Zumer Sûresi 23. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 8/2-4; 25/73.  

1.Yani ikili konular içeren, iyiliklerin yanısıra kötülükleri de sayan, korkutmaların yanısıra müjdeler içeren.  

(*) Kur’anda ikilik esastır. Cennet-Cehennem, emir-nehiy, iyiler-kötüler gibi. Bunun yanında harfleri, kelimeleri ve kelime tekrarları dahi, matematik ilmindeki ikili sisteme göredir. Bu konuda öyle bir düzen var ki, bir insanın onu düşünüp yapabilmesi mümkün değildir.  

[493] Kur’ân, ehsanü’l-hadîs/en güzel söz, mesânî/ikişerli anlamlılık, müteşabih kelimelerinin anlamı hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVI, 364-366.  

Bkz. 4/88 ve dipnot, 6/39, 8/2-4, 13/33, 25/73, 42/46Kur’an’daki ayetlerin birbirine benzemesi ve ifade ettiği manaların aynı yakınlıkta olması ve hatta aynı kelimelerden oluşan ve aynı anlamı içeren ayetlerin tekrarlanması, verilen direktifin ehemmiyetiyle alakalıdır. Kur’an’a bir düşünce tarzı olarak değil, bir yaşama biçimi olarak bakarsak birbirine yakın olan ayetlerin neyi anlatmak istediğini daha iyi anlarız. Ayrıca Kur’an’da aynı hadisenin değişik yerlerde farklı üslupla karakterize edilmesi, 27. âyette görüldüğü gibi gerek zihin ve fikirlerin o hadiseye motivasyonu, gerekse kıssaların anlatıldığı yerlerdeki espri ve ana temanın yakalanması bakımından da son derece önemlidir.“Kur’an, Allah’ın dileyeni kendisiyle doğru yola ilettiği kimse için hidayet rehberidir” ifadesi, hem doğru yolu tercih etmenin insanın kendi özgür iradesiyle olduğunu hem de Kur’an’ın rehberlik etmesi için insanın doğru yolu bulmakta ve o yolun yolcusu olmakta kararlı olması gerektiğini göstermektedir. Allah, insanın iradesinin tecellisine göre karşılık vererek, doğru yolu tercih edeni doğru yola iletir, sapkınlığı tercih edeni de sapıklıkta bırakır. Yani hidayet de dalalet de tamamen insanın kendi sorumluluğundadır.  

 Âyette zikredilen «Kitaben müteşâbihen» ifadelerinden, âyetlerin birbirini pekiştirdiği anlamı çıkarılmıştır. Kur’an, 23 senede muhtelif zaman ve şartlarda inmiş olmasına rağmen âyetlerinin hiçbiri diğeri ile çatışmaz. Bilakis birbirini teyit ve tefsir eder. «Okunmaya doyulmayan» şeklinde tercüme edilen «mesâniye» kelimesi «çeşitli üslûplarda tekrarlanan» şeklinde anlaşılmıştır.  

* Tutarlı diye çevirdiğimiz kelimenin orijinali "müteşabih" olup "benzer, çok anlamlı" demektir (3:7). Ancak, tüm Kuran için kullanıldığında bu kelime birbirine benzer, yani tutarlı ayetler anlamına gelir. Kuran'da bazı ayetler çok anlamlıdır (müteşabih) ve Kuran tüm ayetleri birbiriyle tutarlıdır (müteşabih). Müteşabih kelimesinin kendisinin de müteşabih olması ilginç bir güzellik katıyor. ** Kuran'ın nasıl ikişerli (mesani) bir kitap olduğunu siz araştırıp inceleyiniz.  

1- Sözün. 2- Benzeşen, benzer, eş anlamlı, birden çok anlamlı, yoruma açık anlamlı, benzetmelerle anlamları açık ve anlaşılır olan, birbirinden güzel anlamlar içeren. 3- Anlatılan her konu karşıtı ile birlikte ele alınmaktadır. Örneğin gece gündüz, ödül ceza, iman küfür vb. 4- Kim hidayete iletilme koşullarına uygunsa. Hak edeni, dileyeni; doğru yolu bulma çabasında olanı. Allah, insanın yaptığı seçime göre uygun olan karşılığı vererek, sapkınlığı gerektiren şeyleri yapanı saptırır; doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı da doğru yola iletir. Hidayet ve dalalet konusu insanın dilemesiyle ilişkilidir. Sorumluluk bütünüyle insana aittir. Ayetteki “Şâe” sözcüğü, “dilediğini” anlamının yanı sıra, “şey edeni”, “gayret göstereni”, “bir şey elde etmek çabasında olanı” anlamlarına da gelmektedir.  

