Âli İmrân Sûresi 130. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/275.  

130.Feryâbi`nin Mücahid`den rivayet ettiğine göre cahiliye döneminde insanlar belli bir süreye kadar borç verirlerdi. Süre dolduğunda borçlu taraf borcunu ödeyemezse süreyi uzatır ve faiz oranını da artırırdı. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Yine Atâ`dan buna benzer rivayet nakledilmiş ancak bu rivayette Sakif kabilesinin Nudayr oğullarına karşı sözü edilen muameleyi yapması dolayısıyla böyle buyurulduğu bildirilmiştir.  

[61] Takvâ, faiz ve mutluluk çelişkisi hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, IV, 370-372.  

Bkz. 2/276 ve dipnotu. Peygamberimize ilk karşı çıkanların başında amcaları gelir. Bunun en temel nedeni zenginliklerini borçlu oldukları tefeciliktir. Kat kat arttırılmış olarak kazandıkları faiz gelirlerinin ellerinden alınmaması uğruna Allah resulüne şiddetle karşı çıkmışlardır. Hatta suikast planları yaparak defalarca öldürmeye teşebbüs etmişlerdir. Şimdi birde ekonomik sorunları sebebiyle bu zalimlerden fahiş faizlerle borç almak zorunda kalan fakir, gariban halkı düşünelim… İşte İslam’ın ne kadar adaletli ve hak din olduğunun en büyük delillerinden biri de budur.  

Bu âyet, cahiliye Arapları arasındaki bir uygulamaya işaret etmekte ve bunu yasaklamaktadır. Müşrik Araplar, vadesinde ödenemeyen borca yüksek faizler tahakkuk ettirerek vadeyi uzatırlar, böylece alınan borç kısa zamanda kat kat artardı. Âyetten anlaşılan manayı tersinden ele alarak kat kat olmayan faizin yenebileceğini söylemek mümkün değildir. Zira Bakara sûresinin 275. âyeti ile; miktarı ne olursa olsun faiz mutlak olarak yasaklanmıştır.  

 Cenab-ı Hak, Bakara sûresinin 275, 276 ve 278. âyetlerinde alış-verişi helâl kıldığını ve faizi yasakladığını -bunların aynı şeyler olmadığını vurgulayarak- ifade buyurmuştur. Burada kat kat arttırarak faiz yemenin yasak olduğunun belirtilmesi ise, devrin Arap toplumunda yaygın olan ve vâdesinde ödenmeyen borçlar hakkında yapılan tefecilik uygulamalarına işaret içindir.  

Banka yatırımları ve bu yatırımların geliri, yüksek faiz uygulanmadığı sürece ekonomide olumlu bir yere sahiptir. Ancak burada yasaklanan tefeciliğin serbest piyasa koşullarında çalışan banka faiziyle bir ilgisi yoktur. Lütfen 2:275-281 ayetlerine bakınız.  

(3)Fâizin zararları ve haram olmasının hikmeti hakkında bakınız; (sahîfe 46, hâşiye 1)  

(*) Bu âyet, cahiliye Arapları arasındaki bir uygulamaya işaret etmekte ve bunu yasaklamaktadır. Müşrik Araplar, vadesinde ödenemeyen borca yüksek faizler tahakkuk ettirerek vadeyi uzatırlar, böylece alınan borç kısa zamanda kat kat artardı. Âyetten anlaşılan manayı tersinden ele alarak kat kat olmayan faizin yenebileceğini söylemek mümkün değildir. Zira Bakara sûresinin 275. âyeti ile; miktarı ne olursa olsun faiz mutlak olarak yasaklanmıştır. (Diy. İş. Meali (Yeni) 130.Ayet Açıklaması) Ayrıca müfessirler, âyette geçen “kat kat arttırılmış olma” kaydının ihtirazî değil vukuî bir kayıt olduğunu, yani bu ifadenin faiz yasağının sınır ve şartlarının belirtilmesi amacıyla değil Araplar’ın o günlerde en çok uyguladıkları bir faiz şeklinin açıklanması maksadıyla zikredildiğini kabul ederler (Beyzâvî, I, 585). Bu âyetle faizin katlı şeklinin yanında diğer bütün şekilleri de yasaklanmıştır. Ayrıca âyetten açıkça anlaşıldığına göre “kat kat” ifadesi ana paranın değil faizin vasfıdır. Buna göre kat kat tabiri hükmün taalluk ettiği şart olmayıp bunun bir vâkıayı ifade ettiği, sadece Arap yarımadasında görülen faiz şeklini değil, yüzde oranı ne olursa olsun faiz nizamının işletildiği her dönem ve yerdeki bütün faizli işlemleri kapsadığı söylenebilir. O dönemde Araplar arasında fâhiş ribâ, tefecilik ve katlamalı faiz uygulamasının bulunduğu doğru olsa bile bu âyetle sadece bu tür faizin yasaklandığı söylenemez…Kaynak: (T. D. Vakfı İSLÂM ANSİKLOPEDİSİ) İslâm’a göre faiz haram kılınmıştır. İslâm’da faizin azıda çoğu da haramdır. Faiz, ekonomik, sosyal ve toplumsal yönden zararlıdır. Yüksek faiz ise ekonomiye daha fazla zarar veriyor. Yüksek faiz, mikro ölçüde özel sektörün maliyetlerini artırıyor. Makro anlamda ise yatırım ve üretim maliyetlerinin artması yüzünden de ekonomik büyümeyi engelliyor. Faiz düştüğü zaman yatırım ve üretim maliyetleri düşeceği için ekonomik büyümenin önü açılır. Bu durum, üretim ve istihdamın artmasını sağlar. Sıcak paracılar hariç; faizin düşüşü, uluslararası yatırımcı için istikrar algısını güçlendirir. Bir ülkede faizler düşünce yabancı yatırım girişi artar. Faiz indirimi veya faizlerin sıfır seviyesine indirilmesi üretici için, sanayici için faydalıdır. Faizde iniş ve çıkışların hızlı olmasından esnaf, sanayici ve üretici zarar görüyor. Böylesi bir durumda piyasada istikrar bozuluyor. Faiz ekonomik büyümenin önünde en büyük engeldir. Ekonomik büyümenin önünde en büyük engel faizdir. Faizlerin düşmesi ekonomik istikrarı artırır. Faizlerin sıfır seviyesine inmesi ise gerçek anlamda ekonomik istikrar sağlar.  

