Bakara Sûresi 142. Ayet Meali

142.İbnu İshak`ın Bera`dan rivayet ettiğine göre Müslümanların kıbleleri önce Mescidi Aksa idi. Resulullah (a.s.) ise kıblenin Ka`be olmasını istiyordu. Bunun üzerine Yüce Allah: "Yüzünü göğe doğru çevirip durmanı görüyoruz. Seni hoşnut kalacağın kıbleye doğru yönelteceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Ve her nerede olursanız olun yüzünüzü onun tarafına çevirin" mealindeki ayeti kerimesini indirdi. Bunun üzerine insanların düşüncesizleri: "Onları (Müslümanları) daha önce yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren ne oldu?" diye konuşmaya başladılar. Yüce Allah da bu ayeti kerimesini indirdi.  

Bkz. 2/115 ve dipnotu  

1- Dileyeni/dilediğini: Hak edeni, doğru yolu bulma çabasında olanı. Allah, sapkınlığı gerektiren şeyleri yapanı saptırır; doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı da doğru yola iletir, demektir. Ayetteki “Şâe” sözcüğü, “dilediğini” anlamının yanı sıra, “şey edeni”, “gayret göstereni”, “bir şey yapmak isteyeni” anlamına da gelmektedir.  

(1)Sefih, aklı veya dîni eksik olan, lehinde ve aleyhinde olanı ayırd edemeyen ve menfaatli yolu bırakıp zararlı yolda giden, dînî cihetteki noksanlığıyla Allah’a isyân eden kimse demektir. (Râzî, c. 2/4, 102)(2)Hz. Peygamber (asm) ve Müslümanlar, Mekke’de iken, namazlarında Kâ‘be’ye yöneliyorlardı. Medîne’ye hicretten sonra Mescid-i Aksâ’ya yönelmeleri emrolundu. Sonra bu âyetin nâzil olmasıyla tekrar Kâ‘be’ye yöneldiler. (Nesefî, c. 1, 133)  

(*) Mescidi Aksa’nın kıble oluşu hakkında iki görüş vardır, birinci ve doğru görüş, kıble hakkında ayet gelmeden önce namazlarda Hz. Peygamberin Mescid-i Aksa’ya yönelmesi tamamen kendi içtihadıyla gerçekleşmiştir, çünkü kıblenin Mescid-i Aksa olduğuna dair Kur’an’da hiçbir ayet veya işaret yoktur. Kurtubi bu görüşün İkrime, Ebu Ali’ye, Er Rabi’ ve Hasan el-Basri’ye ait olduğunu nakleder. Aşağıya alınan Maverdi ve İbni Kesir tefsirlerinin metnine bakılabilir. Yani eğer Kudüs’e yöneliş vahiy ile belirlenmiş olsaydı Hz. Muhammed’in kıblenin değişimi için böyle bir arayışa girmesi düşünülemezdi. Kaldı ki yüce Allah’ın böyle bir emir ve vahyi olsaydı, bunun Kur’an’da yer alması gerekirdi. Ama Kur’an’ da böyle bir işaret bile yoktur. Demek ki, Kur’an’ı Kerim’in birçok ayatlerinin nesih edildiğini ve bunlardan biri de kıble değişimi olduğunu iddia edenlerin iddiaları asılsız ve mesnetsizdir. İşte bu nesih iddiasını taşıyan zihniyet sahipleri haşa yüce Rabbimizin nice ayetlerini hükümsüz ve işlevsiz kılmaktadırlar. وحكى القرطبي في تفسيره عن عكرمة وأبي العالية والحسن البصري أن التوجه إلى بيت المقدس كان باجتهاده عليه الصلاة والسلام . والمقصود أن التوجه إلى بيت المقدس بعد مقدمه صلى الله عليه وسلم المدينة ، فاستمر الأمر على ذلك بضعة عشر شهرا.(. تفسير ابن كثير – تفسير الماوردي )  

[1] Kıblenin tahvilini hoş görmeyen Yahudilerden yahut münafıklarından, veya müşriklerden, birtakım avanaklar yahut alelıtlak birtakım bilmezler.[2] Müstakbel sığası ile kelimesi henüz vuku bulmayan bir hâdiseyi, bildirmiş olur.  

