعُونَ) kelimesiyle eş anlamlı olduğunu ve bu ayetin “oruç tutmaya gücü yetenler” şeklinde tercüme edilmesi gerektiğini söylemektedirler. Esasen (يُطِيقُونَ), İf’al babında ve “itaka” mastarından fiil-i muzaridir. İtaka, “bir şeye meşakkatle kadir olmak, güç yetişmek, gücü tükenmek, zor dayanmak hattâ dayanamamak” demektir. Bir de (يُط۪يقُونَهُ)’nun sonundaki (هُ) zamirini (فَعِدَّةٌ) üzerine göndererek tercüme edenler varsa da bu mümkün değildir. Zira hasta ve misafire kaza vacib olduğu halde sıhhatli ve mukimin muhayyer olması gerekir ki, bu bir tenakuzdur. (هُ) zamirini (فِدْيَةٌ) üzerine göndermek de gramer açısından mümkün değildir. Zira zamirler kendilerinden sonra gelene gönderilemez. Yani bu tercümeler ya kasıt veya cehalet eseridir. Bu zamir olsa olsa (الصِّيَامُ)’a raci olabilir. (يُطِيقُونَ) “zor dayanır, orucu çok güçsünür yani dayanamazlar” demektir. Ancak bu güç gelmek, dayanamamak; hastalık, ihtiyarlık gibi bir özür ile eda ve kazaya cidden dayanamayanlar için daima geçerli olduğu gibi sıhhatli ve mukim oldukları halde ihtiyaten dayanamayanlara veya pek çok zorlukla dayanabilenlere dahi geçici olarak şamil olabilir. Bu izahattan dolayı yukarıdaki tercüme tercih edilmiştir. (Bilgi için Bk. Elmalılı)4 Fidye: Esiri veya herhangi bir kişiyi içine düştüğü durumdan kurtarmak için verilen mal veya para, demektir. İbadette meydana gelen bir noksanlığa karşılık olarak verilen mal ve bedele de fidye denir. Esasen fidye, bir şeyin yerinde geçerli olmak üzere verilen bedel demektir. Oruç tutamayacak kadar hasta olan bir Müslüman tutamadığı her güne karşılık bir fidye verir. Bu, oruç yerine geçerli bir bedeldir. Miktarı ise, bir oruç için bir fakiri sabah-akşam (iki öğün) doyurmaktır. Ancak, kılınmayan namazların fidyesini vermek huşusunda Kur’an ve Sünnet’de bir hüküm yoktur.  

155 Yani, İslamî ay takviminin dokuzuncu ayı olan Ramazan’ın yirmidokuz veya otuz günü boyunca (bkz. bir sonraki ayet). Bu (ibadet), şafak vaktinden gün batımına kadar yeme, içme ve cinsel münasebetten tamamiyle uzak durmayı kapsar. Kur’an’ın işaret ettiği gibi oruç, insanlığın bütün dinî tarihi boyunca geniş biçimde uygulama alanı bulmuştur. İslamî orucun son derece ağır ve uzun süreli oluşu -ki, kadın-erkek, sağlıklı her yetişkine farz kılınmıştır- ruhsal arınma genel amacına ek olarak üç tür amacı gerçekleştirir: (1) Kur’an vahyinin başlamasını kutlamak, ki Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden yaklaşık onüç yıl önce Ramazan ayında vuku bulmuştu; (2) etkili bir nefs disiplini sağlamak; ve (3) herkese, bizzat kendi tecrübesi ile açlığı ve susuzluğu tattırmak, böylece yoksulların ihtiyaçlarının gerçek anlamını kavratmak.156 Bu ibare, birçok çelişkili ve bazan oldukça zorlama yorumlara maruz kalmıştır. Benim çevirim, ellezîne yutîkûnehû ifadesinin birincil anlamını esas almakta (“ona muktedir olanlar” veya “onu yapabilecek olanlar” yahut “ona gücü yetenler”) ve hû zamirinin de “yoksul bir kişiyi besleme” fiiline râci olduğu varsayımına dayanmaktadır.157 Bazı müfessirler, bunun, gönüllü olarak birden fazla muhtacı doyurmaya yahut bir muhtacı yukarıdaki emirde istenenden daha fazla gün boyunca doyurmaya işaret ettiği görüşündedirler. Cümlenin geri kalan kısmı bu şekildeki orucun faziletlerinden söz ettiği için, “yapmaya yükümlü olduğundan daha fazla iyilik yapma”nın, bu bağlamda, Ramazan ayındaki farz orucun dışındaki nafile oruca (Hz. Peygamber’in de zaman zaman tuttuğu oruca) işaret etmiş olması kuvvetle muhtemeldir.  

