Âli İmrân Sûresi 104. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 3/17, 110, 114; 7/157; 9/71, 112; 22/41.  

[59] Hayır, emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker kavramları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, IV, 287-292.  

 Müfessirler, bu âyetin emri uyarınca, müslümanlar içinde, iyiliği emreden, kötülükten alıkoyan bir içtimaî kontrol müessesesinin bulunmasının farz-ı kifâye olduğunu belirtmişler; ancak, bu görevi üstlenen kişilerde, görevin iyi ve hakkaniyete uygun olarak yerine getirilmesini mümkün kılacak bazı şartların bulunması gerektiğine de işaret etmişlerdir.  

1. İyi, doğru, yararlı, güzel olan. Toplumsal değer yargılarına göre ve toplumsal uzlaşı ile doğru olduğu kabul edilen. Vahye uygun olan. 2. Kötü, eğri, zararlı, çirkin olan.  

(*) Kur’an’a göre emredilmesi gereken (معروف)’’maruf’’, meşru olan her şey olup bütün evrensel değerleri kapsamaktadır. Sakındırılan (منكر) ‘’münker’’ ise bunun tam zıddıdır. İşte Kur’an’ı Kerim’in öngördüğü ve insanlığı davet ettiği evrensel değerlerden bazıları da şunlardır; 1. Dini, inancı, milliyeti ve ırkı ne olursa olsun yüce Allah’ın kulu olan her insana saygı. 2. Yüce Allah’ın insanoğluna bahşettiği özgür iradeye saygı. 3. Allah’ın kulu olduğu için her insana sevgi. Çünkü yüce Allah Kur’an’da şöyle buyuruyor: (ولقد كرمنا بني آدم)’’ velekad kerremna beni âdeme…(İsra-70) ‘’Ve gerçekten, biz (din ve inanç ayırımı yapmaksızın) insanoğlunu (bütün insanları) üstün ve saygıdeğer kılmışızdır,’’ denilmektedir. 4. Adalet: Çünkü yüce Allah’ın yarattığı her insan evrensel boyutta aynı eşit değerlere ve haklara sahiptir. 5. Dürüstlük: Çünkü dürüstlük; pozitif enerji, özgürlük, özgüven ve dünya ve ahirette huzur getirir. 6. Her konuda iyi niyet ve samimiyet: 7. Evrensel yaratım ve işleyiş biçimine inanç: Bu durum yukarıda diğer 6 maddenin de olduğu gibi kabulü demektir. Evrensel değerleri üst bilinç seviyesinde algılamak demek; bunları yaşamamızda uygulamak ve başkalarına da bu konuda yardım etmek demektir. İşte Kur’an’ı kerim’in öngördüğü insanı kâmil/erdemli insan, bu evrensel değerlere sahip çıkan ve insanlığı ilahi vahyin ışığında bu değerlere sahip çıkmaya davet edendir. Bu nedenle, kâmil Müslüman = kâmil insandır.  

[3] Aklen ve şer'an beğenilen Kitaba ve Sünnete uygun olan. Kötü iş de bunun zıttıdır.  

