Ankebût Sûresi 41. Ayet Meali

[412] Şirkin, örümceğin yuvasına benzemesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIV, 475-480.  

 Allah’tan başkasını dost edinerek kendilerine destek arayanların durumu, âyette örümceğe benzetilmiştir. Âyette özlü olarak ifade edildiği üzere, örümcek bütün bütün evsiz değildir, kendine bir yuva edinir; fakat örümcek yuvasının çürüklüğü meşhur meseldir. İşte örümceğin edindiği yuva ne kadar zayıfsa, Allah’tan başkasının destek ve himayesine güvenenlerin tutamağı da öylesine çürüktür.  

41-43 Zooloji konusunda bilgi sahibi olanlar, Black Widow adındaki bir dişi örümcek türünün eşini yediğini bilirler. Putlara ve müritlerine, dişi örümcek ve eşi örneğinin verilmesi ilginçtir. Ayette, örümcek için erkek "ankeb" değil, dişi "ankebut" kelimesinin kullanılmasına dikkat edin. (Ayetin gramatik yapısı 40:20 ayetinin gramatik yapısına benzemektedir.)  

1- Koruyucu, yardımcı, gözeten, destekleyici, yandaş. Çevirilerde “Veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüğüne “dost” olarak anlam verilmektedir. Oysaki bu sözcük, etik anlamıyla dostluğu değil; siyasi bağlamda yönetme, koruma, gözetilme anlamına gelmektedir. Kur'an, “dost” deyimi için halil sözcüğünü kullanmaktadır. (Örneğin, 2:254; 4:125; 17:73; 25:28) 2- Mürşid, efendi, âlim, mezhep, tarikat, ekol vb. şeyleri veli edinerek müşrik olanlar. 3-“Örümcek” değil de “dişi örümcek” denmesinin nedeni; dişi örümceğin yaptığı evde, çiftleştikten sonra erkek örümceği öldürmesindendir. Bu açıdan bakıldığında, dişi örümcek yuvası en yakın dostu için bile bir felaket, yok oluş yuvasıdır. Allah'ın yanı sıra veli edinenler de, tıpkı bu örnekte olduğu gibi, kendilerine örümcek yuvasına benzer bir yuva edinmiş olmaktadırlar.  

(1)“Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, Ebû Bekr-i Sıddīk ile küffârın (kâfirlerin) tazyîkından kurtulmak için tahassun ettikleri (sığındıkları) Gâr-ı Sevr (Sevr Mağarası)’nın kapısında, iki nöbetçi gibi iki güvercinin gelip beklemeleri ve örümcek dahi perdedâr (perdeci) gibi, hârika bir tarzda, kalın bir ağ ile mağara kapısını örtmesidir. Hattâ rüesâ-yı Kureyş’ten (Kureyş’in reislerinden), Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın eliyle Gazve-i Bedir’de öldürülen Übeyy İbn-i Halef mağaraya bakmış. Arkadaşları demişler: ‘Mağaraya girelim.’ O demiş: ‘Nasıl girelim? Burada bir ağ görüyorum ki, Muhammed (asm) tevellüd etmeden (doğmadan) bu ağ yapılmış gibidir.’ (...) Sûre-i Ankebût Mekke’de nâzil olduğu için, Kureyş’in îmâna gelmeyen reisleri Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm’a sûikasd edeceklerini ve o sûikasdın içinde en zayıf ve en küçük bir hayvan olan bir örümcek o reislerin o şiddetli hücumlarına karşı mukābele edip galebe edecek. Yani örümceğin hânesi olan ağ en zayıf bir perde iken, o kuvvetli reisleri mağlûb edeceğini göstermekle âyet diyor ki: ‘En zayıf bir hayvana mağlûb olacaklarını, faraza bilseydiler, bu cinâyete ve bu sûikasda teşebbüs etmeyeceklerdi.’ ” (Emirdağ Lâhikası-II, 168)  

