Bakara Sûresi 165. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 6/165; 89/25-26.  

Bkz. 12/106Tarih boyunca Allah’a inanmayan insanlar olduğu gibi, inandığı halde ona eş/ortak koşanlar da olmuştur. Bu eşler/ortaklar, başta güneş ve yıldızlar olmak üzere ya bir takım cansız nesneler ya putlaştırılmış şahıslar ya da ideolojiler ve nazariyeler kılığında tezahür etmiştir. Allah’a eş koşanlar; bazen çeşitli taşlara ve ağaçlara taparken, bazen de meleklere ve şeytanlara tapmışlardır. Bütün bunlar Allah’la beraber anılsa da Allah’a özgü olması gereken sevgi bunlara gösterildiğinden, bu sevgi onları şirke bulaştırmaktan başka bir işe yaramamıştır. Ayette de belirtildiği gibi “Allah’a koştukları eşleri Allah’ı sever gibi severler.” Ama mü’minlerin sevgisi çok daha farklıdır. Onlar hiçbir şeyi Allah’ı sevdikleri gibi sevmezler. Allah’a olan sevgileri her türlü ölçünün ve sınırlamanın üstündedir. Onlar, sevdikleri her şeyi Allah için severler ve bu manada bütün ilhamlarını Allah sevgisinden alırlar. Onlar ne birtakım putlaştırılmış şahısları ne nesneleri ne de bazı nazariyeleri ve ideolojileri kesinlikle ilah edinmezler.  

[4] Yâni Allah'a bedel putları veya emirlerine münkat oldukları büyükleri mâbut edinirler.[5] Cevap şöyle takdir olunabilir: Son derece pişman olurlardı, onları mâbut edindiklerinin zararlarını anlarlardı. Burada rü'yet budur. Yahut: Zülüm edenler azab-ı âhireti bilselerdi bütün kuvvetin Allah'ta bulunduğunu, Allah'ın azabı şiddetli olduğunu bilirlerdi; yahut zülüm edenler esnama tapmanın butlanını bilselerdi. İlâahir. Yahut zülüm edenler bütün kuvvetin Allah'ta bulunduğunu, Allah'ın azabının şiddetli olduğunu bilselerdi putlara tapmazlardı. Yahut zülüm edenler şerik addettikleri emsalin asla menfaat bahş olmadığını, Allah'ın da azabı şedit bulunduğunu bilselerdi menfaat ve mazarrat hususunda kuvvetin ancak Allah'ta bulunduğunu bilirlerdi.  

101 “Dun” Arapçada, “altında”, “dışında”, “den başka”, “bırakarak”, “bırakıp da” vb anlamlara gelir. Bunu Allah’a nispet edildiğinde “Allah’ın dışında”, “Allah’tan başka” şeklinde anlamamız gerekir. Allah en yüce varlık olduğu için de O’nun dışındaki her şey de elbette Allah’ın dışında ve altındadır. Bu sebeple “dışında”, “den başka” şeklinde çevirdim. Bu edatın Kur’an’da kadınlara ilişkin olarak geldiğini de görürüz. “min duni’n-nisâ”(A’raf, 7/81; Neml, 27/55). Burada “altında” diye tercüme edemeyiz. “Kadınları bırakıp da” diye tercüme etmeliyiz. Keza, Al-i İmrân, 3/118’de “Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin ayetinde de “dun” geçer. Dolayısıyla gerek Allah’ın dışında ortaklar için olsun ve gerekse kadınları bırakıp da erkeklere şehvetle yaklaşma olsun veyahut yabancıları sırdaş edinme olsun hepsi aşağılık işler, fiiller olduğu için, “dun” kullanılır. Yerine göre, “dışında”, “den başka”, “bırakarak” gibi tercüme edilmelidir. 102 Mü’minler Allah’a âşıktır demektir. 103 Arapçada görmek anlamında olan “re’a” fiili, cümlede iki mef’ûl/nesne aldığında anlamak anlamına gelir.  