25 “Ye’murûn” fiili “emere” kökünden olup mastarı “emr” şeklinde gelir. Bunun “emretmek” anlamı olduğu kadar, mastar, “iş yapmak”, “iş tutmak” anlamı da vardır. Ayetlerde geçen “ye’murûne bi’l-ma’rûf ve yenhevne ani’l-munker” ibaresi, hemen hemen bütün meâl ve tefsirlerde “iyiliği emrederler, kötülüğü engellerler” şeklinde çevrilmiştir. Kötülüğün engellenmesi semantik analize uygun ama iyiliği emretmek ne demektir? Bu hususta ancak Allah emreder. Herkes birbirinin amiri gibi “iyilik yap”, sadaka ver, çalış, şunu yap bunu yap gibi emir mi edecek, emir mi yağdıracak? Kendisi yapmayacak mı? İyilik emirle olur mu? Kötülüğü bizzat engelleyecek ama iyiliği bir başkasına emrederek yapacak. Bunun semantik ve mantıkî bir izahı olamaz. İnsanoğlu iyiliği de bizzat yapmalı hatta başkalarına da telkin etmeli, tavsiyede bulunmalıdır. “Emere” fiilinin asıl anlamı olan “iş yapmak, iş edinmek ve aynı zamanda çevresine de telkin etmek” ayetin bağlamına daha uygun düşmektedir. Bu sebeple meâl boyunca bu ayetleri “kendine iş edinmek ve çevresine telkin etmek” şeklinde çevirdik. Dolayısıyla insan iyiliği kendine daimi olarak iş edinecek, tabiri caizse, iyilik meleği olacak yani elinden geldiği kadar hep iyilik yapacak ve bunu diğer insanlara da telkin ve tavsiye edecek, aynı zamanda kötülüğe de engel olacak. Sosyal ahlakın en önemli ilkesi budur. 26 “Min” takısı Arapçada “harf-i cer” olarak kullanılan bir edattır. Tercümelerde farklı kullanımları vardır. Bu ayetteki “min” edatını açıklayıcı yani beyaniye olarak aldığımızda ayete yansıttığımız anlam çıkar. Kur’an’ı bütünlüğü içinde ele aldığımız zaman bunun bütün Müslümanlara yapılmış bir çağrı olduğunu tespit edebiliriz. Hatta bunu bir önceki ayette “Hep birlikte Allah’ın ipine yapışınız..” ayetinde de görebiliriz. En doğru meâlin böyle olması gerektiğidir. Nitekim bu ayetteki “min” edatının beyaniye olarak ele alınması gerektiği bilgisini hocam Mehmet Said Hatipoğlu’na borçluyum. Bkz. İslam’ın Aktüel Değeri Üzerine, 2, s.102-105). Bu ayeti hemen hemen bütün meal ve tefsirciler “min” edatının en genel kullanımı olan ve kısım, bölüm ve aidiyet ifade eden “den, dan” anlamıyla tercüme etmişlerdir. O zaman da anlam, “sizler... bir topluluk olun” değil, “sizden...bir topluluk olsun” şeklinde olur. Daha önceki ilk iki baskıda biz de bu şekilde tercüme etmiştik. O zaman toplumun sosyal ahlakını koruyan ve onun gelişmesini sağlayan her bakımdan örnek bir grubun var olması gerektiğine vurgu yapılmaktadır diye düşünmüştük. Her iki tercüme de Arapça kurallara uygundur ancak Kur’an konteksine en uygun olanı meâle yansıttığımızdır.  

Bu ayet Âl-i İmrân 3:110 ve Tevbe 9:71. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Ayetin “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip (öğütleyip), kötülüğü engelleyen (sakındıran) bir ümmet bulunsun” şeklinde tercüme edilmesi sorunludur. Çünkü burada sayılan özellikler bütün müminlerin özelliği olarak tanıtılmaktadır. Zaten kurtuluşa erecek kişilerin sadece bunlar olduğunun ifade edilmesi de bunu göstermektedir. Diğerleri kurtulamayacaktır. Ayetteki [minküm] ifadesindeki [min] edatına [beyâniye] (açıklama) anlamı vermeyi tercih etmekteyiz. “İyiliği emredip (öğütleyip) kötülükten engelleme (sakındırma)” ile ilgili ayrıca bkz. Mâide 5:79; A‘râf 7:164, 199; Hûd 11:116.  