(*) Veli, koruyucu, yardımcı, gözeten, destekleyici, sahip, yandaş. Çevirilerde “Veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüğüne “dost” olarak anlam verilmektedir. Oysaki bu sözcük, etik anlamıyla dostluğu değil; siyasi bağlamda yönetme, koruma, gözetilme anlamına gelmektedir. Kur’an, “dost” deyimi için halil sözcüğünü kullanmaktadır. (Örneğin, 2:254; 4:125; 17:73; 25:28) (E. Aktaş Meali 41. Ayet Açıklaması) Ayrıca cahiliye Araplarının putları kullanarak Allah’a (c.c) yakın olmaya çalışması ne kadar yanlışsa, türbeleri, yatırları ve birtakım kimseleri kullanarak Allah’a yaklaşmaya çalışmak da o kadar yanlıştır. Allah (c.c) insana şah damarından daha yakınsa ki –Kur’an’ın ifadesidir-, insan ne diye bu yakınlığa gölge düşürecek sanal perdelere itibar eder. Güneş dururken, enerjisini güneşten alan küçücük bir lambaya güneşin niteliklerini yüklemeye çalışarak ondan istifade etmeye kalkmak aptallık olmaz mı? (C. Külünkoğlu Meali 3. Ayet Açıklaması) Bu ayette “örümcek” değil de “dişi örümcek” denmesinin nedeni; dişi örümceğin yaptığı evde, çiftleştikten sonra erkek örümceği öldürmesindendir. Bu açıdan bakıldığında, dişi örümcek yuvası en yakın dostu için bile bir felaket, yok oluş yuvasıdır. (E. Aktaş Meal Açıklaması) Yine bu âyette geçen beyt kelimesi, mucizevî bir kinaye ile, örümceğin aile hayatını da çağrıştırmaktadır. Gerçekten, bu açıdan da yuvaların en zayıfı, en güvenilmezi örümceğin yuvasıdır; çünkü örümcek, hayvanlar âleminde, aile bağları en zayıf olan hayvandır. Örneğin, dişi örümcek beslenme esnasında bütün dikkatini besine verir. Erkek ise bu esnada dişiye yaklaşır ve çiftleşir. Bu esnada dişi besini ne kadar fazla zamanda yerse erkek örümcekte bu esnada o kadar fazla sperm salgılar ve dişiye aktarır. Erkek çiftleştikten sonra ölür. Çünkü dişi erkeği ısırıyor ve bütün zehrini onun içine bırakıyor. Bu şekilde dişi erkeğin bütün içini emiyor. Örümcek ailesinin ölümcül ilişkileri bu kadarla da bitmez. Yavrular yumurtadan çıkmaya başladığında, sona kalanlar yine tehlike altındadır. Eğer ilk çıkan yavrular kendi yumurta kabuklarını gövdeye indirdikten sonra etrafta yiyecek bir şey bulamazlarsa, döner, henüz yumurtadan çıkmamış olan kardeşlerini yerler. Özetle, Allah’ın yanı sıra evliya, yani koruyucular, yardımcılar, gözeticiler, destekleyiciler, sığınacak otoriteler, kurtarıcı merkezleri ve sapkın rehberleri edinenler ve Allah’tan başka güçlere ve varlıklara sığınanlar tıpkı bu örnekte olduğu gibi, kendilerine örümcek yuvasına benzer güvenilmez, dayanaksız ve çürük bir yuva edinmiş olmaktadırlar. Bu nedenle ayette göre Allah’tan başka kimse veli edinilemez. Çünkü tek velimiz, sahibimiz, koruyucumuz, yardımcımız, kurtarıcımız ve sığındığımız yegâne zat yalnızca Allah’tır. İşte bu nedenle bu tür sıfatları mürşit, efendi, alim, mezhep, tarikat, ekol vb. şeylere vermek ise şirktir…  

