Bakara Sûresi 180. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/240; 4/7-13, 176.  

36.Bu hüküm miras ayetleri ile neshedilmiştir.  

Bkz. 4/7-12, 176  

[2] Bir nisbet-i ’âdilânede  

Vasiyetle ilgili bu emir, henüz mirasla ilgili kurallar açıklanmadan önce verilmişti. Amaç ise varisleri adaletsizlikten korumaktı. Daha sonra, mirasla ilgili hükümler Nisâ sûresinde açıklandı.  

 Mirasla ilgili âyetler gelmeden önce, kişinin servetinden ana, baba ve akrabalarına bir miktar verilmesi için vasiyet etmesi emredilmiştir. Ancak, Nisâ sûresinde gelen miras âyetleri ile herkesin hakkı kesin ve net olarak belirlenmiş, Efendimiz de «Allah her hak sahibine hakkını vermiştir. Bundan sonra vârise vasiyet yoktur» buyurmuş, böylece yukarıdaki âyet neshedilmiştir. Fakat mirastan payı olmayan akraba ve düşkünlere ve hayır müesseselerine vasiyet bâkidir. Her müslüman gönüllü olarak servetinden istediği yere vasiyet edebilir.  

Mezhepçiler, bu ayetin "artık akrabalara vasiyet yoktur" hadisiyle geçersiz kılındığını iddia ederler. Allah'ın ayetlerini hadislerle değiştirenleri Muhammed ahirette suçlayacaktır (25:30)  

Bu âyet-i kerîmedeki vasiyetin vucûbu, Nisâ Sûresi’nde zikredilen miras âyetleriyle yeni bir hükme bağlanmıştır.  

1- Mal, mülk, varlık. 2- Takva sahibi olanların; Allah'ın buyruklarına içtenlikle uyarak, o buyruklarla kötü ve zararlı şeylere karşı kendisini korumaya/güvenceye alanların. 3- Takdir edildi. Zorunlu kılındı.  

(4)Bu âyet-i kerîme, (Nisâ Sûresinin 11, 12 ve 176. âyetleri olan) mîras âyetleri ve “Vârise vasiyet yoktur” hadîs-i şerîfi ile mensuhtur (farz olma hükmü kalkmıştır). Böyle olmakla berâber, vasiyette bulunmak pek makbûl bir sünnettir. (Kurtubî, c. 1/2, 263)  