1 Yani Müslümanları hayra davet eden ümmetin, kendilerinden olması gerekmektedir. Buna göre İslâm toplumu, ümmetin eğitimini ve daveti, kesinlikle kendilerinin dışındaki düşüncelere sahip kimselere teslim edemez.2 Ümmet: Herhangi bir insan grubuna uyan veya uyması istenen insan topluluğudur. Yani; bir önderin etrafında güçlü bir birlik içerisinde toplanan, belirli bir gaye için düzenli bir şekilde çalışan ve sonuçta da insanlar üzerine hâkim olan, nitelikli insan toplumu demektir. Cemaatlere göre ümmet, kişilere göre önder gibidir. Bk. (Hûd: 8, Mü’minun: 52, Zuhruf: 22)3 Bu âyete göre, İslâm toplumunun devlet yapılanması içerisinde; “Davet” ve “Emr-i b’il-ma’ruf nehy-i an’il münker” (iyiliği emredip, kötülüğü yasaklama) teşkilatının bulunması gerektiğini, anlamak mümkündür. Emir ve nehiy ifâdelerinden, bu nitelikli Müslümanların, iyiliği emir ve kötülüğü yasaklamada İslam’ın genel ahlak kurallarını açıkça ihlal edenlere karşı güç kullanabilecekleri de anlaşılabilir. Müslümanlara “tebliğ” yapılmayıp, “Emr-i b’il-ma’ruf nehy-i an’il münker” yapılır. Tebliğ, kâfirlere yapılan bir davettir.  

[637] Çevirimiz, Nesefî’nin mini beyaniyye sayan (ve’ltekûnû ummeten) yaklaşımına dayanır. Alternatif bir anlamı da şudur: “Ümmet saparsa onu düzeltecek bir maya topluluk bulunsun!” Bu bir ebedî risalet çağrısıdır. Risaletin Nebi’den sonra ümmetin omuzlarında olduğunu beyan eden bu âyet Fâtır 32 ışığında anlaşılmalıdır. Bu âyet “ümmet” olmanın bir takım kurmak ve kuru kuruya o takıma mensup olmak değil, ehliyet ve liyakat kesbetmek demeye geldiğinin belgesidir. Zira ummetin türetildiği kök “anne”, ümmet de insanlığa anne gibi şefkat ve merhamet abidesi kesilen toplumdur.  

(İslam toplumunda böyle bir topluluk teşekkül etmelidir. Bu yapılmayınca hiç bir müslüman sorumluluktan kendisini kurtaramaz. Müslümanların görevi, içlerinden bunu yapacak belli ve özel bir topluluk meydana getirmek, onlara yardım etmektir. Onlar tayin ve görevlendirildikten sonra -dini konularda- emretmek ve yasaklamak onlar üzerine farz-ı ayn olur. Şayet onlar görevlerini yerine getirmezlerse, sorumluluk önce bunlara, ikinci olarak herkese teveccüh eder ve tevhid nizâmı bozulduğu zaman ortaya çıkacak şer ve bela herkese bulaşır.)  

Bu âyet, bir İslâm irşâd örgütünün kurulmasını gerekli kılmaktadır. Çünkü Hakk'a da'vet için bir grupun görevlendirilip yetiştirilmesini emretmektedir.  

[1] Maruf, bilinen demektir. Bu bilgi ya Kur'ân'dan ya da ona aykırı olmayan gelenekten elde edilir. Zıttı 'münker'dir. [2] Ümmet (toplum), en az bir liderden ve onun etrafında bir şeriata (marufa uygun değerlere) tabi olarak toplanmayı başarabilen kavim veya kavimlerdir. Ümmet kelimesini millet, kavim kelimesini halk olarak Türkçeye çevirmek mümkündür. Halkları millet yapan şey ile kavimleri ümmet yapan şey, marufa uygun değerler (hikmetler) etrafında toplanabilmek ve iş birliği yapmaktır. (Ümmet ve kavim kelimeleri için bakınız Araf 7/159 ve dipnotu.)  

(19) Âyet, her halükârda Müslümanların içinde bir topluluğun insanları hayra çağırma, iyiliği teşvik edip kötülükten sakındırma görevini yerine getirmesi gerektiğini bildirmektedir. Böyle bir topluluğun bulunmadığı durumlarda, ümmetin tamamı birden sorumlu duruma düşer. Nitekim, 11:11  

431 Muflih, aflaha, fal a h: the root idea is attainment of desires; happiness, in this world and the next; success; prosperity; freedom from anxiety, care, or a disturbed state of mind-the opposite of 'adhab in the next verse, which includes: failure; misery; punishment or penalty; agony or anguish. The ideal Muslim community is happy, untroubled by conflicts or doubts, sure of itself, strong, united, and prosperous; because it invites to all that is good, enjoins the right; and forbids the wrong -a master-stroke of description in three clauses.