Âli İmrân Sûresi 144. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 33/40; 57/2; 58/26; 61/6.  

144.İbnu Ebi Hatim`in Rebi`den rivayet ettiğine göre bu ayeti kerime Uhud savaşında Resulullah (a.s.)`ın öldürüldüğü haberinin yayılması ve insanların farklı farklı şeyler konuşmaları üzerine indirilmiştir. Bu ayeti kerimenin iniş sebebiyle ilgili daha başka rivayetler de nakledilmiştir. Bu rivayetler de birbirinden farklı olaylardan sözedilse de hepsinde ayeti kerimenin Uhud savaşında ortaya çıkan söz konusu haber üzerine indirildiği belirtilmektedir. Böyle ciddi bir haberin insanlar arasında paniğe ve birbirini izleyen farklı gelişmelere yolaçacağı düşünülürse ayeti kerimenin indirilişinin bu gelişmelerin tümüyle bağlantısının olabileceği tahmin edilebilir.  

Muhammed ismi bu âyetle beraber Kur’an’da dört yerde geçmektedir. 33/40, 47/2, 48/29Bu âyet, Hz. Peygamber’in de diğer peygamberler gibi fani olduğunu ve onun da bir gün gelip mutlaka ukbâ âlemine göç edeceğini ve Allah’ın dininin ve davasının onunla yok olup gitmeyeceğini anlatmaktadır.Uhud Savaşı’nda Hz. Peygamber’in vefat ettiği söylentileri üzerine birçok Müslümanın savaşı terk etmeye yeltenmesi ve hatta bazılarının teslim olmaya kadar işi götürmesi üzerine bu âyet nazil olmuştur. Hz. Peygamber’in vefatının hemen ardından vahyin sona erdiğini düşünerek ümitsizliğe kapılan, manevi anlamda demoralize olan bazı Müslümanlar da bu âyetle teselli edilmiştir.   

 Uhud savaşında Abdullah b. Kamîe adında bir müşrikin attığı taşla Resûlullah (s.a.)in dişi kırılmış, yüzü yaralanmıştı. Bu düşman askerinin, «Muhammed’i öldürdüm» dediğini duyan biri «Muhammed öldürüldü!» diye bağırmaya başlamış, bu yalan haber müslümanlar arasına yayılmış, asker paniğe kapılmıştı. Hz. Peygamber ise: «Buradayım! Buraya gelin!» diye bağırıyordu. Etrafını çevreleyen yaklaşık 30 kişilik bir gurup, yiğitçe onu savundular. İşte 144. âyet, belirtilen yalan haber üzerine infiale kapılan müslümanları tenkit etmekte; Hz. Muhammed’in fâni, İslâm’ın ise bâki olduğunu; bu sebeple, o ölse dahi müslümanların bunu sükûnetle karşılayıp, dinlerinde sebat etmeleri gerektiğini hatırlatmaktadır.  

* “Ökçeler üzerinde geriye dönmek”; İslâm dininden çıkıp, küfre dönmek manasındadır.  

(1)Uhud Harbinde İbn-i Kamîe adında bir müşrik, Hz. Mus‘ab (ra)’ı şehîd edince, onu Peygamberimiz(asm) zannederek geri döndü ve: “Muhammed’i öldürdüm!” diye bağırdı. Bir rivâyete göre şeytan da: “Dinleyin, Muhammed öldürüldü!” dedi. Bu söz, mü’minler arasında yıldırım te’sîri yaptı. İşin hakīkatinden habersiz olanlar büyük bir hüzne düşerek başlarını eğdiler ve bir kısmı da ümidsizliğe kapılarak dağılmaya başladılar. Bu esnâda Resûl-i Ekrem (asm): “Ey Allah’ın kulları, bana! Ey Allah’ın kulları, bana!” diye ashâbını çağırıyordu. Bu kargaşada bu da‘veti duyabilen otuz kadar sahâbe, sayılarını yeterli görerek müşrikler dağılıncaya kadar onu himâye ettiler. Âyet-i kerîme bu hâdise üzerine nâzil olmuştur. (Beyzâvî, c. 1, 182)  

(*) Bu âyet, Hz. Peygamberin de diğer peygamberler gibi fani/ölümlü olduğunu ve onun da bir gün gelip mutlaka ukbâ âlemine/ahirette göç edeceğini ve Allah’ın dininin ve davasının onunla yok olup gitmeyeceğini anlatmaktadır.  

[2] Muharebeden kaçacak veya dinden dönecek misiniz?  

