Bakara Sûresi 115. Ayet Meali

115.Müslim, Tirmizi ve Nesai`nin Abdullah bin Ömer (r.a.)`den rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.) Mekke`den Medine`ye doğru gitmekte olduğu bir sırada bineğinin üzerinde bineğinin gittiği yöne doğru yönelerek nafile namaz kılıyordu. Bu ayeti kerime de bu olayla ilgili olarak indirildi.Hakim`in yine Abdullah bin Ömer (r.a.)`den rivayet ettiğine göre de, yolculuk esnasında binek üzerinde bineğin gittiği yöne doğru nafile namazın kılınabileceğini bildiren bir hüküm olarak indirilmiştir. Bu rivayet bu konuda nakledilen rivayetler içinde senedi en sağlam olanı olmakla birlikte ayeti kerimenin iniş sebebi ile ilgili herhangi bir açıklama içermemektedir.İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Müslümanların kıblelerinin değiştirilmesine dair ilahi hüküm gelince yahudiler söylenmeye ve: "Onları (Müslümanları) daha önce yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren ne oldu?" demeye başladılar. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Bunun isnadı kuvvetlidir.Bu ayeti kerimenin iniş sebebi ile ilgili olarak isnadları pek kuvvetli olmayan daha başka rivayetler de nakledilmiştir.  

Bkz. 2/142-150Müslümanlar, kıblenin değiştirilmesi gününe kadar, Beyt’ül-Makdis’e (Kudüs’teki mescide) doğru namaz kılıyordu. Hatta Medine’de yapılan mescidin kıblesi de bir süre (16 ay) Mescid-i Aksa idi. Hicretin ikinci yılında (Bakara sûresi 2/144) kıblenin Kâbe’ye doğru döndürülmesiyle Yahudiler Müslümanların zihnini bulandıran ve kafalarını karıştıran söylemlere başlamışlardı. Bunlardan birisi; “Müslümanların, kıblenin değiştiği güne kadar yaklaşık 2,5 yıl yanlış yöne doğru yöneldikleri için namazlarının boş ve geçersiz olduğu” iddialarıydı. Bir diğeri ise; “Mademki Müslümanlar namaz kılarken bizim kıblemize dönüyorlar, o halde bizim kıblemiz haktır ve kıblesi hak olanın dini de haktır. Öyleyse dinimize neden uymuyorlar da yeni bir dinin geldiğini iddia ediyorlar?” demeleriydi. İşte bu ayetle aynı zamanda Yahudilerin bu iddialarına da cevap verilmiş oluyor.  

“Allah’ın yüzü” ifadesi, mecazî bir anlatım olup, burada “Allah’ın rahmeti, rızası ve nimeti” demektir. Kul, tümüyle Allah’a ait olan yeryüzünün neresinde ve hangi cihetinde, ne tür bir taat ve işe girişse, Allah’ın lütuf ve rahmetini orada bulur.  

 Allah her yerde hâzır ve nâzır olmakla birlikte, namazda kıbleye dönmek ibadetlerde nizam ve intizamı sağlamak gayesine matuftur.  

(*) Yukarıdaki 115. ayet kıble yönünü şaşıranlar hakkında indiğinden ayete geçen ‘’وجه الله‘’vechullah’’tan maksat, Allah’ın razı oluduğu kıbledir. Yani onun emriyle nereye yönelirseniz sizin için razı olduğu kıble oradadır. Bu nedenle namazda kıble yönünü şaşıranlar hangi tarafa yönelmiş olsalar olsunlar namazları sahihtir. Bkz: صفوة التفاسير))  

[4] Orası ibadet cihetidir.[5] İlmi, rahmeti, nimeti, mağfireti geniştir. Namazın sahih olması Beyt-i Mukaddes'e yönelmeğe münhasır değildir.  

76 El-Vâsi’: İlmi, merhameti ve ihsanıyla her şeyi kuşatan, rahmet ve kudreti sınırsız olandır. 77 El-Alîm: Her şeyi en iyi bilendir.  

( Allah’ın yüzünden maksat, kıble kıldığı yön veya Allah’ın zatı ya da Allah’ın, insanların yaptıkları hakkındaki bilgisidir. Bu ayet, Yahudilerin sakat yorumlarına karşı çıkarak aslında her yönün bir kıble olduğunu, buna göre ibadete duran kul ne tarafa dönerse, yüce Allah’ın orada hazır bulunduğunu, herhangi bir yönün kıble olarak belirlenmesinin ise yüce Allah tarafından bir yönlendirme olayı sayıldığını, o tarafa dönmenin O’na itaat etme anlamı taşıdığını, yoksa bunun Allah’ın o tarafta değil de bu tarafta olduğu manasına gelmediğini belirtiyor.)  