(*) Bu ayetten hareketle insana ölüm geldiğinde nasıl anlaşılır? İşte bazı fakihler bundan önceki Bakara 178 ve 179. ayetlere bakarak, kendisine kısas hükmü uygulanacak olanlara ölüm anı geldiği anlaşılyor, yani Bakara -180. ayette bu duruma vurgu yapılıyor. Bunlara kısas hükmü uygulanmadan önce söz konusu vasiyeti yapmaları gerekir. Ama buna rağmen vasiyet emri umumîdir. ( الله اعلم) Bkz: ( ( زهرة التفاسير Allah’ın Nisa suresi 11.ayetinde yaptığı öneri, tavsiyedir. Asıl emredilen Bakara-180. ayetteki vasiyettir. Vasiyet edilmemiş bir ailede, kadının hakkını, en az erkeğin yarısını alacak kadar (Nisa-11ayette) garantiye almıştır Allah bu ayetle. Eğer bu farz emir (vasiyet), nesih ve kaldırılmış olsaydı, bu da açıkça Kur’an da bildirilirdi. Vasiyet, birine bir görev yüklemektir. "Ana, baba ve en yakınlar için ölçüleri belli o vasiyet" ise ölüp te geriye mal bırakmış olanların mallarının paylaşımı ile ilgili olarak, Nisa 11,12, 33 ve 176. âyetlerde müslümanlara yüklenen görevdir. Keşşaf tefsiri bunu şu şekilde ifade etmektedir: Ayrıca Nisa-11. ayette geçen ( من بعد وصية يوصي بها أودين) ‘’…bütün bu taksimatlar ölenin yaptığı vasiyetten veya borçtan sonradır..’’ şeklindeki ifade, Bakara-180. ayette geçen ‘’ ana baba ve akrabaya yapılan vasiyete ’’vurgudur… (Buradaki akraba, özellikle babaları ölmüş torunlar vs. gibilerdir, yani bunlar ölmüş babalarının payı kadar dedelerinin malından alırlar. İşte Nisa-11.ayet, Bakara-180.ayetin mesajını pekiştirmektedir, dolayısıyla nesih ve mensuh diye bir olay söz konusu değildir. Hükmü nesih edilen ayetler, Kur’an içinde değil, daha önce gönderilen kitaplar arasında olduğunun örnekleri de, Kur’an da izah edilmiştir. Ayrıca Hud suresi 1.ayetten de açıkça anlaşılıyor ki Kur’an da mensuh olmuş hiçbir ayet söz konusu olamaz. الر ۚ كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿١﴾) Hud-1: Elif Lam Ra. ‘’Bu öyle bir kitaptır ki bütün ayetleri hükümlendirilmiş, sonra her şeyin (doğru) hükmünü veren ve her şeyden (hakkıyla) haberdar olan (Allah) tarafından açıklanmıştır. ‘’ şeklindeki ifadeyle, Kur’an’ın bütün ayetleri muhkem kılındığına, hiçbir ayetin hükmü yürürlükten kaldırılmayacağına açıkça vurgu yapılmaktadır. Yani bakara-180.ayet mensuh değildir, zaten Kur’an da mensuh olan hiçbir bir ayet de yoktur. Ayrıca şöyle bir görüş de vardır. Dahhâk, Tâvûs, Mesruk, katade ve Taberî gibi müctehitlere göre vasiyet âyeti miras âyetinin dışında kalan, yani bir sebeple mirastan pay almayan akrabanın (özellikle babaları ölmüş yetimlerin babalarının payı kadar ölen dedelerinin malından onlara) vasiyet yoluyla terekeden pay almasını hedeflemiştir. Vasiyet edilmemiş olsa bile, vasiyet edilmiş sayılır. (الله اعلم) yani buna göre de ayet muhkemdir, mensuh değildir. Ayrıca yukarıda da geçtiği gibi (لاوصية للوارث) ’’ Varise vasiyet yoktur’’ şeklindeki meşhur rivayet sahih olmadığından gerek Müslim ve gerekse Buharı bu rivayeti hoş karşılamamışlardır. Bundan hareketle, ‘’Dede yetimi (babası dedesinden önce vefat eden çocuk) dedesinin ölümü üzerine ona mirasçı olur mu? Cevap: (Bakara,2/180) ayetinden yola çıkılarak bu hususuta emredilen vasiyet farz bir vasiyet olarak kabul edilir. Buna göre, dedenin böyle bir vasiyet