Hz. Muhammed Mekke’de namazını kılarken Âl-i İmrân 3:96’daki bilgiler gereği ilk mabet olması, Bakara 2:125, İbrâhîm 14:37 ve Hacc 22:26’daki ifadeler gereği Hz. İbrahim’in ve Hz. İsmail’in yöneldikleri kıble olması nedeniyle Kâbe’ye doğru namaz kılıyordu. Rivayetlere göre Kâbe’nin güney tarafında durarak kuzeye doğru Kudüs’ü de önüne alarak ibadet ediyordu. Hz. Muhammed çok kısa bir süre de olsa önce Mekke’de, ardından Medine’ye hicret edince oradaki kitap ehlinin yöneldiği kıble olması itibariyle, kuzeye doğru Beyt-i Makdis’e yönelme içtihadında bulunmuştu. Çünkü onlar da kendilerince ibadetlerini bir kıble bilinciyle yerine getirdikleri için, Hz. Muhammed de konu hakkında henüz herhangi bir ilahi prensip belirlenmemiş olması nedeniyle onlarla aynı yöne dönmeyi tercih etmiş olabilir.  

1 Kıble: Esasen Arapçada yön ve yönelme demektir. İnsanın her hangi bir tarafa yönelme hâlidir ki Türkçesi “yön” demektir. Örfen; Müslümanların namazda yöneldikleri Kâbe yönüne isim olmuştur. Hz. Muhammed (s.a.v) Mekke’de Kâbe’yi araya alarak Mescid-i Aksa’ya yönelerek namaz kılıyordu. Hicretten sonra Medine’de yaklaşık on yedi ay yine Mescid-i Aksa’ya yönelerek namaz kıldı. Bakara: 144. âyetin gelişinden sonra kıble Kâbe’ye çevrildi. Görülmesi durumunda kıbleyi Kâbe belirler. Kâbe’nin görülmemesi durumunda kıble, İmam Ebu Hanife’ye göre Kâbe’nin bulunduğu yöndür. Harem bölgesi içinde bulunanların kıblesi Mescid’ül-Haram, diğer yerlerdeki Müslümanların kıblesi de Harem bölgesidir. Kıbleye yönelmek namazın farzlarındandır. Herhangi bir yöne doğru kılınan namaz geçerli değildir. Kıblenin bilinmemesi durumunda namaz kılacak kişi, gerekli araştırmadan sonra kıble olarak belirlediği yönde namazını kılar. Bu durumda yön yanlış bile olsa namaz geçerlidir. Ancak namaz sırasında yönünün yanlış olduğunu öğrenirse kıbleye yönelmesi gerekir. Araştırma yapılmadan kılınan namazda yanlış yöne durulduğu anlaşılırsa namaz yeniden kılınır. Cenazeler gömülürken sağ yanlarına yatırılarak yüzleri kıbleye çevrilir. Hayvanlar da kesilirken kıbleye doğru yatırılır. Tüm bunlar bir Müslümanın ibadet ve fiillerinde Allah’a yönelişini, simgeler.  

116 Peygamberliğinden önce ve risaletinin Mekke döneminin başlangıç yıllarında Muhammed (s) -ve o’nunla birlikte olanlar- namazlarında Kâbe’ye doğru yönelirlerdi. Bu, belli bir vahiy tarafından tavsiye edilmiş değildi, ama açıkçası Kâbe’nin -o dönemde İslam öncesi Arapların taptıkları çeşitli putlarla dolu olmasına rağmen- o zamana kadar Tek Allah’a adanmış ilk Mâbed olarak görülmesinin bir sonucu idi (karş. 3:96). Hz. Peygamber, Kudüs’ün -tevhîd inancının öteki kutsal merkezi- yüceliğinin farkında olduğundan, kural olarak, Kâbe’nin güney duvarının önünde durup kuzeye doğru namaz kılardı ki hem Kabe’yi hem de Kudüs’ü karşısına alabilsin. Medine’ye hicretinden sonra kuzeye doğru, yalnız Kudüs’ü kıble edinerek namaz kılmaya devam etti. Ancak Medine’ye varışından yaklaşık onaltı ay sonra Kâbe’yi kesin şekilde Kur’an’a tâbi olanların kıblesi olarak tayin eden vahiy (bu surenin 142-150. ayetleri) geldi. Böylece Kudüs’ün “terk edilmesi”, daha önce Müslümanların kendi kutsal şehirlerine doğru namaz kılmalarından dolayı sevinç duymuş olması gereken Medine Yahudilerini üzdü. İşte bu pasajın ilk cümlesi onlara atıf yapmaktadır. Ancak konuya tarihsel bakış açısından yaklaşılırsa ilahî buyruklarda kıble ile ilgili hiçbir değişiklik olmadığı görülür. Ve 142-150. ayetler vahyedilmeden önce bu konuda hiçbir talimat da mevcut değildi. Bu ayetlerin, esas olarak Hz. İbrahim’i ve o’nun akidesini konu alan önceki ayetlerle mantıksal bağlantısı, daha sonraları Kâbe olarak anılmaya başlanan Mâbedi ilk inşa edenin Hz. İbrahim olması gerçeğinde yatmaktadır.117 Yahut: “[Hidayet bulmak] isteyeni dosdoğru bir yola ulaştırır”.  