[358] İbn Abbas ve Hz. Âişe’ye nisbet edilen yutavvikûnehu okuyuşuna göre anlam “onu tutmakta zorlanan” şeklinde olur. Yine İbn Abbas’tan nakledilen ve meşhur okuyuşun aynı olan rivayetlerde yutîkûnehûya verilen anlam ile yutavvikûnehuya verilen anlam aynı kabul edilmiştir. Bu rivayetlerin kimisinde bu cümle mensuh kabul edilirken, İbn Abbas bu âyetin yaşlılarla ilgili hükmü beyan ettiği görüşündedir (Buhârî, Tefsir, Bakara, 25). Klasik nesh teorisinin bu âyete ilişkin yaklaşımını rahatlıkla göz ardı edebiliriz. İbn Abbas burada nesh olmadığı görüşündedir. Dilciler yutîkûnehûya bir lâ takdir ederek “gücü yetenler”i “gücü yetmeyenler”e çevirmenin caiz olduğunu söylerler. Ebu Hayyan buna, “Hatadır, zira şüphe karıştırmaktır; görmüyor musun ki metinden ilk anlaşılan olumlu bir fiil olmasıdır ve lânın önce hazfedilip varmış gibi okunması yemin dışında caiz değildir” diyerek itiraz eder (Bahr). Yutîkûnehûya yestatî‘ûnehu mânası vermek de yanlıştır. Zira tâkat “gayretin en üstünü ve ihtimalin son noktasıdır” (Krş: 2:249, 286). Zaten güç yetiremeyenden oruç düşer. Bu açık bir hükümdür (2:286). Âyette emredilen fidye gücü yeten üzerinedir. Fakat burada gücü yetenler kimlerdir ve neye gücü yetenler? Zamirin orucu göstermesi uzağı göstermesidir ki, bunun için karine gereklidir. Buradaki zamir hemen öncesindeki cümleyi gösterir. Bu durumda mâna “kaza etmeye gücü yetenler üzerine bir yoksulu doyuracak fidye gerekir” olur. Burada mukadder sual şu olur: “Kazası olanlar, kaza ile beraber bir de fidye mi verecekler, yoksa kaza orucu yerine mi fidye verecekler?” Yutîkûnehû kelimesinin konuşlandırıldığı yer bu iki anlama da açıktır. Âyetin devamı iki mânayı da desteklemektedir. “Kim daha fazla hayır işlerse kendisi için daha yararlı olur” ifadesinde bir teşvik vardır. Bu hayır ya “daha fazla yoksulu doyurma” veya “bir yoksulu daha fazla doyurma”dır. Eğer âyetin son cümlesi olmasaydı, ve ‘ale’l-lezîne yutîkûnehûyu sadece “Kaza ile beraber bir de fidye vermek” mânasına hasredebilirdik. Zira fidye zamanında tutulamayan orucun eksilen sevabını tamamlamak içindir (Krş: 2:196). Lâkin âyetin sonundaki “ama -eğer bilirseniz- oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” ifadesinde zımni bir tercihe îmâ olduğu için, mânayı “kaza ile birlikte fidye”ye hasretmek yerine, “kaza ile birlikte gücü yeten üzerine fidye vermek, fidyesiz kazadan veya kazasız fidyeden daha hayırlıdır; kaza artı fidyeye gücü yetenlerin ikisini birden yapmaları birini yapmalarından daha hayırlıdır” şeklinde anlamak daha doğrudur. Allahu a‘lem. [359] Bu âyet bir sonraki âyetle birlikte anlaşılmalıdır.  