yapmadan ölmesi halinde, vasiyet etmiş gibi kabul edilmiş sayılır (Ebû Zehra, Şerhu Kânûni’l-Vasiyye, 198-200). Bu nedenle hem Bakara-2/180. ayetin, hem de Nisa-8. ayetin hükmü gereği, dede hayatta iken babaları ölmüş torunlarına (şayet babaları hayata olsaydı payına düşen neyse o kadarını) onlara vasiyet etmelidir. Eğer vasiyeti ihmal etmişe, bu hak ve vasiyet yine zâyi olmaz, vasiyet etmiş gibi kabul edilir, yani torunlara payları verilmiyorsa mahkeme yoluyla da alabilirler. Detay için Nisa-8. ayetin açıklamasına bkz: Özetle; 1- Buradaki vasiyet; ana ve baba mirasçı olmadıkları bir durumda, yani ölen Müslüman, ama anne baba Müslüman değilse, işte bu durumda ölen kişi eğer bir servet bırakmışsa, Müslüman olmayan ana baba ve yakın akrabaları için mutlaka vasiyet etmesi gerekir. Şayet vasiyet etmemişse, yine de etmiş gibi sayılır. 2-Dede yetimi (babası dedesinden önce vefat eden çocuk); dedesinin ölümü üzerine daha önce ölmüş olan kendi babalarının payı kadar dedesinin malından vasiyet edilsin edilmesin haklarını alırlar. İşte (الله اعلم) Bu ayet gibi durumlara da vurgu yapmıştır. وقد قال بعض الفقهاء مناسبة الآية بعد آية القصاص فوق ما ذكرنا أن آية القصاص تفيد أن للولي أن يقتص فيكون هذا الذي يقتص منه قد حضرته الوفاة ، فكان له أن يوصي ، بما يوصيه ، إذ قد حضره الموت ، فيجب عليه أن يوصي ، إن ترك خيرا ( زهرة التفاسير ) إن ترك خيرا ) أي : إن كان له مال كثير يتركه لورثته ( الوصية للوالدين والأقربين بالمعروف ) أي : كتب عليكم في هذه الحالة أن توصوا للوالدين (تفسير المنار) ويرى بعض الفقهاء أنه لا تعارض لا في الكل ولا في الجزء بين آيات الميراث ، وآية الوصية ، فآية الوصية في الثلث يوصي به لمن يراه أشد حاجة وأقوى [ ص: قرابة ، والميراث في الثلثين ، ولقد قال - صلى الله عليه وسلم - : " إن الله تصدق عليكم في آخر أعماركم بثلث أموالكم فضعوه حيث شئتم ((زهرة التفاسير) أما القول بنسخها بآية المواريث، فيرده أن الايات قد دلت على أن الميراث مترتب على عدم الوصية، وعدم الدين. والحق: أن الاية ليست منسوخة القول الثالث : أن الأية محمكة ولم يدخلها لا نسخ ولا تخصيص وممن قال به أبو مسلم الأصفهاني ومحمد رشيد رضا وغيرهم من المعاصرين .قال الذهبي ـ ــ نقلا عن محمد رشيد رضا "وصفوة القول: أن الآية غير منسوخة بآية المواريث، لأنها لا تعارضها، بل تؤيده، ولا دليل على أنها بعدها، ولا بالحديث، لأنه لا يصلح لنسخ الكتاب، فهى محكمة، وحكمها باق، ولك أن تجعله خاصاً بمن لا يرث من الوالدين أو الأقربين كما روى عن بعض الصحابة، وأن تجعله على إطلاقه، ولا تكن من المجازفين الذين يخاطرون بدعوى النسخ فينبذ ما كتبه الله عليه بغير عذر، - وأما دعوى نسخ الاية بالرواية المتقدمة فهي أيضا باطلة من وجوه . ان الرواية لم تثبت صحتها، والبخاري ومسلم لم يرضياها، وقد يقول الشيخ الدكتور يوسف القرضاوي : الأمر الأول: كان على الجد أن يوصي لهؤلاء الأحفاد بشيء، وهذه الوصية واجبة ومفروضة ولازمة عند بعض فقهاء السلف . فهم يرون أن فرضًا على الإنسان الوصية لبعض الأقارب ولبعض جهات الخير وخصوصًا إذا كان هؤلاء الأقارب قريبين وليس لهم ميراث ... مثل ابن الابن مع وجود الابن، هنا تكون الوصية واجبة، كما جاء في القرآن الكريم . وكلمة ” كُتب ” تفيد الفرضية الفرضية، كما في قوله تعالى: (يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام) (البقرة: 316). وفي قوله تعالى: (يا أيها الذين آمنوا كُتب عليكم القصاص في القتلى) وفي قوله تعالى: (كتب عليكم القتال الخ ) (البقرة:- 183 (حرر هذه الفتوى حامد العطار عضو لجنة تحرير الفتوى بالموقع.)  