Yüce Allah muhatapların inançtaki şirkine değinmektedir. Kâinatın yaratılışı ve idaresinde tek olan Allah inanç noktasında da muhatapları tarafından tekliğinin kabul edilmesini istemekte, şirke düşenleri eleştirmektedir.,Benzer mesajlar: Tevbe 9:23-24; Mücâdele 58:22; Mümtehine 60:1.  

1 Yani Allah’ı inkâr etmeden, Onun berisinde, Ondan daha fazla önem verdikleri, Onun sıfatlarından bir kısmını taşıdıklarına inandıkları veya Onun sıfatlarından bir kısmını kendilerine vererek ilâhlaştırdıkları, putlar veya putlaştırılmış kimseler edinirler. Onların emirlerine, yasaklarına ve arzularına, itaat ederek Allah’a isyan ederler. Şüphe yok ki böyle yapmak, gerek Allah’ı inkâr ederek olsun, gerek olmasın ilahlık manasında onları Allah’a ortak yapmaktır. Bunların bir kısmı bu şirki açıkça söylerler. Firavunlara, Nemrutlara yapıldığı gibi onlara açıktan rabbimiz, tanrımız derler ve onlara aynı cinsten, oğullar, kızlar isnat ederler. Diğer bir kısmı da açıkça söylemeseler de aynı muameleyi yaparlar, onları Allah sever gibi severler, veli-i nimet tanırlar, Allah’a yapılacak şeyleri onlara yaparlar, Allah’ın rızasını düşünmeden onların rızalarını kazanmaya çalışırlar, Allah’a isyan olan şeylerde bile onlara itaat ederler. 2 Bu âyet, bize gösteriyor ki, ilâhlıkta sevgi, son derece önemli bir esastır. Mabud, en çok sevilendir. Böyle son derece sevilen şeyler ise mabud edinilmiş olur. Sevginin hükmü ise itaattir. Bunun için de son derece itaat, ancak mabuda edilir. Müfessirlerin büyük çoğunluğu, bu “edinilen ilâhları”; insanların Allah’a karşı günâh işleme hususunda itaat ettikleri “efendileri, reisleri ve büyükleri” diye açıklamışlardır. İşte bu insanlar, onları Allah gibi severler, onlara mabud muamelesi yaparlar ve onlara itaat etmek için Allah’a isyan ederler. İşte bunlara, Allah’ın sevdiği kullarını ve Peygamberleri mabud derecesine çıkaranlar da dâhildir. Bunun için Allah’ın velîlerini, Peygamberlerini, melekleri severken iyi düşünmeli ve bunları, Allah’ı sever gibi sevmekten kaçınmalıdır. Zîrâ “Allah için” sevmekle “Allah sever gibi” sevmek arasındaki farkı bilmek gerekir. Allah’ı sevenler, Allah’ın sevgili kullarını da severler, lâkin Allah gibi değil, Allah için severler. Üzülerek söylemek gerekirse, “vahdet-i vücud” adı altında gizlenen bir “ateist felsefe” vardır ki, din ve ahlâk namına en büyük zarar, hep bundan çıkagelmiştir. Ve nerede bir şirk varsa, bu felsefeyle az çok bir alâkası vardır. İslâm’da emrolunan tevhit ifadesi (لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ) “Allah’tan başka ilâh yoktur” yani tevhid-i ülûhiyettir. Bu, ateist vahdet-i vücut felsefesinde, (لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ) şeklini alır ve “her mevcut Odur” manasıyla tefsir edilir hattâ (هَمَه اُوسْتْ) “her şey Odur” diyerek her şeyin dışında Allah’ı görecek yerde her şeyde ve hattâ her şeyi, Allah görmek isterler. Bunun neticesinde de Allah’ı sevmekle, birilerini Allah gibi sevmeyi birbirine karıştırırlar. Sonuç olarak, reislerini ve büyüklerini Allah sever gibi sevenler ve onların emirlerine itaat ederek Allah’a isyan edenler, bunları Allah’a eş kabul etmiş olurlar ki putperestliğin esası, işte bu tarz sevgidedir. (Özetle-Elmalılı)  

131 Lafzen, “insanlar arasında [ibadet için] Allah’tan başka ortaklar edinenler”. Endâd terimi konusunda bkz. bu surenin 22. ayeti ile ilgili not 13.132 Lafzen, “azabı (veya “cezayı”) görecekleri zaman”.  

