Âli İmrân Sûresi 152. Ayet Meali

Sevdikleri, istedikleri şey ganîmetti. Uhud savaşında bir yeri beklemeye memûr olanlar, muzafferiyeti görünce ganîmetten mahrum kalmamak için, yerlerini bırakmışlar ve düşman oradan saldırarak Müslümanları bozmuştu. Bundan önceki ve sonraki âyetler, 160. âyete kadar hep Uhud savaşına aittir.  

“Onları yok ediyordunuz” ifadesi Uhud Savaşı’nın ilk safhasındaki Müslümanların başarısına, “(Peygamber’in verdiği) emir hakkında tartıştınız ve verilen emre karşı geldiniz” ifadesi Hz. Peygamber’in uyarısına rağmen zafer kazanıldığının sanıldığı anda okçuların çoğunun zafer sevinci ve ganimet arzusuyla mevzilerini terk etmelerine, “kiminiz de savaşa devam ederek ahireti arzuluyordu” cümlesi ise korkmadan, ümitsizliğe ya da rehavete kapılmadan ve hiçbir şeye aldırmadan savaşa devam eden diğer bir kısım sahabeye işaret etmektedir.  

(*) Yüce Allah müminlere verdiği yardım sözünü yerine getirmiş, bu savunma savaşın ilk döneminde müminler müşriklere epeyce zâyiat verdirerek onlara galip gelmişlerdi. Ancak okçulardan bir kısmı nöbet yerini terketme hususunda kumandanlarıyla tartışmışlar; bir grup savaş kazanıldığı için geçidi tutmaya gerek kalmadığı kanaatiyle nöbet yerini terketmek isterken, diğer grup aksine bir emir olmadıkça muhtemel tehlikeye karşı geçidi korumanın gereğini savunmuş, sonuçta okçuların büyük çoğunluğu Hz. Peygamber’in emrine muhalefet edip nöbet yerini terkedince galibiyet durumu tersine dönmüştür. Düşmanın süvari birliği geçitteki müslüman askerlerin büyük çoğunluğunun geçidi terkettiklerini görünce oradan hücuma geçip müslümanları arkadan vurmuş, bozguna uğramış olan düşman askerleri de toparlanıp saldırıya geçmişler; böylece müslümanlar iki düşman arasında sıkışıp kalmışlar, neticede zafer yenilgiye dönüşmüştür. Nöbet yerinden ayrılanların davranışı âyette “isyan” olarak ifade edilmiştir. Burada isyanın mânası emre aykırı davranmaktır. Çünkü onlar müslümanların müşrikleri yendiğini görünce artık geçidin korunmasına gerek kalmadığı kanaatine varmış ve emre aykırı olarak nöbet yerini terketmişlerdi. Burada müslümanların yenilgiye uğramalarının yüce Allah tarafından yapılmış bir imtihan olduğu da bildirilmiştir. Çünkü bu yenilgi, gerçek müminlerle münafıkların birbirinden ayırt edilmesine imkân sağladığı gibi savaşta komutanın emrine itaat etmemenin nelere mal olduğunu göstererek ibret alma imkânı da sağlamıştır. Kaynak: (Kur’an Yolu Tefsiri Cilt: 1 Sayfa: 690)  

[1] Resulü Ekrem'in tâyin ettiği yerlerde kalmak hususunda.[2] Dünyayı isteyenler ganimet için merkezlerinden ayrıldılar. Âhireti isteyenler ise şehit oluncaya kadar yerlerinde kaldılar.  

Yüce Allah Uhud’da müslümanların kendi aralarında yaşadığı tartışmaları hatırlatmakta, Âl-i İmrân 3:125. ayette de belirtildiği gibi sabretmediklerini, sorumlu ve duyarlı davranmadıklarını ifade ederek durum hakkında birbirleriyle tartıştıklarını, dolayısıyla öncelikle istediklerine nail olduktan hemen sonra ganimet hırsına kapılarak Âl-i İmrân 3:121. ayette de belirtildiği üzere, Hz. Muhammed’in ayrılmamalarını tembihlediği yeri terk ettiklerini, emre isyanda bulunduklarını, sonuçta savaşın gerektirdiği ciddiyeti kaybedip gevşediklerini dile getirmektedir Bu ayetten de anlaşıldığı gibi, insanlar çok büyük günah da işlemiş olsalar herhangi bir inkâra kalkışmadıkları sürece onlar mümindirler; böylelerini imansızlıkla itham etmek hiçbir şekilde doğru değildir. Çünkü inkâr edilmediği sürece hiçbir günah Yüce Allah’ın [af] ve [mağfiret] sıfatlarından daha büyük değildir. Bu itibarla, müslümanlara düşen görev, hata işlediklerinde hemen [istiğfar] etmeleri, yani özür dilemeleri ve peşinden de özre neden olan şeyin tersini uygulayarak tevbeyi gerçekleştirmeleri, samimiyetlerini göstermeleridir. [Muttakî] [muhsin]ler hiç hata yapmayan kişiler değildir; Âl-i İmrân 3:135’te belirtildiği gibi onlar bilerek hatada ısrar etmeyenlerdir.  