(*) Kur’an’daki ayetlerin birbirine benzemesi ve ifade ettiği manaların aynı yakınlıkta olması ve hatta aynı kelimelerden oluşan ve aynı anlamı içeren ayetlerin tekrarlanması, verilen direktifin ehemmiyetiyle alakalıdır. Kur’an’a bir düşünce tarzı olarak değil, bir yaşama biçimi olarak bakarsak birbirine yakın olan ayetlerin neyi anlatmak istediğini daha iyi anlarız. Ayrıca Kur’an’da aynı hadisenin değişik yerlerde farklı üslupla karakterize edilmesi, 27. âyette görüldüğü gibi gerek zihin ve fikirlerin o hadiseye motivasyonu, gerekse kıssaların anlatıldığı yerlerdeki espri ve ana temanın yakalanması bakımından da son derece önemlidir.“Kur’an, Allah’ın dileyeni kendisiyle doğru yola ilettiği kimse için hidayet rehberidir” ifadesi, hem doğru yolu tercih etmenin insanın kendi özgür iradesiyle olduğunu hem de Kur’an’ın rehberlik etmesi için insanın doğru yolu bulmakta ve o yolun yolcusu olmakta kararlı olması gerektiğini göstermektedir. Allah, insanın iradesinin tecellisine göre karşılık vererek, doğru yolu tercih edeni doğru yola iletir, sapkınlığı tercih edeni de sapkınlıkta bırakır. Yani hidayet de dalalet de tamamen insanın kendi sorumluluğundadır. (C. Külünkoğlu Meali Zümer suresi 23. Ayet Açıklaması) Ayrıca aşağıda metni bulunan (موسوعة النابلسي للعلوم الاسلامية) ‘’Mevsuatun Nablüsi lil Ulumil İslamiyye’’ adlı eserinde İmam en Nablüsi de özetle şöyle diyor. Eğer hidayet veya dalalet cebri ise, insan yaptıklarından sorumlu tutulmaz, ama insan yaptıklarından sorumlu olduğundan demek ki, insan cebri bir kadere mahkûm değildir. Eğer bin ayetten cebri kokusu geliyorsa, sadece bir ayetten de kişinin seçim ve iradesi anlaşılıyorsa o bin ayet bu muhkem ayete hamledilir. Bu durum, hükümler için bir usul kaidesidir. Bunu söyleyen tefsir âlimleridir. Yani insan muhayyerdir ve irade sahibidir. O hidayeti istiyorsa, hidayete erişir, sapıklık ve dalaleti istiyor ve bu yolda yürüyorsa, sapıklıkta kalır. Özetle, hidayeti de sapıklığı da bulmaya müsaitsin. Yani her ikisinin seçim ve tercihi senin elindedir. Bu nedenle bu vb. ayetlerde geçen (من يشاء)’’men yeşaü’’deki zamirin (من) ‘’men’’i mevsuleye gitmesine hiçbir mani yoktur… Buna göre, bu ve buna benzer ayetlerde geçen benzer ifadelerin tefsiri şöyle olur: (يضلل الله من يشاء – أي يشاء الضلالة - ويهدي من يشاء – أي يشاء الهداية) Yani,‘’ Allah dileyeni (inkâr edip sapıklığı tercih edeni) sapıklıkta bırakır, dileyeni (iman edip hidayeti tercih edeni) de hidayete erdirir.’’ (ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ﴾ ( سورة الأنعام الآية : 78 ) ما الذي يمنع أن يعود فعل يشاء على الإنسان ؟ الهداية ، أنت مخير ، لماذا تريد أن تجعل الهداية قضاء وقدراً وألا تجعلها اختياراً ؟ لأنك إن جعلتها قضاء وقدراً توهمت أنك لست مسؤولاً عن عدم الهداية ، أما حينما تجعلها اختياراً فأنت المقصر في آيات كثيرة جداً ، على كلٍ لو أن هناك ألف آية يشم منها رائحة الجبر ، وفي آية واحدة محكمة تنطبق بالاختيار ، كل الآيات المتشابهات تحمل على هذه الآية المحكمة ، هذه قاعدة أصولية ، حينما يقول الله عز وجل (سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آَبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْء( سورة الأنعام الآية : 148 )ٍ قال علماء التفسير : هذه الآية أصل في أن الإنسان مخير ، أية آية يشم منها رائحة الجبر تحمل على هذه الآية ، يهدي به من عباده من يشاء الهداية ، تريد أن تهتدي الهدى جاهز ، تريد أن تعصي المعصية جاهزة ، أنت مخير افعل ما تشاء (موسوعة النابلسي للعلوم الاسلامية )  