27 Ayette Allah’tan başkasını dost edinenlerin durumunu, örümceğin durumuna benzetmesi olayı, metaforik olarak, onların en zayıf bir barınağa sığındıklarını anlatır. Yani hiçbir faydasını göremeyeceklerdir. Ayrıca bu ayet, kanaatimizce sosyolojik olarak bir başka mesaj daha vermektedir. Örümcek üzerine araştırma yapanlar, yuva yapan ve yuvada kalan örümceklerin tamamının dişi örümcekler/ankebût olduklarını tespit etmişlerdir. Yalnız başına dolaşanlar da erkek/ankeb olanlarıdır. Örümcekler çiftleştikten sonra dişi, erkeği öldürürmüş. Nitekim bunların kalıntılarını, perde şeklinde olan örümcek yuvalarının ağlarında görmek mümkündür. Buradan aile sosyolojisi bakımından bir ibret almak da mümkündür. Örümcek misali; yuvalara ceberut dişilerin hâkim olduğu, erkeklerin ise serkeş serkeş dışarıda dolaşıp evlerine gelmediği ve çocuklarıyla ilgilenmediği evler, ne yazık ki yıkılmaya mahkûm, çürük evler, dağılmaya mahkûm ailelerdir.  

(Ayette geçen “beyt” kelimesi Mu’cem’ul Vesit, Lisan’ul Arab, Kamus-i Muhit ve Sihah kitaplarında da yer aldığına göre “aile” anlamına da gelmektedir. Örümcek ağının en güçlü ağlardan olduğu ve günümüzde balık oltası ve kurşungeçirmez elbiselerin üretiminde kullanıldığı gerçeği ışığında örümcek ağlarının (yuvasının)” en gevşek yuva” olduğunu söylemek doğru değildir. Dolayısıyla “beyt” kavramından maksat; aile ilişkileri geçici maslahatlara dayanan ve maslahatlar bitince birbirini yiyen örümcek ailesidir. Bu yorum esasınca Allah’tan başkasını veli edinenlerin durumu da tıpkı örümcek ailesi gibidir. Aralarındaki maslahat ve menfaatler elde edilince birbirine düşman kesilmekte ve adeta birbirlerini yemektedirler. Nitekim ayetin sonundaki “keşke bilselerdi!” ifadesi de bu ilmi hakikatin nüzul esnasında bilinmediğine işaret etmekte ve Kur’an, bunu ilmi bir mucize olarak gaipten bildirmektedir.)  

Ayetteki [el-‘ankebût] sözcüğü “dişi örümcek” anlamına geldiği için, bu durum çok önemli bir Kur’an mucizesine işaret etmektedir. Çünkü örümceklerin ağlarını dişi örümcekler yapmaktadır. Dolayısıyla [el-‘ankebût] sözcüğü bu gerçeğe dikkat çekmektedir.,Burada şirkin ve putperestliğin ne kadar sakat bir inanış biçimi olduğuna dikkat çekilmektedir.  

1 Burada ilâhlar denilmeyip de velîler denilmesi, özellikle gizli şirki işaret içindir. Ayrıca gösteriş yaparak Allah’a ibâdet edenler bu ibâdetlerini, kendileri gibi insanları şeyh, önder, kurtarıcı ve vasıta edinip onları ilâhlaştıranlar da onları, Allah’ın dışında velî edinmiş olurlar. 2 Burada teşbih-i temsili vardır. Yani benzetme yönü tek değildir. Velîler örümceğe değil, kendi ilâhı olan velîyi kendi kafasına göre seçen veya icat eden birisi, kendi eliyle evini yapan örümceğe, bu ilâhlaştırılan velîlerin ilâhî kuvvet ve kudret karşısındaki durumu, örümceğin evinin son derece zayıflığına ve bu velî edinilenlerden gelen menfaatleri de örümceğin evi vasıtasıyla edindiği basit menfaatlere, benzetilmiştir.3 Bu âyet, kendi ilâhı olan velîyi kendi kafasına göre seçenlerin, kâfirler gibi tamamen evsiz olmayıp, dünyalık birkaç “sinek avlayacak” kadar son derece basit bir evlerinin bulunduğunu, ama bunun yanında ebedî ahiret yurduna karşılık, basit dünya sineklerini, tercih etmelerinin yanlışlığını da ifâde etmektedir. Yani, Allah’tan başkasına dayanan her ümit temelsizdir.  