[277] Sufehâ’, (t. sefîh) “kişinin duyguda, düşüncede, görüşte ve ahlâkta basitleşmesi, aklını kullanmaması” olarak tanımlanabilir. 130. âyette, bu fiil yalın hâlde değil nefs mef‘ûlüyle birlikte kullanılmıştır. Bu nedenle biz orada “kendini harcayan kimseler” olarak çevirdik. [278] Yakında gerçekleşecek etkileri çok yönlü ve derin olacak bir olaya zemin hazırlıyor: Kıble değişimi. Aslında, 124. âyetle açılan parantezin amacı sözü bu noktaya getirmekti. 143. âyetteki “daha önce yöneldiğin kıble” ifadesinden, ibadetlerde Mekke’de yönelinen kıblenin Kâbe olduğunu anlıyoruz. [279] Yani: “..her yer Allah’ındır”. [280] Zımnen: “O hakkı tercih eden kimseyi doğru yola yöneltmeyi ister.” Men ile birlikte gelen yeşâ’ fiilinin çift özneli konumu için bkz: 13:27; 14:4; 24:21 ve 47:17, ilgili notlar. Bu âyetteki “sırat-ı müstakîm”, Fâtiha’dakinden farklı olarak belirsiz gelmiş. Bu, yöneltilen doğru yolun daha önceden yürünenden farklı, yeni, önceden bilinmeyen birtakım özellikler taşıdığına işaret etse gerektir. İşte bu yeniliklerden biri de kıble meselesidir. İbrânî peygamberleri, Kudüs’teki Hacer-i Muallak’a yönelerek ibadet ederlerdi. İsrâiloğullarının kıblesi kutsal addolunan bu kaya idi. Allah Rasûlü, peygamberler zincirinin son halkası olarak, kıble meselesinde kendisinden önceki şeriat sahibi peygamberin bıraktığı yerden başladı. Aynı zamanda Kudüs’e yöneliş toplumsal bir terbiye unsuru oldu. Atası İbrahim’in hatırası Kâbe dururken bir Arab’ın başka bir yöne yönelerek ibadet etmesi cidden gurur kırıcıydı. Bu ağır sınavı mü’minler başarıyla verdiler ve Allah’a atalarından daha fazla bağlı olduklarını isbât ettiler. Onların ırk asabiyetleri ve kabile taassupları böyle törpülenmişti. Tabii bu durum Yahudilerin zaten abartılı olan gururlarını okşadı. Onlar bunu bir imtihan değil, kendi yersiz gururlarını okşayacak bir fırsat olarak gördüler. Akide hâline getirdikleri toplumsal kibirleri daha da arttı. Şimdi sınanma sırası onlardaydı. Fakat onların bu sınavdan nasıl çıkacağı daha başından haber veriliyordu ki, Allah Rasûlü’nün ve mü’minler hayal kırıklığına uğramasınlar.  

(Yeni bir peygamber ve yeni bir din gönderen Allah, onun ümmetine yeni bir kıble de tayin edebilir)  