33 Savaş ayetlerinin arasında bu ayetin gelmiş olmasının sebebi, Keffâl’e  

Faizle ilgili olan bu ayetler, Bakara 2:275-281. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Yüce Allah toplumsal hayatta diğer insanlarla ilişkinin nasıl olması gerektiğine dair çeşitli bilgiler verdikten sonra, bu ayetlerde de toplumsal hayattaki vazgeçilmezlerden birisi olan ekonomik konulardan bahsetmektedir. Faiz almayı yasaklayarak hükme bağlamakta, sorumlu davranmak gerektiğini ifade ederek, ilahi rahmete ve merhamete eriştirilmek için Yüce Allah’a ve Elçi’ye itaatin zorunlu olduğuna dikkat çekmektedir.  

1 Riba ile ilgili olarak Bk. (Bakara: 275, 276, 278, Nisâ: 161, Rum: 39)  

97 Ribâ’nın (“faiz”)’in tanımı için bu terimin Kur’an’da ilk defa geçtiği 30:39 ile ilgili 35. nota bkz. Yukarıdaki ayetin bir önceki ayette değinilen konu ile bağlantısı hakkında bana göre en iyi açıklama (Râzî’nin naklettiği gibi) Keffâl tarafından yapılmıştır: Putperest Mekkeliler’in güçlü ordularını teçhiz etmelerini ve zayıf bir teçhizata sahip Müslümanları Uhud’da neredeyse yenebilmelerini sağlayan servet esas olarak tefecilik yoluyla kazanıldığından, Müslümanlar bu konuda düşmanlarını örnek almaya yönelebilirlerdi. Tefeciliğin yasak olduğunun vahiy yoluyla bir kez daha vurgulanması, bu eğilimi -hem onlardan hem de daha sonra gelecek müminler kuşağından- silip atmak içindir.  

[657] Uhud ile ilgili pasajların arasında faizle ilgili âyetin işi ne? Cevap: Okçuların yerini terk etmesinde en önemli âmil faizdi (Krş: 2:275-276).  

(Bkz. Bakara 275, 276, 278)  

Cahiliye döneminde faizli borçlar vâdesinde ödenmez ve borçlu sürenin uzatılmasını isterse, tefeci borcun miktarını artırır, böylece zamanla faiz, anaparayı geçerdi. Âyet faizi mutlak olarak yasaklamakta olup, kat kat olma şartı o zaman carî olan durumu bildirmektedir. (Bkz. 2,275-276, 278)  

Ribâ: tefe, gerçek faiz.  

[*] Katlanarak artma faizin özelliğidir. Mesela %5 faizle alınan borç zamanında ödenmezse onun faizi katlanarak artar. (Daha detaylı bilgi için Bkz Bakara 2/275,276) Ayetteki أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً ifadesi Arap dili açısından الرِّبَا = riba kelimesinin halidir. Yani ribanın özelliğini ifade eder. Bu özellik geçici ise ona müntakile veya mütenakkile, kalıcı ise sabite denir. Kat kat katlanarak artmak ribanın değişmez özelliği olduğu için ayete yukarıdaki meal dışında meal vermek uygun olmaz.  

(25) O dönemde borçlu, faizle aldığı parayı vaktinde ödeyemeyince borç veren kimseyle yeni bir anlaşma yapılır, tekrar faiz ilâve edilerek borç süresi uzatılır, böylece faiz, ana parayı geçerdi. Uhud Savaşında ise müşriklerin Müslümanlara karşı topladıkları kuvvet, büyük ölçüde, bu yolla kazanılan servetlere dayanıyordu. Bu ve bundan sonraki âyet, Müslümanları, maddî üstünlük sağlamak için gözlerini gayrı meşru yöntemlere dikmemeleri konusunda uyarmaktadır. Ancak faiz yasağı, Kur’ân’ın en esaslı ve net yasaklarından biridir ve sadece “kat kat olma” şartına bağlı değildir. Nitekim en son inen Kur’ân âyetleri bu konuda son derece şiddetli tehditler içermekte ve faiz almaktan vazgeçmeyenleri Allah ve Resulüne karşı savaş açmış saymaktadır. 2:275-281’e bakınız.  

450 Cf. 2:275 and note. The last verse spoke of forgiveness, even to enemies. If such mercy is granted by Allah to erring sinners, how much more is it incumbent on us, poor sinners to refrain from oppressing our fellow-beings in need, in matters of mere material and ephemeral wealth? Usury is the opposite extreme of charity, unselfishness, striving, and giving of ourselves in the service of Allah and of our fellow-men. 451 Real prosperity consists, not in greed, but in giving - the giving of ourselves and of our substance in the cause of Allah and Allah's truth and in the service of Allah's creatures.