[3519] Lafzen: “evliya..” [3520] ‘Ankebût, genellikle “dişi örümcek” için kullanılır (Ferrâ). Erkeğine ‘ankeb adı verilir. Özellikle “dişi örümcek”ten söz edilmesi, bu aileye ait bir çok alt türde dişi örümceğin çiftleştikten sonra eşini öldürmesiyle açıklanabilir. Günahın peşine gidenler, dişi örümceğin peşinden gidip canlarından olan erkek örümceklere benzetilir. Zımnen: Günah caziptir. Fakat bu cazibe öldüren cazibedir. [3521] Pamuk ipliğine umut bağlayanlara bir atıf.  

Yani örümceğin girdiği ev ne kadar zayıf ve güvensizse, o kâfirlerin bel bağlayıp tutundukları, himayelerine sığındıkları tanrılar da öyle zayıftır, ama ne yazık ki, bu kadar açık bir gerçeği anlamıyorlar.  

(3) Örümcek ağı, sığınılacak bir yer olarak pek zayıf düşmekle beraber, âyette geçen beyt kelimesi, mucizevî bir kinaye ile, örümceğin aile hayatını da çağrıştırmaktadır. Gerçekten, bu açıdan da yuvaların en zayıfı örümceğin yuvasıdır; çünkü örümcek, hayvanlar âleminde, aile bağları en zayıf olan hayvandır. Dişi örümceğin çiftleştikten sonra yaptığı ilk iş, eşini yemektir. Fakat o da uzun bir ömür sürmez; evlâtlarının yumurtadan çıktığını göremeden ölür. Yumurtalardan ilk çıkan ise, henüz çıkmamış olanları yer. Böylece, anne-baba ve evlâtlar arasındaki bütün bağları ölümcül ilişkilerden ibaret bir yuvanın zayıflığını düşünün, düşünebilirseniz! Ve Allah’ın rahmetinden başka sığınacak kapı arayanların içinde bulunduğu durumu bununla karşılaştırın.  

3466 The Spider's house is one of the wonderful Signs of Allah's creation. It is made up of fine silk threads spun out of silk glands in the spider's body. There are many kinds of spiders and many kinds of spider houses. Two main types of houses may be mentioned. There is the tubular nest or web, a silk-lined house or burrow with one or two trap doors. This may be called his residential or family mansion. Then there is what is ordinarily called a spider's web, consisting of a central point with radiating threads running in all directions and acting as tiebeams to the quasi- circular concentric threads that form the body of the web. This is his hunting box. The whole structure exemplifies economy in time, material, and strength. If an insect is caught in the net, the vibration set up in the radiating threads is at once communicated to the spider, who can come and kill his prey. In case the prey is powerful, the spider is furnished with poison glands with which to kill his prey. The spider sits either in the centre of the web or hides on the underside of a leaf or in some crevice, but he always has a single thread connecting him with his web, to keep him in telephonic communication. The female spider is much bigger than the male, and in Arabic the generic gender of 'Ankabut is feminine. 3467 Most of the facts in the last note can be read into the Parable. For their thickness, the spider's threads are very strong from the point of view of relativity, but in our actual world they are flimsy, especially the threads of the gossamer spider floating in the air. So is the house and strength of the man who relies on material resources however fine or beautiful relatively; before the eternal Reality they are as nothing. The spider's most cunning architecture cannot stand against a wave of man's hand. His poison glands are like the hidden poison in our beautiful worldly plants which may take various shapes but have seeds of death in them.