[1] Bu âyet-i kerîmedeki sayılı günler orucun, ibtidâ-yı İslâmdaki her ayın üç güni ve Muharrem'in onuncı güni orucı olub sonradan Ramazan orucı ile nesh olundı diyenler var ise de ekseriyet Ramazan orucı oldığına ittifâk iylemişlerdir. Sonraki âyet-i kerîmenin delâletiyle ramazan orucı oldığı kavli daha kuvvetlidir. (Tâkati olanlara) kavl-i celîlinin tefsîrinde dört kavil vardır: 1- Tâkati olanlardan murâd hasta ve yolcı olmayanlardır. Bidâyet-i İslâmda oruc tutmak güç ve müşkil geldiğinden evvelen Cenâb-ı Hak oruc ile fidye arasında muhayyer kıldı. Sonra bu tahyîr nesh olunarak oruc tutmak farz buyuruldı. 2- Murâd hasta veyâ yolcı olanlardır. Onlardan, zahmet ve meşâkkatle olsa bile oruç tutmağa tâkati olmayanlar iftar idüb sonra kazâ iderler. Oruc tutmağa tâkati olanlar iftar iderlerse fidye virirler. Ba'zılar bunların hem kaza itmesi ve hem de fidye virmesi îcâb ider dimişlerdir. Hâmil veyâ süd viren kadın gibi ki oruc tutmağa tâkati oldığı halde çocuğa zarar olmasun veyâhud kendinin za'îf düşerek hastalanmasından korkarak iftar ider ise kaza ider ve fidye de virir. Bu ibn 'Ömer ve ibn 'Abbas'dan mervîdir. Şâfi'î buna zâhibdir. 3- Bundan maksad şeyh-i herem ya'ni son derece ihtiyâr olanlardır. Oruc tutmak ile zahmet ve meşâkkate dûçâr olacaklarından iftar ider ve fidye virirler. 4- Hasta veyâ yolcı olub iftar idenlerden fidye virmeğe tâkati olanlara kazâdan başka fidye virmek de îcâb ider. Bu son üç kavle göre nesh lâzım gelmez. Her halde -ba'zılarının zan iyledikleri gibi- sabsağlam ve yurdunda oldığı halde iftar itmek ve sonra fidye virerek borcını ödemek ma'nâsını ifâde itmez.  

[*] Âyete göre oruç tutabilecek olan herkesin, bir çaresizi doyurması yani fitre vermesi gerekir. Abdullah b. Ömer demiş ki; "Allah'ın Elçisi, fıtır veya Ramazan sadakasını, erkeğe, kadına, hüre ve köleye, hurmadan bir sa'(3920 gr) veya arpadan bir sa' olarak farz kıldı. İnsanlar bunu yarım sa' buğdayla denkleştirdi." (Buharî, Zekât 77)  

(87) Ne vaktinde tutmaya, ne de kazaya gücü yetişmeyen, oruçla takatini tüketecek olan yaşlılar için, tutamadığı her oruç için bir yoksul doyurmaktan ibaret bir fidye vardır. Gerçi bu âyetteki alellezîne yutîkunehû ibaresi üzerinde çeşitli yorumlar yapılmıştır. Bazıları, bunu, “gücü yetenlerin fıtır sadakası vermesi” şeklinde anlamışsa da, âyette geçen “fidye” kelimesi bu iddiayı açıkta bırakmaktadır. Diğer bazıları da, önceleri dileyenin oruç tuttuğunu, dileyenin de oruç yerine fidye verdiğini, ancak izleyen âyetin bu uygulamayı neshettiğini söylemişlerdir. Ancak, Elmalılı, Sahabe arasında, bu âyetin neshedilmediğine ve oruca gücü yetmeyen yaşlılar hakkında inmiş olduğuna dair, “hilâfı rivayet edilmeyen bir icmâ” bulunduğunu söylemekte; hattâ, Peygamberimizin hizmetinde bulunmuş olan Hz. Enes’in, yüz yaşını aşkın bir halde iken orucunu tutamayıp yoksul doyurarak bu âyetin hükmünü uygulamış olduğunu hatırlatmaktadır.  

189 This verse should be read with the following verses, 185-188, in order that the incidents of the physical fast may be fully understood with reference to its spiritual meaning. The Muslim fast is not meant for self-torture. Although it is stricter than other fasts, it also provides alleviations for special circumstances. If it were merely a temporary abstention from food and drink, it would be salutary to many people, who habitually eat and drink to excess. The instincts for food, drink, and sex are strong in the animal nature, and temporary restraint from all these enables the attention to be directed to higher things. This is necessary through prayer, contemplation and acts of charity, not of the showy kind, but by seeking out those really in need. Certain standards are prescribed, but much higher standards are recommended. 190 For journeys, a minimum standard of three marches is prescribed by some Commentators; others make it more precise by naming a distance of 16 farsakhs, equivalent to 48 miles. A journey of 8 or 9 miles on foot is more tiring than a similar one by bullock cart. There are various degrees of fatigue in riding a given distance on horseback or by camel or in a comfortable train or by motor car or by steamer, aeroplane, or airship. In my opinion the standard must depend on the means of locomotion and on the relative resources of the traveller. It is better to determine it in each case according to circumstances. (R). 191 Those who can do it with hardship; such as aged people, or persons specially circumstanced. The Shafi'i school would include a woman expecting a child, or one who is nursing a baby, but on this point opinion is not unanimous, some holding that they ought to put in the fasts later, when they can.