37 Uhut savaşı esnasında müşriklerin yaydığı “Muhammed öldü” yaygarası üzerine bazı Müslümanlar teslim olmayı, bazıları kaçmayı düşününce bu ayet nâzil oldu. Nitekim Hz. Peygamber 632’de vefat ettiği zaman çıkan kargaşayı durdurmak için Hz. Ebu Bekir bu ayeti okumuş ve ardından: “Bakınız her kim Muhammed’e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür. Ama her kim Allah’a tapıyorsa bilsin ki Allah, sonsuza kadar yaşayan ve ölümsüz olandır” diyerek kargaşayı önlemiştir (Buharî). Ayette geçen “topukları üzerinde geriye dönme”den kasıt hem savaştan kaçma, hem de eski batıl inançlara dönüştür.  

(Şevahid’ut Tenzil c.1 s.136’da yer aldığına göre Huzeyfet’ul Yemani şöyle demiştir: “Uhud savaşında ashap bozguna uğradıklarında İmam Ali ve Ebu Dücane Resulullah’ın yanında savaşarak müşrikleri Hz. Resulullah’tan uzaklaştırdılar ve bunun akabinde Allah-u Teala mezkur ayeti Ali ve Ebu Dücane hakkında nazil buyurdu.”)  

1 Bu ifâdeden Hz. İsa’nın da vefat ettiğini anlamak mümkündür. Çünkü ifâde geneldir ve mütevatir olmayan hadislerle tahsisi de mümkün değildir.2 (وَمَا مُحَمَّدٌ اِلَّا رَسُولٌ) bölümü hemen hemen bütün meallerde; (Muhammed, sadece bir peygamberdir) şeklinde tercüme edilmiştir. Bu tercümeler Arapçada (مَا ـــ اِلَّا) ile yapılan “kasr”ı tam olarak yansıtmadığından dolayı doğru değildir. Zira Muhammed (a.s) sadece bir peygamber değil aynı zamanda bir eş ve baba’dır da. Yaşadığı dönemde, Muhammed (a.s)’dan başkası asla peygamber değildir.3 “Topuklar üzerinde geriye dönmek” Kur’an’da ya savaştan firardan kinâye veya dinden dönmekten mecâz olmak üzere iki anlamda kullanılır.4 Bu âyet, Uhud Savaşında, Müslümanların galibiyetinden sonra, okçuların yerlerini terk etmeleri üzerine, müşriklerin Müslümanlara tekrar saldırmaları ve bu saldırı sırasında da Peygamberimizin öldüğü haberlerini duyan bazı Müslümanların savaşı terk etmeleri olayı ile ilgili olarak nâzil olmuştur. (Vâhidî) Ancak âyette “ölmek” fiili “öldürülmek” fiilinden önce zikredildiğinden dolayı; “Peygamberimizin (a.s) de bir insan olduğu, diğer tüm Peygamberler gibi onun da öleceği” vurgulanmaktadır. Nitekim Peygamberimizin vefatında Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer’i, bu âyeti okuyarak teselli etmiştir.  

104 Hz. Peygamber’in -ve o’ndan önce gelip geçmiş olan öteki bütün peygamberlerin- fanîliğine yapılan bu vurgu, ilk bakışta, Uhud Savaşı ile ve o savaşta birçok Müslümanın savaşı terk etmesine ve hatta bazılarını teslim olmaya kadar götüren Hz. Peygamber’in vefat ettiği söylentisi ile bağlantılıdır (Taberî; ayrıca bkz. yukarıdaki 90. not). Ancak, daha geniş anlamda, yukarıdaki ayet, tapınmanın yalnız Allah’a özgü olduğu, hiçbir insanın -peygamber bile olsa- ondan pay alamayacağı şeklindeki temel İslamî akîdeyi yeniden dile getirmektedir. Birçok korkak Müslümanın İslam’ın sona erdiğini düşündüğü Hz. Peygamber’in vefatının hemen ardından ilk halife Hz. Ebû Bekir’in okuduğu Kur’an pasajı işte budur. Ama Hz. Ebû Bekir’in hemen, “Bakın, her kim Muhammed’e tapıyorsa bilsin ki Muhammed öldü, ama her kim Allah’a kulluk ediyorsa bilsin ki Allah sonsuza kadar yaşayan ve asla ölmeyecek olandır” şeklinde konuşması (Buhârî) ile tüm kargaşa duruldu. -“Bir kimsenin topukları üzerinde gerisin geri dönmesi” ifadesi, şartlara göre, ya gerçek bir irtidadı veya Allah yolunda çaba göstermekten bilinçli bir geri çekilişi anlatır.  