[11] Adalet dairesinde, meselâ fakiri bırakıp zengine vasiyet etmemek üzere, amcazadeler ile ebeveyni bir tutmamak üzere.  

Yüce Allah ekonomik hayata dair çok önemli bir konuya, ölümden önce yakınlara vasiyet edilmesi gerektiğine değinmekte, bu konudaki hükmünün de “farz olduğunu” ifade etmektedir.  

1 Vasıyyet: lügatte tavsiye anlamına gelen bir isimdir. Terim olarak, bir kimsenin yaşarken veya ölümü halinde bulunamaması sebebiyle diğer kimselerden bir şey yapmasını istemesi demektir. Malını veya bir malının menfaatini ölümüne bağlayarak bir şahsa veya hayır cihetine hibe eden kişiye “vâsî”, kendisine vasıyyet edilen kişiye “mûsâ leh” denilir. Vasıyyet, tüm İslâm müctehidlerine göre meşrûdur. Meşrûiyeti, Kitap, Sünnet ve İcma ile sabittir; (Bakara: 180, 240, Nisâ: 11-12) Efendimiz (s.a.v): “Bir Müslümanın vasıyyet etmek istediği malı olup da, vasıyyeti yazılı olmadan iki gece geçirmesi caiz değildir”. (Buharî, Müslim, İbnu Mâce) ve: “Âllah (c.c) size, amellerinize ziyade olarak ölümünüz esnasında mallarınızın üçte birini vasıyyet etme yetkisi verdi.” buyurmuştur. (İbnu Mace). Bazı âlimler, bu âyetin, daha sonra inen miras âyetiyle nesh edildiğini söylemişlerse de nesh edilen kısmın varise vasiyyet olduğu kanaati daha yaygındır. Yoksa vasıyyet genel manada nesh edilmemiştir. Vasıyyet, bağlayıcı olmayan bir akit olduğu için vasıyyette bulunan, istediği zaman vasıyyetinin tamamından veya bir kısmından dönebilir. Vasıyyetin yerine getirilmesi miras taksiminden önce gelir. Ölünün bıraktığı terekede yapılacak ilk iş, techiz ve tekfin, sonra borçların ödenmesi, peşinden de vasıyyetlerin yerine getirilmesidir.2 Her ne kadar bu âyette vârise vasiyet emredilmişse de daha sonra inen miras âyetlerinin işareti ve bu hususta Peygamberimizin hadisleriyle, bu âyetin hükmü nesh edilmiştir. Selef âlimlerinin çoğunluğuna göre, buradaki nesih, akrabaların tamamı için değil, sadece vâris olanları için geçerlidir. Yani vârise vasiyet câiz değildir. Zîrâ Efendimiz: “Vârise vasiyet diğer vârisler müsaade etmedikçe câiz olmaz.” (Kurtubî), “bundan sonra vârise vasiyet yoktur” (Tirmîzî) ve “Şunu iyi bilin ki Allah, mirastan her hak sahibine hakkını verdi, artık bundan sonra vârise vasiyet yoktur.” (İbnü Kesir) buyurmuşlardır. Vâris dışındakilere vasiyet ise, malın üçte birinden fazla olamaz. (Konuyla ilgili olarak, Bk. Elmalılı.)  

152 Bu cümlede geçen hayr kelimesi, sadece “servet”i değil, “yeterli bir zenginliği” gösterir: ve bu, arkasında yeterli bir zenginlik bırakan kimsenin, ailesinin özellikle bunu hak eden fertlerine 4:11-12’de zikredilen şeriat tarafından belirlenmiş/değişmez paylara ilaveten -ve onların dağıtımından önce- vasiyette bulunması gerektiği buyruğunu açıklamaktadır. Hayr’ın bu yorumu, özellikle bu ayete istinad eden Hz. Ayşe ve Ali b. Ebî Tâlib’in sözleriyle desteklenmektedir (karş. Zemahşerî ve Beydâvî).  