[321] Çevirimizin gerekçesi için bkz: 41:9, not 11. [322] Sevgi değerini sevilenden alır; ölümsüz olan için duyulan sevgi de ölümsüzdür. Âyet Allah’tan başkasını sevmeyi değil, Allah’tan başkasını Allah gibi sevmeyi kınar. En büyük sevgi, en büyüğün sevgisidir (Krş: 9:24). [323] Zımnen: Allah’la iyi ilişkiler kurmak kişinin kendine yapacağı en büyük iyiliktir.  

Bu âyet, ulûhiyyetin en önemli hususiyetlerinden birinin muhabbet yani sevilmek olduğunu gösterir. Bundan dolayıdır ki Kur’ân ıstılahında insan, daha çok “kul” vasfıyla anılır. Kulluk, kendisine kul olunan varlığa karşı beslenen sevginin en ileri derecesini ifade eder. Bu âyet gösteriyor ki, Allah’tan başka herhangi bir şeyi veya kimseyi Allah’ı severcesine seven kimse, Allah’tan başka nid (yani O’na denk tutmuş), sayılmaktadır. Bu, sevgide ortak yapmaktır, yoksa yaratma ve Rab olma vasfında denk saymak değildir. el-Vedûd Allah’ın güzel isimlerinden olup “Yaratıklarını çok seven ve onlar tarafından çok sevilen” demektir.  

[*] Müşrik Allah'ı sever ama O'nu uzakta gördüğü için önceliği kendini Allah'a ulaştıracağına inandığı aracılara verir. [3] Âyette geçen şedîd, sıkı bağ kuran veya sıkıca bağlı demektir. Allah Teâlâ, verdiği ödül veya ceza ile kulun fiilleri arasında sıkı bir bağ kurmuş ve şöyle demiştir: "Kim bir iyilikle gelirse ona, on katı verilir. Kim de kötülükle gelirse sadece bir katı ile cezalandırılır. Kimseye haksızlık yapılmaz." (En'âm 6/160) Bu gibi âyetler çok olduğu için bize göre kelimeye verilecek doğru anlam "sıkı bağ kuran" veya "sıkıca bağlı"dır  

(71) Âl-i İmrân Sûresinde “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” (3:31) buyurularak, sevmenin ölçüsü verilmiştir. Buna göre, âyette “Allah’ı sever gibi sevmek” deyimi ile kastedilen anlam, Allah’ın emrini tutar gibi başkalarının emrine uymak, onların rızasını Allah’ın rızasından üstün tutmak, Allah’a isyan edip de onların izinden gitmek şeklinde anlaşılmalıdır.  

167 Everything around and within us points to unity of purpose and design — points to Allah. Yet there are foolish persons (unrighteous = those who deliberately use the choice given them to go wrong). They think something else is equal to Allah. Perhaps they even do lip service to Allah, but their heart is in their fetish -unlike the heart of the righteous, who are wholly devoted and absorbed in the love of Allah. If only the unrighteous could see the consequences, they would see the terrible Penalty, and that all Power is in Allah's hands, not in those of any one else. Who are these others who are used as fetishes by the misguided? They may be; (1) creatures of their own imagination, or of their faculties misused; the idea lying behind idols is akin to this, for no intelligent idol-worshipper owns to worshipping stocks and stones; or (2) good leaders whose names have been misused out of perversity to erect them to a position of equality with Allah; or (3) Powers of evil that deliberately mislead. When it comes to the inevitable consequences of blasphemy and the rejection of Allah, the eyes of all are opened and these false and artificial relations dissolve. The idea which was created into a fetish disowns its follower, i.e. is seen to have no reasonable basis in the life of the follower, and the follower is forced to renounce it as false. The good leaders whose names were misused would of course disown the misuse of their names, and the evil ones would take an unholy delight in exposing the facts. The Reality is now irresistible, but alas! at what cost? (Cf. 3:83).