[2] Lâfzı ve mânâsı itibariyle en güzel söz olan Kur'an-ı Kerîm'i.[3] Biribirini teyit eder. İcazda, nazımda, sıdıkta birbirine benzer, onda asla tenakuz ve ihtilâf bulunmaz.[4] Vaad ve vait, tehdit ve tebşir, rahmet ve azap, yer ve gök, uçmak ve tamu, zulmet ve ziya ve emir ve nehiy. Yahut zihinde iyice yerleşmesi için kısası, ihbarı, ahkâmı, mevaizi mükerrerdir.  

12 “Mesna”nın çoğulu olan “mesânî” kelimesi, aslında ikişerli veya çift kutuplu/anlamlı demektir. Kur’an ayetleri biri lafzî, diğeri nassî olmak üzere iki anlam içerir. İlki, lâfzın belirttiği anlamdır. Kelimelerin karşılıklarıdır. Herkesin anlayabileceği, iniş sebebine binaen olayla ayet arasında irtibat kurabileceği anlamdır. Diğeri ise, ayetin amacını veren anlamdır. Yani ayetin ne demek istediğidir, neyi kaldırıp neyi koyduğudur. İşte semantik tahliller orada daha gerekli olur. Lafzî anlam daha ziyade tarihsel bir karakter taşır. Nass mana ise, evrensel karakterdedir. Zaman ve mekân üstü olup bütün zamanlar için geçerli bir anlam ihtiva eder. Hangi asırda ve hangi kültürde yaşarsa yaşasın iyi bir Kur’an yorumcusu bu manaya ulaşabilir. Nass manayı çıkarmak her Kur’an yorumcusunun başarabileceği bir iş değildir. Benim görüşüm bu doğrultudadır. Bu kelimeyi müfessirler ve meâlcilerin ekserisi; tekrarlanan, tekrar tekrar anlatan şeklinde de tercüme etmişlerdir. Bu da yanlış değildir ama kastedilen anlam da sadece bu değildir. 13 Krş. Enfâl, 8/2; Ra’d, 13/28; Hac, 22/35  

[Müteşâbih], “karşılıklı benzeşen ayetler”, [mesânî] ise “konuyu, çiftiyle, zıddıyla, karşıtıyla ele alan” demektir. Kur’an’a ait bu iki sıfat bütünüyle Kur’an mesajında yer almaktadır. Bu iki özellik konuları ortaya koymada uygulanan bir üsluptur.,Anlaşılmadan okunan metin aslında seslendiriliyor demektir. Benzer mesajlar: Enfâl 8:2; Hacc 22:35.,Buradaki içerik En’âm 6:88’den farklı olduğu için vahiy ile iletişimde kulun iradesi ön plandadır.,Yüce Allah’ın saptırdığını, yani sapma kararı verenin bu kararını onayladığı hiç kimsenin artık doğru yola ulaşamayacağıyla ilgili benzer mesajlar: A‘râf 7:186; Ra‘d 13:33; Rûm 30:29; Zümer 39:36; Mü’min 40:33; Şûrâ 42:44, 46; Câsiye 45:23.  

1 Yani Kur’an’daki hükümler, sürekli iki kutupludur. Emir ve yasaklar, hak ve bâtıl, cennet ve cehennem, aydınlık ve karanlık, cezâ ve mükâfat… gibi. 2 Burada, “zikr’ül cüz iradet’ül kül” yoluyla mecâz vardır. Yani “deriler” söylenerek “vücudun tamamı” kastedilmiştir. Yukarıdaki tercüme bu düşünceyle yapılmıştır. 3 Buradaki “ürperme,” bazı sûfî ekollerinin anladığı gibi “cezbe”ye kapılmaya ve anlamsız hokkabazlıklara bir delil olarak görülmemelidir. Bk. (Enfâl: 2, Hac: 35)  

27 Bu karşılık, Zemahşerî’nin yukarıdaki ayet ile ilgili yorumunda belirttiği gibi, mesânî (mesnâ’nın çoğulu) teriminin bu bağlamdaki en uygun karşılığını ifade etmektedir. Râzî’nin tercih ettiği karşılık ise “ifadelerini ikileyen” şeklinde olup bütün Kur’ânî öğretilerde vurgulanan çok kutupluluğa işaret eder (emir ve yasaklar, haklar ve ödevler, ödül ve ceza, cennet ve cehennem, aydınlık ve karanlık, genel ve özel, vb. gibi). Kur’an’ın iç tutarlılığı için bkz. 4:82 ve 25:32 ve bunlarla ilgili dipnotlar.28 Lafzen, “indirmektedir”, yani adım adım/safha safha. Nezzele fiil kalıbı, ilahî vahiy sürecinin tedricîliğini ve devamlılığını göstermektedir, bu nedenle geniş zaman kipinde daha iyi ifade edilebilir.29 Yahut: “dilediğini bununla hidayete ulaştırır”. Bu her iki çeviri tarzı da sözdizimi açısından doğrudur.30 Bkz. 14:4, not 4.  