[352] Hayır hem serveti hem değeri ifade eder. Kur’an’ın dünya malına özünde iyi olan bir şey olarak baktığını gösterir. İnsanın fıtratı gibi bir de “malın fıtratı”ndan söz etmek caizse eğer, malın fıtratı da iyi, güzel ve hayr üzerinedir. Burada mal yerine hayır gelmesi, hem helâl servetin hayır oluşuna, hem de her hayrın servet oluşuna delâlet eder. Kim ne biriktirirse onu vasiyet eder. Allah Rasûlü’nün veda hutbesi onun vasiyetiydi. [353] Burada ölümü yaklaşan kimseye akrabalarına maruf üzere, yani toplumsal örfe uygun bir biçimde vasiyet etmek “farz” kılınmıştır. Nisâ 11-12’de ise, bu genel hüküm içerisinde özel bir “tavsiye” yapılmıştır. Âyeti mensuh addetmek, bu ince farkı dikkate almamak demektir. [354] Vasiyyet, “tavsiye” anlamında bir isimdir. “Lam” ile birlikte kullanıldığında bir kişinin öldükten sonra malını belirlediği diğer bir kimseye bırakması anlamına gelir. Vasiyet ölümle barışık yaşamanın göstergesidir. Vasiyetin özünde, herhangi bir değeri sahipsiz bırakıp zayi etmeme hikmeti yatar.  

(Cenab-ı Hak; Nisa Suresinin 7. ayetinde bu hakkın miktarlarını bizzat tayin etmiş ve kullarını son nefeste buna ait görüş ve vasiyet mecburiyetinden ve sorumluluğundan, akrabalar arasında bu yüzden çıkması düşünülen kırgınlık tehlikesinden kurtarmıştır)  

Bu farz, 4,11-12’de miras paylarını kesin olarak bildiren hükümle neshedilmiştir.  

Âyetteki hayr mal anlamına gelir. Hz. Alî ve Hz. Âişe'nin anlatImlarına göre bırakılacak az miktarda maldan değil, çok maldan vasiyyet edilir. Mîrâs âyetleri gelmezden önce kişinin, bıraktığı maldan, anne babasına ve akrabâsına bir hisse verilmesini vasiyyet etmesi bu âyetle farz kılınmış idi. Fakat Nisa: 11-12. âyetleriyle yakın akrabânın mîrâs payları belirtildiğinden ve peygamber'in de: "Allah her hak sâhibine hakkını vermiştir, artık vârise vasiyyet olmaz" (Ebû Dâvûd, Vasâyâ: 6, Buyû': 88) dediği rivâyet edildiğinden, bu âyetin, ana babaya vasiyyet hükmünün kaldırıldığı görüşü yaygınlaşmıştır. Fakat eski ve yeni bazı bilginlere göre mîrâs âyetlerinin inmesiyle bu âyetin yakın akrabâya vasiyyet hükmü kaldırılsa bile mîrâs alamayan uzak akrabâya vasiyyet hükmü sürmektedir. Genel olarak vasiyyet câizdir. Böyle bir tek kişi haberiyle âyetin hükmü daraltılamaz. İçinde çelişki olmayan Kur'ân âyetlerinin birbirini neshetmeyeceği de kesin bir gerçektir. Malında istediği gibi tasarruf hakkına sâhibolan kişi, akrabâsına vasiyyet edebileceği gibi, başkalarına da vasiyyet edebilir. Hattâ kendince korunmaya muhtaç, mîrâs sâhibine de vasiyyetle bir şey bırakıp onun mîras payını artırabilir. Çünkü mîrâs âyetleri, mîrâsın ancak vasiyyet yerine getirildikten ve borç ödendikten sonra bölüştürüleceğini söylüyor. Böyle olduğuna göre kişi, istediğine vasiyyet etme hakkına sahiptir. Ancak vasiyyet edeceği mal, bıraktığı malın üçte birini geçmemelidir. Sa'd ibn Ebî Vakkâs, Mekke'de hastalandığı zaman kendisini sormağa gelen Allah'ın Elçisine: "Yâ Resûlallah, malımın tamamını vasiyyet edeyim mi?" diye sormuş; Hz. peygamber, malının tamamını veya yarısını vasiyyet etmesine râzı olmayıp ancak üçte birini vasiyyet edebileceğini; çünkü geride, başkalarına el açan vârisler bırakma yerine, zengin vârisler bırakmasının, kendisi için daha hayırlı olduğunu; çoluk çocuğuna yedirdiği nafakanın, kendisi için sadaka yerine geçeceğini söylemiştir (Buhârî, Vasâyâ: 2).  