[670] Zımnen: Rasuller ölebilir ama risalet ölmez. Uhud günü Mus’ab’ı Rasulullah zannıyla öldüren İbn Kamie’nin “Muhammed öldü!” narası üzerine çözülen saflar münasebetiyle.  

(Nitekim, Enes İbni Nadir böyle hareket etmiş "Resul-i Ekrem şehit düştü ise Rabbi bâki, dini de, kâimdir" diyerek şehit oluncaya kadar düşmana kılıcı ile saldırıp durmuştur)  

Bu âyet Uhud savaşında münâfıkların yıkıcı dedikodularına cevap mahiyetindedir. Savaşta Hz. Peygamber (a.s.)’ın öldürüldüğü haberi yayılınca müminler üzüldü, münâfıklar ise çeşitli plânlar, dinden dönme vs. düşüncelerine girdiler. Cenab-ı Allah ebedî dâvanın fanî şahıslar üzerine bina edilmediğini hatırlatmak üzere böyle buyurmuştur. Hz. Peygamber (a.s.)’ın vefat ettiği gün, o müthiş üzüntü sırasında Hz. Ebû Bekir (r.a) mescide gelerek ashaba şöyle hitap etti: “Bakın! Kim Muhammed’e tapıyor idiyse, bilsin ki Muhammed öldü. Kim Allah’a tapıyorsa, Allah diridir, asla ölmez!” deyip peşinden bu âyeti okuyunca, ashab (r.a.) bu âyeti âdeta tamamen unutmuş olduklarını hayretle görmüşlerdi.  

[3] Bâlâdaki 121inci âyet-i kerîmenin notunda beyân olundığı vecihle tertîb-i sufûf iden guzât-ı İslâm düşmana hücûm itdiler. Müşrikler bozılarak kaçmağa ve İslâmlar da ilerilemeğe başladıklarından Uhud dağının gediğinde bulunan tîr-endâzlar, ganîmete irişmek sevdâsıyla terk-i mevkî' ile ileri yürüdiler. O zamân Hâlid bin Velid kumandasında bulunan ikiyüzelli düşman süvârisi okçıların terk iyledikleri boğazdan geçüb ve müslümânların hatt-ı ric'atlerine düşüb arkadan hücûm iylediler. İbni Kuhâfe nâmında bir müşrikin atdığı sapan taşıyla Rasûl-ü Ekrem hazretlerinin bir dişi kırıldı. Nezd-i risâletde bulunan ashâbdan Mus'ab bin 'Amr ('Umeyr?) mütecâviz merkûmı def' itmek içün ileri atıldı ve İbni Kuhâfe'nin bir darbesiyle şehîd oldı. İbn Kuhâfe onı Rasûlullah zan iylediğinden Muhammed'i katl itdim diye bağırdı. Bunı işiden guzât bütün bütün perîşan olarak dağıldılar. Fahr-i Kâinât'ın etrâfında otuz kişi kaldı. Bilâhare Rasûlullah'ın hayâtda bulundığı anlaşılarak firârîler 'avdetle 'arz-ı i'tizâr iylediler. Bu âyet-i kerîme nâzil oldı. (Muhammed bir rasûl ve beşerdir, ölür ve katl olunur. Onun ölmesi veyâ katl olunması müslümânların irtidâdını ve yâhud düşmandan kaçub bozulmalarını îcâb itmez) buyurularak firârîleri tevbîh şeklinde vârid olmuşdur.  

[*] Ayetin bu bölümü, "Allah, şükredenleri ödüllendirecektir" şeklinde tercüme edilir. Şükür, kadir kıymet bilmek ve yapılan iyiliği karşılıksız bırakmamaktır. Türkçede bunu en iyi karşılayan kelime "görevini yerine getirme" olduğundan biz bu anlamı tercih ettik.  

460 This verse primarily applies to the battle of Uhud, in the course of which a cry was raised that the Messenger was slain. He had indeed been severely wounded, but Talhah, Abu Bakr, and 'AIi were at his side, and his own unexampled bravery saved the Muslim army from a rout. This verse was recalled again by Abu Bakr when the Messenger actually died a natural death eight years later, to remind people that Allah, Whose Message he brought, lives forever. And we have need to remember this now and often for two reasons: (1) when we feel inclined to pay more than human honour to one who was the truest, the purest, and the greatest of men, and thus in a sense to compound for our forgetting the spirit of his teaching, and (2) when we feel depressed at the chances and changes of time, and forget that the eternal Allah lives and watches over us and over all His creatures now as in all history in the past and in the future.