Buharî’nin Berâ (r.a.)’dan naklettiği bir hadiste o şöyle demiştir: “Hz.Peygamber (s.a.s.) Medine’ye ilk teşrifinde, Ensar’dan olan dayılarının yurduna misafir oldu ve on altı, on yedi ay Kudüs’te bulunan Beytü’l-Makdis’e doğru namaz kıldı. Halbuki kıblesinin, Mekke’deki Beytü’l-Haram’a doğru olmasını arzu ederdi. Kâbe’ye yönelerek ilk kıldığı namaz, ikindi namazı olmuştu. Bir cemaat da onunla birlikte kıldılar. Ondan sonra, birlikte namaz kılanlardan biri çıktı. Mescidin birinde bulunan bir cemaate, onlar namazda iken uğradı. Onlar “Resulullah (s.a.s.) ile Mekke’ye doğru namaz kıldığıma Allah için şâhitlik ederim.” deyince, onlar namazlarını bozmadan Kâbe’ye döndüler.” Bu mescid, Beni Hârise mescidi olup, Mescid-i Kıbleteyn (iki kıbleli) mescit olarak günümüzde de Medine-i Münevvere’de bulunmaktadır. Âyetin son kısmı, kıble yönünün, Allah’ın sadece o tarafta olduğu mânasına gelmediğini kesin bir tarzda belirtmektedir.  

[2] Kıble Beytü'l Makdis'den Ka'be'ye tahvîl olundığı zamân Mekke müşrikleri (Muhammed dîninde ve işlerinde tereddüd itmeğe başladı. Memleketine iştiyâkı artdığından yüzini ona doğrı çevirdi. Yakında dîninize de 'avdet ider) didiler. Onların bu sözlerine cevâben ve zanlarını redden bu âyet-i kerîme nâzil oldı.  

[*] Müslümanlar önceleri, Yahudiler gibi Kudüs'teki Beyt-i Makdis'e yönelerek namaz kılarlardı. Âyete göre kimi Yahudiler de onlarla birlikte namaz kılıyorlardı. Çünkü kıblenin değişmesi onlardan başkasını rahatsız etmezdi.  

(57) Peygamberimiz, Mekke’de iken Kâbe’ye yönelerek namaz kılar, ancak Kâbe’yi kuzeyine alacak şekilde durduğu için, Kudüs’teki Mescid-i Aksâya da yönelmiş olurdu. Medine’ye hicret ettikten sonra ise Müslümanlar sadece Kudüs’e yönelerek namaz kılmaya başladılar; bu durumda Mekke arkalarında kalıyordu. Peygamberimizin gönlü ise Kâbe’de idi. Hicretten on altı ay sonra, takip eden âyetlerde görüleceği gibi, Peygamberimizin bu arzusuna uygun şekilde kıble değiştirilip de Müslümanlar Kâbe’ye yönelmekle emrolununca, bu durum Yahudi, Hıristiyan ve münafıkların “Bunlara ne oluyor da bir o tarafa, bir bu tarafa dönüyorlar?” şeklindeki itirazlarına yol açtı. (Bk. Buharî, Tefsir 2:12-18; Müslim, Mesacid: 11-15; Tirmizî, Tefsir 2:9; Nesâî, Kıble: 1.) Mekke’nin henüz müşriklerin elinde olduğu bir sırada putlarla dolu olan Kâbe’nin kıble olarak tayin edilmesi, Kur’ân’ın geleceğe yönelik haberlerinden birini de içermekte ve Mekke’nin fethini müjdelemektedir.  

140 Nas = People, the unthinking multitude that sway to and fro, instead of being firm in Allah's Way. The reference here is to the idolaters, the Hypocrites, and the party of Jews who were constantly seeking to "entangle in their talk." Al Mustafa and his disciples in Madinah even as the Pharisees and the Sadducees of Jesus's day tried to entangle Jesus (Matt. 22:15 , 23). 141 Qiblah = the direction to which Muslims turn in prayer. Islam lays great stress on social prayer in order to emphasise our universal Brotherhood and mutual cooperation. For such prayer, order, punctuality, precision, symbolical postures, and a common direction are essential, so that the Imam (leader) and all his congregation may face one way and offer their supplications to Allah. In the early days, before they were organised as a people, they followed as a symbol for their Qjhlah the sacred city of Jerusalem , sacred both to the Jews and the Christians, the people of the Book. This symbolised their allegiance to the continuity of Allah's revelation. When, despised and persecuted, they were turned out of Makkah and arrived in Mad i nah. Al Mustafa under divine direction began to organise its people as an Ummah, an independent people, with laws and rituals of their own. At that stage the Ka'bah was established as Qiblah, thus going back to the earliest centre, with which the name of Abraham was connected, and traditionally also the name of Adam. Jerusalem still remained (and remains) sacred in the eyes of Islam on account of its past, but Islam is a progressive religion, and its new symbolism enabled it to shake off the tradition of a dead past and usher in the era of untrammeled freedom dear to the spirit of Arabia . The change took place about 16 1/2i months after Hijrah.