[1] Ba'zılar: Bidâyet-i İslâmda vasiyet farz idi sonra mîrâs âyeti ile nesh oldı didiler ise de diğer ba'zı ulemâ da "Miras başka vasiyet başkadır, vasiyet vârise ve vârisin gayrisine olur. Vasiyet sağ iken olub mîrâs öldükden sonradır. Binâen'aleyh mîrâs âyetinin bunı nesh itmiş olması doğrı değildir" didiler. Bir kimse malının üçde birini dilediği kimseye vasiyet idebilir. Ancak buna en ziyâde müstehak olanlar akrabânın muhtâclarıdır. Muhtâc akrabâsı var iken başkasına vasiyet iden 'adâletden çıkmış olur. Vasiyet çok mal bırakan içündir. Az malı olanın bundan bir kısmını olsun vasiyet ile vârislerinden nez' itmesi lâyık değildir. Ayet-i kerîmedeki (hayr) kelimesini gerek ashâb-ı kirâm ve gerek müfessirler çok mal ile tefsîr itmişlerdir. Hazret-i Ali'nin bir kölesi vasiyet itmek istedi. Halbuki onun yalnız yediyüz dirhemi vardı. Cenâb-ı Haydar "Allah, eğer hayr terk iderse buyurdı, hayır çok maldır" diyerek onı bu vasiyetden men' itdi. Bir gün bir kimse Hazret-i 'Aişe'nin yanına gelerek vasiyet itmek içün istizân iyledikde müşârunileyhâ "Malın ne kadardır" diye sordı. Merkûm üçbin dirhem var, didikde Cenâb-ı Sıddîka "Çoluk çocuğın kaç kişidir" didi. Racül dört cevâbını virdi. Bunun üzerine müşârunileyhâ "Cenab-ı Hak vasiyeti hayr ya'ni çok mal terk itmeğe şart kıldı. Bu kadar mal ise az bir şeydir. Onı 'ıyâline terk it" emrini virdi. Vasiyetin hadd-i a'zamîsi sülüsdür, Sa'd ibni Mâlik didi ki: Hastalığım esnâsında Rasûlullah beni ziyârete geldi. Yâ Rasûlullah malımın tekmîlini vasiyet itmek isterim didim. İtme buyurdılar. Öyle ise yarısını ideyim didim bunı da men' itdiler üçde birini vasiyet içün sordığımda "Sülüs münâsibdir ve hattâ o bile çokdur. Senin vereseni zengin bırakman onları el açub geçinmeğe muhtâc bir halde terk iylemekden hayırlıdır" buyurdılar. Hazret-i 'Ali beşde biri vasiyet dörtde bir vasiyetden yegân sevgilidir. Rub' vasiyeti sülüs vasiyetden daha ziyâde severim. Sülüs vasiyet iden merâtib-i vasiyetden bir şey terk itmemiş olur. Zîrâ vasiyetde ondan fazla yokdur" buyurdılar.  

[*] Paylara göre bölüştürme görevi" diye tercüme ettiğimiz kelime "الْوَصِيَّةُ = el-vasiyyeh/o vasiyet"tir. Vasiyet birine bir görev yüklemektir. (Lisân). el-vasiyyeh'deki "el" takısı muzafun ileyhten ıvazdır; vassiyet'üt-taksîm = paylaştırma görevi, anlamındadır. Bu görev, ilgili âyetlerdeki ölçülere göre mirası paylaştırma görevidir.  

(85) Daha sonra inen Nisâ Sûresinin miras ile ilgili âyetleri, yakın akraba ile ilgili miras paylarını belirlemiş; belirtilmemiş olan akraba ile daha başkaları için vasiyet sınırını da, servetin üçte biri olarak çizmiştir.  

186 There are rules of course for the disposal of intestate property. But it is a good thing that a dying man or woman should, of his own free will, think of his parents and his next of kin, not in a spirit of injustice to others, but in a spirit of love and reverence for those who have cherished him. He must, however, do it "according to reasonable usage": the limitations will be seen further on.