[4125] Mesânî, Kur’an’ı anlamanın anahtarıdır ve “ikişerliler” anlamına gelir. “İkişer” anlamına gelen mesnânın çoğuludur. Kur’an’da anlamı kapalı ve yarım olan müteşabih âyetlerin açık ve tam anlamlarına nasıl ulaşacağımızın formülü, Kur’an’ın “ikişerli sisteminde” gizlidir. Kur’ani hakikatler ve hükümler, bazı yerlerde bir bütün halinde ve açık seçik olarak gelir. Bu âyetlere muhkem denir. Bazı hükümler ise konuları birbirine benzeyen âyet veya pasaj çiftleri halinde gelir. Bu bazen aynı surenin içinde iki âyet veya pasaj olabileceği gibi, bazen de ayrı surelerin içinde iki âyet veya pasaj olabilir. Adeta bir hüküm cümlesinin yazıldığı kâğıdın iki ayrı yere saklanması gibi bir şeydir bu “ikişerliler” sistemi. Onları bulmak için: 1) Kur’an’ı tertîl üzere “sindire sindire” okumalı (73:4). 2) Muks üzere, yani “üzerinde dura dura” okumalı (17:10). 3) Te’vîli, yani müteşabih âyeti muhkem hedefe çevirmeyi bilmelidir (3:7). Bunları yapabilmek için de Kur’an’ın üç özelliğini akılda tutmak şartır: 1) Muneccemen indirilmiştir (53:1). Yani “Söz öbekleri” halinde peyderpey, necm necm indirilmiştir. “Söz öbekleri” olan necmlerinin/paragraflarının ‘burçlarını’ bilmek gerekir. 2) Mufassal kılınmıştır (6:114). Yani “anlam öbekleri” halinde tasnif edilmiştir. 3) Kur’an kur’an bölünüp işlenmiştir (17:10). Yani “konu konu” işlenmiştir. Kur’an’ın bu özelliklerini göz önünde bulunduran herkes, bir âyetteki kapalılığın, o âyetin anlam eşi ile birlikte okunduğunda açıldığını hayranlıkla görecektir. “Kur’an Kur’an’ı tefsir eder” ilkesinin açılımı da budur. Eğer böyle yapılmaz da, kitaba uymak yerine kitabına uydurmak isteyenlerin yaptığı gibi parçacı bakılırsa, bir tek anlamın pay edildiği âyet çiftlerinin her ikisinin anlamı da yanlış olacaktır. Âl-i İmran 7’de muhkem-müteşabih eşleştirmesi yapılırken, burada müteşabih-müteşabih (mesânî) eşleştirmesi yapılmıştır. Oradaki özellikle âhiret ve gayp gibi muhkem âyetlere başvurularak anlaşılacak müteşabihlerdir. Buradaki ise ahkâm ve muamelat gibi, anlamın âyet çiftleri arasında pay edildiği müteşabihlerdir. Nitekim İbn Abbas da, buradaki müteşabihliği “âyetlerin birbirine benzemesi” olarak tanımlar. Mesânî özelliğinin işaret ettiği bir başka husus, Kur’an’ın baştan sona çift/zıt kutuplu sisteme sahip olmasıdır. Esasen bu, mahlukatın yasasıdır. Kur’an varlığı tefsir ederken varlığın yasasına uymuştur, o kadar. Mesânî özelliği, vahiy-olgu ikilisi üzerinden de okunabilir. Vahyin kaynağa bakan yüzü tenzîl, olguya bakan yüzü inzâl ile ifade edilir (Bkz: 12:2, not 3’ün sonu). Buna göre “benzeşen ikişerliler”, vahiy-olgu ikilisinin birbiri ile örtüşmesine yorulabilir. Allahu a’lem. [4126] Burada tüm Kur’an için kullanılan mesânî özelliği, Hicr 87’de daha özel bir anlamda gelir. [4127] Çevirimizin gerekçesi, men ile birlikte gelen yeşâ’ filînin çift özneyi (insan ve Allah) gören konumudur (Bkz: 24:21, not 24). Bu tür her ibâre; “O, doğru yola yönelenlerin hidayetini artırır” (47:17) âyeti ışığında anlaşılmalıdır. [4128] Bu ve buna benzer tüm ibâreler Bakara 26 ışığında anlaşılmalıdır.  

