Zumer Sûresi 29. Ayet Meali

(*) Kâinat da, ya bir tek Allah’a verilecek ki o zaman iş kolaylaşır veya çok ortaklara dağıtılacak ki o zaman da düzen birbirine girer.  

İlk bakışta bu örnek bazılarına biraz basit gibi gelebilir ama Kur’an’ın ilk muhatapları olan ve fertlerin pek çoğunu kölelerin oluşturduğu müşriklere ve bedevi toplumuna elbette ki onların anlayacağı dilden ve günlük yaşamlarından örnekler vermek gerekirdi. Bu anlamda köle örneği verilebilecek en etkili örnektir. Zira birçok efendisi olan köleye efendilerinden her birinin farklı bir iş koşması halinde köle başarılı olamayacak ve işler karışacaktır. Ama tek efendisi olan köle tek ağızdan emir alacağı için işini düzenli yapacaktır. Bu örnekte olduğu gibi eğer birden fazla ilah olsaydı, varlık âleminin düzeni bozulacaktı. “Eğer göklerde ve yerde Allah’tan başka ilâhlar olsaydı, kesinlikle göklerin ve yerin düzeni bozulurdu…” (Enbiya 21/22)  

Âyette, Allah’ın birliği müşrik Arapların günlük hayatından bir örnekle ispat edilmektedir. Şöyle ki: Köle üzerindeki ortaklardan her birisi ona bir iş koşması hâlinde, köle bunlardan hiçbirini yapamayacak ve işler karışacaktır. Oysa tek sahibi olan köle, kendisine başka emreden olmayacağı için işini düzenli olarak yapıp bitirir. Tıpkı bunun gibi Allah birden fazla olsaydı, kâinatın düzeni bozulurdu. Burada bir örnek olarak anlatılan bu hakikat, “Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilâhlar olsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulmuş gitmişti..” (Enbiya sûresi, 22) âyetinde açıkça ifade edilmiştir.  

Sadece Allah'a kul olan bir kişiyle, evliya, sahabeler, mezhep imamları, müçtehitler, alimler, şehyler, hadis kitapları, mezhep kitapları gibi çelişen ortaklara tabi olan bir kişi bir olur mu?  

(2)“Kur’ân ve ehl-i îmân, hadsiz masnûâtı (san‘atlı eserleri) bir Sâni-i Vâhide (herşeyin tek san‘atkârı olan Allah’a) verir. Doğrudan doğruya her işi O’na isnâd eder (dayandırır). Vücûb (aklen kat‘î olmak)derecesinde sühûletli (kolay) bir yolda gider, sevk eder. Ve ehl-i şirk ve tuğyan (Allah’a ortak koşan ve azgınlık yapanlar) bir masnû‘-ı vâhidi (san‘atlı bir mahlûku) hadsiz esbâba (sebeblere) isnâd ederek imtinâ‘ derecesinde suûbetli (imkânsızlık derecesinde zor) bir yolda gider. Şu hâlde Kur’ân yolunda bütün masnûatla, dalâlet (haktan sapma) yolunda bir masnû‘-ı vâhid berâberdirler. Hattâ belki bütün eşyânın vâhidden sudûru (tek olandan vücûda gelmesi) bir vâhidin (bir olan şeyin) hadsiz eşyâdan sudûrundan çok derece eshel ve kolaydır. Nasıl ki bir zâbit bin neferin tedbîrini bir nefer gibi kolay yapar. Ve bir neferin tedbîri bin zâbite (kumandana) havâle edilse, bin nefer kadar müşkilâtlı (zor) olur. Keşmâkeşe (karışıklığa) sebebiyet verir. İşte şu hakīkati şu âyet-i azîme ehl-i şirkin başına vuruyor, dağıtıyor.” (Mektûbât, 20. Mektûb, 89)  

(*) Bu âyette tevhidin gerekliliği şirkin ise imkânsızlığı pek sade bir şekilde tasvir ediliyor. Fakat burada putları sadece cansız varlıklar, birtakım timsaller olarak düşünmemelidir. Allah’ın razı olmadığı zıt yönlere çekilen, şahsiyetlerini parçalamaları istenen insanların şirk ortamında çektikleri zorluklar ve şirk düzenindeki mantıksızlıklar belirtilmektedir... Ayrıca bu örnekte olduğu gibi eğer birden fazla ilah olsaydı, varlık âleminin düzeni bozulacaktı. Bkz: (Enbiya 21/22) Yani Bu ayette yüce Allah muvahhid bir kul ile müşrik bir kimsenin durumunu, iki çalışanın hâlini misâl vererek anlatıyor. Temsile göre bu iki çalışandan biri, geçimsiz kimselerin ortaklaşa çalıştırdıkları bir adamdır. Bunlardan biri adama, “buraya gel, şu işi yap” der. Adam ona doğru giderken diğer bir ortak, “Nereye kaçıyorsun? Gel bakalım, bana şunu getir” der. Adam bir birinci ortağa, bir diğer ortağa bakıp şimdi ne yapacağını düşünüp karar vermeye çalışırken tam bu sırada üçüncü bir ortak, “Orada ne bekliyorsun? Hele gel bakalım, şöyle yap, böyle yap...” der. Buna dördüncü, beşinci ortaklar da eklenir. Bu durum her gün aynı minval üzere devam edip gider. Adam bu yaramaz adamların elinde şaşkın ve perişan, elemli ve kararsız bir halde kalır. Çünkü adam bunların birbirine zıt arzu ve isteklerini yerine getirmeye gücü yetmez. Nihayet kuvvetten, takattan kesilip yorgun düşer, perişan olur. Diğer adamın ise yöneticisi/amiri bir tanedir. Onun bütün istek ve arzularını bilir ve elinden geldiğince bunları yerine getirmeğe çalışır. Vazifesini yapmış olmanın huzur ve emniyeti içinde yaşar. Bu iki adamın durumları eşit değildir. Çalıştıranı bir tane olanın yapacağı işi belli olduğu için rahattır. Gücünün yettiği kadar söyleneni yapar. Geçimsiz pek çok kişiye boyun eğen adam ise hep işkence ve ızdırap içindedir. Bir kararda duramaz. Onu yönetenlerin/çalıştıranların hepsini memnun etmek şöyle dursun bir tanesini bile memnun edemez. İşte Allah’a iman edip yalnız ona kulluk yapan, böylece huzura kavuşan mü’min ile Allah’tan başka pek çok tanrı edinip onların isteklerini yerine getirmeğe çalışan, fakat bunda bir türlü muvaffak olamayan ve olması da mümkün gözükmeyen müşriğin durumu da böyledir. Dolayısıyla bu misal, tevhidin hakikati ile şirkin hakikatini bütün cepheleriyle tasvir ve izah etmektedir.  