1 Okçular, Peygamber (a.s)’ın belirlediği yerden ayrılarak, komutanları Abdullah b. Cübeyr’i dinlemediler. Böylece Peygamber (a.s)’ın emrine de itaat etmemiş oldular.  

107 Lafzen, “onları yok ediyordunuz”: Burada Uhud Savaşı’nın ilk safhasına işaret edilmektedir. Kasdedilen vaad hakkında bkz. bu surenin 124-125. ayetleri.108 Lafzen, “[Peygamber’in] emri konusunda birbirinizle anlaşamadınız” -zafer kazanıldığının sanıldığı anda okçuların çoğunun mevzilerini terk etmelerine bir işaret (bkz. yukarıdaki 90. not).109 Elli Müslüman okçudan on tanesi, hatta daha da azı mevzilerini terk etmediler ve Hâlid’in süvarileri tarafından öldürüldüler. Yukarıdaki cümlenin ikinci kısmı, hem onlara hem de Müslümanların büyük çoğunluğu kaçtıktan sonra savaşa devam eden birkaç sahâbîye işaret etmektedir.110 Lafzen, “O, sizi onlardan vazgeçirdi”.  

[673] 47:4 ışığında: “savaşın ağır sonuçlarının kökünü kazımak” olarak da anlaşılabilir. [674] Mesela Allah Rasûlü’nün talimatını dinleyip hepsi de şehid oluncaya kadar mevzilerini terk etmeyen okçular gibi. [675] Lafzen: “ Sonra sizi onlardan O vazgeçirdi.” Yani siz zaferin ucunu görünce gevşediniz ve emre itaatsizlik ettiniz. Bunun üzerine Allah da sizden desteğini çekiverdi. Böylece düşmanlarınızı yenmenize mani olmuş oldu.  

Okçuların Hz. Peygamberin talimatını unutarak yerlerinden ayrılmalarındaki hataya işaret edilmektedir.  

[2] Uhud'dan Medîne'ye 'avdetde ashâbdan ba'zılarının (Allâh'ın bize zafer ve nusret va'di var iken bu belâ-yı hezîmet neden başınıza geldi) dimeleri üzerine bu âyet-i kerîme nâzil oldı. Bu hezîmetin sebebi 'Abdullah bin Cübeyr kumandasında olarak Uhud'un gediğine ikāme olunan okçıların muhâlif-i emr olarak, ganîmet sevdâsıyla mevzi'lerini terk iyledikleri, emr-i rasûlde muhâlefet ve 'isyânları ile cenâhaynın düşmana karşı 'adem-i sebâtı oldığı cihetle bu ahvâle işâret buyuruldı. "Ebu-s Su'ûd"  

(28) Peygamberimiz, Uhud Dağına yerleştirdiği okçulara, ne pahasına olursa olsun yerlerinden ayrılmamalarını emretmişti. Mü’minlerin üstün geldiği bir sırada, artık savaşın bittiğini düşünerek ganimetten alacağı payı kaçırmak istemeyen bir grup okçu yerinden ayrılınca, müşrikler onları arkadan çevirdiler ve böylece savaşın seyri birden değişiverdi. Bu arada, okçuların tamamı şehit düştü.  

462 The order was: not to run after booty, but strictly to maintain discipline. Uhud was in the beginning a victory for the Muslims. Many of the enemy were slain, and they were retiring when a part of the Muslims, against orders, ran in pursuit, attracted by the prospects of booty. See note to 3:121- 463 The disobedience seemed at first pleasant: they were chasing the enemy, and there was the prospect of booty. But when the gap was noticed by the enemy, they turned the flank round the hill and, nearly overwhelmed the Muslims. Had it not been for Allah's grace, and the firmness of their Leader and his immediate Companions, they would have been finished.