Âyette geçen “kitaben müteşabihen” şunu ifade eder: Kur’ân-ı Kerîm’in âyetleri gerçeklikte, muhkemlikte, hakka ve sıdka istinad etmede, insanlara gerek dünya gerek âhiret mutluluğunu temin etmede, fesahat bakımından lafızlarının birbirine uyum sağlamasında, mûciz üslubunda birbirine benzer. Yani bu hususlarda âyetler müşterektir. Kur’ân 23 senelik risalet boyunca çok farklı zamanlarda, farklı mekânlarda, farklı şartlarda nâzil olduğundan âyetleri arasında irtibatsızlık, uyumsuzluk olması için her türlü sebep mevcut sayılırdı. Beşer eseri olsaydı bunlar kaçınılmaz olurdu. Fakat âyetler hep birbirini tasdik ve te’yid eder. Nüzul sebepleri, vakitleri, sorular çok fazla olduğu halde Kur’ân adeta tek soruya verilen ve bir defada indirilen tutarlı bir cevap durumundadır. Ayrıca mesanî özelliği vardır: Yani Kur’ân, önemli konuları farklı üsluplarla tekrar tekrar anlatır.  

Burada geçen ÂîËÇæé (mesânî) kelimesi, ikişerli demektir. Buna çok mânâ verilmiştir. Fakat bize göre bu kelime ile Kur'ân'ın her yönden ikili bir sistem ta'kîbettiği belirtilmektedir. Gerçekten Kur'ân'ın ifâde üslûbu, karşılıklı zıdlığa dayanır. Kur'ân, olayları hep ikili, karşıtlı olarak anlatır: Gök, yer; cennet, cehennem; melek, şeytân; emir, yasak; va'd ve va'îd.. Bunlar birbiri ardından anlatılır. Mü'minlerin hali anlatıldıktan sonra kâfirlerin hali; Allah'ın gökteki kudret işâretlerinin ardından yerdeki kudret işâretleri; zamandaki kanıtların ardından mekândaki kanıtlar anlatılır. Ve herşey karşıtıyla anlatılınca daha iyi kavranır. İşte mesânî, yani karşılıklı olarak ikişerli sözü, bu anlamı belirtmektedir. Allah'ın vahyi bu üslûb üzere indirmiştir.  

(8) İçerdiği hakikatlerde, belâgatinde, üslûbunda, etkisinde birbiriyle uyumlu olan ve hiçbir şekilde çelişkisi bulunmayan.(9) Hakikatleri çeşitli şekillerde tekrarlayarak zihinlerde ve gönüllerde yerleştiren; okuyanların dilinde sayısız defalar tekrarlanmakta olan.(10) Yirmi üç senelik bir zaman dilimi içinde, değişik koşullar altında, farklı olaylar üzerine, başka muhataplar karşısında inen binlerce âyetten meydana gelen bir kitabın bu özellikleri taşıması, elbette ki benzeri hayal bile edilemeyecek bir mucizedir.  

4276 Is Mutashabih here to be understood in the same sense as in 3:7? See n. 347. The better opinion is that there is a slightly different shade of meaning here, as suggested by the context. In the earlier passages, it was opposed to Muhkam: here it is contrasted or compared to Mathani The root meaning is: 'having something similar; working by analogy or allegory, or parable; having its parts consistent with each other'. The last meaning I adopt here. The Qur'an was revealed in parts at different times. And yet its parts all conform to each other. There is no contradiction or inconsistency anywhere. (R). 4277 Matham: Cf. 15:87, where we have translated "oft-repeated": "The seven oftrepeated (verses)". See n. 2008 to that passage. Here the meaning is similar, but the context gives a different colour to it, as is seen in the translation. 4278 The skin is the outer integument of the body. It receives the first shock from the impact of anything unusual, and it trembles and its hair stands on end under excitement. So in spiritual matters the first stimulation from Allah's Message is external. Those who receive Faith do it as it were with tremor and not with apathy. But the next stage is that it penetrates their outer nature and goes right into their hearts. Their whole nature is "softened" to receive the beneficent Message, and it transforms them through and through. 4279 "Whom He pleases" and "leaves to stray" are explained fully in n. 2133 to 16:93. See also 14:4 and n. 1875,