[5] Köle benimdir, benim işimi görsün diye kavga eden ağalarına karşı köle şaşırır kalır.[6] Yahut birbirinin aleyhinde olan birkaç kişinin malı olan bir köle ile tek bir adamın malı olan bir köle.[7] Çok ağaları bulunan köle hiç birinin has malı değildir. İşini hiç birisi tamamiyle göremez. Köleye yazık olur, köle zayi olur. Müşrik de böyledir, o da zayi olur. Fakat bir ağanın malı olan kölenin bütün işini o ağa görür, köleye yazık olmaz, köle zayi olmaz, muvahhid de böyledir.  

1 Bu âyette; tek Allah’a inanan bir Müslüman’la, birçok ilâhı bulunan bir müşriğin bir olamayacağı temsili olarak anlatılmaktadır.  

35 Lafzen, “[Birçok] ortağı (şürekâ’) bulunan”, yani efendileri birden çok olan: ilahî güçlerin çokluğuna inanmak ile ilgili bir mecaz.36 Çoğunlukla “örnek olay/kıssa” (parable) olarak çevirdiğim (mesela bu ayetin başlangıcı ile 27. ayette) mesel terimi, esas olarak bir benzerliği gösterir: yani bir şeyin başka bir şeye benzerliğini. Fakat bazan, sıfat (“vasıf”, “tabii vasıflar” yahut bir şeyin “tabiatı”) veya hâlet (bir şeyin “durum”u veya “hal”i) kelimeleriyle eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Yukarıdaki örnekte bu anlamların sonuncusu daha uygundur, çünkü insanın iki çatışan davranışının getirdiği duruma işaret etmektedir: yani bir taraftan Allah’ın aşkın birliğine ve benzersizliğine inanmak, diğer taraftan yaratılmış varlıklara yahut Allah’ın “suretler”i olduğu varsayılan varlıklara ilahî güçler ve sıfatlar yakıştırmak.  

[4135] Buradaki bel edatı “..hayır, ama..” vurgusuna sahiptir.  

Bu âyette tevhidin gerekliliği şirkin ise imkânsızlığı pek sade bir şekilde tasvir ediliyor. Fakat burada putları sadece cansız varlıklar, birtakım timsaller olarak düşünmemelidir. Allah’ın razı olmadığı zıt yönlere çekilen, şahsiyetlerini parçalamaları istenen insanların şirk ortamında çektikleri zorluklar ve şirk düzenindeki mantıksızlıklar belirtilmektedir. Âyetin son kısmında “el-hamdu lillah!” şu anlamı ifade eder: “red ve inkâr üslubu ile soruya muhatap olan müşrik o kadar zor durumdadır ki ağzını açma cesareti bile gösterememiştir. Bu durum karşısında mümin; “Hamd-u senalar olsun Allah’a ki bütün gerçek O’nundur!” bu gerçek karşısında şirk kaçacak delik aramaktadır” deyip coşku ve sevincini haykırmaktadır.  

(13) Tevhid ile şirk arasında bir karşılaştırma yapılarak birinin kolay ve makul oluşu, diğerinin de imkânsızlığı gösteriliyor.  

4287 The difference between the creed of Polytheism and the Gospel of Unity is explained by the analogy of two men. One belongs to many masters; the masters disagree among themselves, and the poor man of many masters has to suffer from the quarrel of his many masters: it is an impossible and unnatural position. The other serves only one master, his master is good, and does all he can for his servant; the servant can concentrate his attention on his service; he is happy himself and his service is efficiendy performed. Can there be any doubt as to (1) which of them is the happier, and (2) which of them is in a more natural position? No man can serve two, still less, numerous masters. 4288 Allah is praised that He has put us, not under gods many and lords many, but has, out of His infinite Mercy, allowed us direct approach to Him, the One, the True, the Eternal.