Bu ayette fedakârlıklar her ne şekilde yapılırsa yapılsın, Allah’ın rızasının orada olduğu mesajı verilmektedir.  

1 Bu âyete göre: 1- Allah’ın bir mekânı ve yönü yoktur, bütün yönler Onundur. 2- Namaz kılmak için bir mescidde bulunmak, Müslümanlar için zorunlu değildir, yeryüzünün her tarafında namaz kılınabilir. 3- Yeryüzünün tamamı Müslümanlara mescid kılındığı için, kâfirlerin yeryüzünde Müslümanlardan korkarak ve çekinerek dolaşmaları gerekir. 4- Her ümmetin ayrı ayrı kıbleleri olabilir. Bu âyet, ilerideki kıblenin değiştirilmesi ile ilgili âyete hazırlık da olabilir.  

[218] Bu ibarenin açılımı şudur: “Her yer ve her yön Allah’a aittir”. Bu genel ifade, yönleri dinî, ideolojik ve uygarlık kavgalarının aracı olmaktan çıkarmaktadır. Burada sözün getirilmek istendiği nokta ibadet yönünün tayinidir. Bir sonraki pasajda İbrahim’den söz açılmasının gerekçesi de aynıdır. Çünkü kitap ehli kıblenin Kudüs’ten Mekke’ye tahviline aşırı tepki göstermişlerdi. [219] Bu âyet ve özellikle bu cümle kıblenin yönünü tayin eden bir anlam içermemektedir. Bu âyet mevcut yanlış yön tasavvurunu sorgulamakta ve doğru bir yön tasavvuru ikame etmektedir. İbadeti mabede hapseden Yahudi ve Hıristiyanlar, bu indirgemeci mantığın bir sonucu olarak dini belli günlere ve anlara, dindarlığı belli bir zümreye ve özel insanlara hasrettiler. Kur’an bütün bu indirgemeci mantıkla cenneti belli bir zümreye has kılma, Allah’a yön ve oğul isnat etme gibi sapmalar arasındaki görünmez bağlantıya dikkat çekmektedir. [220] Klasik nesh teorisine göre mensuh addedilen bu âyet inşâ değil haber formundadır ve dolayısıyla klasik neshin kendi kurallarına göre de neshe konu olamaz.  

(Böylece, önceki ümmetler kendi mescit ve mabetlerinden başka bir yerde namaz kılamazlarken Muhammed s.a.s.’in ümmetine yeryüzünün her yanı mescit ve namazgah yapılmıştır.. Ali ibn Ebu Talha, İbn Abbas’tan naklen der ki: Kur'an'da ilk neshedilen ayet, kıble ayetidir, ki Resulullah s.a.s. Medine'ye hicret ettiğinde- orada Yahudi halk bulunuyordu Allah Teala ona mukaddes eve (Kudüs’e) dönmesini emretti. Yahudiler buna çok sevindiler. Resulullah s.a.s. on şu kadar ay Kudüs’e doğru döndü, ancak o Hz. İbrahim’in kıblesini seviyordu, dua ediyor göğe bakıyordu. Bunun üzerine Allah Teala: "Doğrusu biz, yüzünü semaya doğru çevirip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir, nerede bulunursanız bulunun yüzlerinizi o tarafa çevirin " - Bakara 144- ayetini inzal buyurdu. Yahudiler bunun üzerine kuşkulandılar ve "onları üzerinde bulundukları kıbleden döndüren nedir?" dediler. Bu sebeple Allah Teala: "Doğu da batı da Allah'ındır" ayetini inzal buyurdu)  

[2] Mü'minlerden bir cemâ'at yolculuk esnâsında kesîf bir sise tutularak ve kıble cihetini ta'yîn idemeyerek namâz kıldıkdan sonra sis açıldığı zamân kıblenin gayrine karşı namâz kıldıklarını anlamış ve bu namâzın i'âdesi lâzım gelüb gelmeyeceği hakkında rasûl hazretlerinden suâl itmişlerdi. Bu âyet o suâle cevâben nâzil olmuşdur.  

118 That is, you will face Allah whichsoever direction you turn your face. See note 2:112 above. (R).