Tevbe Sûresi 36. Ayet Meali

Ayın hilâl oluşundan hilâl oluşuna kadar süren ve yirmi sekiz küsur günden ibaret bulunan aylara uygun olarak tespit edilen yıla, ay yılı denir. Geleneğe göre her ay başı, hilâlin görünüşüyle tespit edilir. Bundan dolayı ayların bir kısmı yirmi dokuz, bir kısmı otuz gün sayılır. Ancak ay yılı, güneş yılına nazaran her sene on gün geriler, böylece otuz altı yılda bir yıl farkeder. Hz. Peygamberden önce Arap geleneğine göre zilkade, zilhicce ve muharrem aylarıyle recep ayı, hürmet ayları sayılırdı ve bu aylarda savaş yapılmazdı. Muharremle recebin arasında beş ay, receple zilkadenin arasında üç ay bulunduğu için recebe, tek kalmış anlamına gelen "ferd" vasfı verilmiştir.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/191-194; 22/25.  

2.Yani bu ayların saygınlığını çiğneyerek kendinize haksızlık etmeyin. Buradaki ifade, haram aylarla ilgili hükümlere uymada hassasiyet gösterilmesinin gerekliliğine işaret etmektedir. Yoksa insanın gerek kendine ve gerekse başkalarına haksızlık etmesi bütün zamanlarda yasaktır.  

Haram aylar, Arabistan’da yaygın olan ve Hz. İbrahim’den bu yana uygulanan Hz. Muhammed’in elçiliğinden önceki bir örfe göre, savaşılması, kan dökülmesi yasak olan saldırmazlık aylarıdır. Bunlar; Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep aylarıdır. Ay sistemine göre yani hilalin doğup batması arasında geçen süre bir aydır ve bu şekilde bir yılda on iki ay vardır ve bunlara “kameri aylar” denir. Bu ayların isimleri sırasıyla şöyledir: 1. Muharrem, 2. Safer, 3. Rabiülevvel, 4. Rabiülahır, 5. Cemaziyülevvel, 6. Cemaziyülâhır, 7. Recep, 8. Şaban, 9. Ramazan, 10. Şevval, 11. Zilkade ve 12. Zilhicce.  

[1] Receb, Zi’lka’de, Zi’lhicce ve Muharrem.  

Haram aylar, Cahiliye devri uygulamasına göre, hürmet edilmesi gereken, savaş ve kan dökülmesi yasak olan kamerî aylar demektir. Bu aylardan Zilkâde on birinci, Zilhicce on ikinci, Muharrem birinci ve Receb yedinci aydır.  

 Allah Teâlâ gökleri ve yeri yarattığı zaman Ay’ın hareketini öyle ayarladı ki ay sistemine göre bir yılda on iki ay meydana geldi ve bir yıl 355 gün oldu. Bu ayların isimleri şöyledir: Muharrem, safer, rabiülevvel, rabiülâhir, cemâziyelevvel, cemâziyelâhir, receb, şaban, ramazan, şevval, zilkade, zilhicce. Âyette işaret buyurulan «haram aylar» zilkade, zilhicce, muharrem ve receb aylarıdır ki, bu sûrenin 5. âyetinden de anlaşılacağı üzere bu aylarda savaş yasaklanmıştır. Cahiliye devrinde, birbiriyle çarpışmaya ve talana alışmış olan Araplara fasılasız dört ay güvenlik ve sulh içinde yaşamak çok ağır geliyordu. Onun için Hz. İbrahim ve İsmail’den beri devam edegelen bu tertibi canlarının istediği gibi bozmaya, mesela muharrem ayındaki hurmeti safer ayına çevirmeye, diğer haram ayları da ileri geri götürmeye başladılar. Bu hal hicretin 10. yılına kadar devam etti. Veda Haccında Resûlullah (s.a.), ayların o sene tam yerini bulduğunu açıkladı. 37. âyet bu olayla ilgili olarak nâzil olmuştur.  

* Bak. 9:122 ** "Kaffeten" kelimesinin buradaki anlamı "aralık vermeden" olup bir sonraki ayet ile daha iyi anlaşılmaktadır. Bu nüansı göremeyenler bu ayeti 9:122 ayetiyle çelişkiye sokmaktadırlar.  

1- Koruyan, gözeten. 2-Takva sahibi olan. Allah'ın buyruklarına içtenlikle uyarak, o buyruklarla kendisini kötü ve zararlı şeylere karşı korumaya alan.  

(3)Burada zikredilen “Haram aylar”dan murad, Zilka‘de, Zilhıcce, Muharrem ve Receb aylarıdır. (Celâleyn Şerhi, c. 3, 251)  

(*) Haram aylar, Arabistan’da yaygın olan ve Hz. İbrahim’den bu yana uygulanan Hz. Muhammed’in elçiliğinden önceki bir örfe göre, savaşılması, kan dökülmesi yasak olan saldırmazlık aylarıdır. Bunlar; Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep aylarıdır. Ay sistemine göre yani hilalin doğup batması arasında geçen süre bir aydır ve bu şekilde bir yılda on iki ay vardır ve bunlara “kameri aylar” denir… Ayrıca ayette geçen ( فَلاَ تَظْلِمُواْ فِيهِنَّ)’’fihinne’’zamiri’’ İbn Abbas ve bazı âlimlere göre yılın her on iki ayına gitmektedir. Çünkü zulüm yapmak sadece dört ay olan haram aylarda değil, senin bütün aylarında (her on iki ayında) haramdır. Aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. و(الهاء ) في قوله ( فيهن ) فقال بعضهم ومنهم ابن عباس عاد ذلك علي الاثتي عشر الشهر وقال معناه ( فلا تظلموا في الاشهر كلها ) يعني الاثني عشر الشه (تفسير الطبري))  

[3] İlminde, hükmünde.[4] Eskidenberi Araplar şuhur-ü kameriyeyi sayarlardı.[5] Recep, Zilkade, Zilhicce ve Muharrem ayları.[6] Ne bozulur, ne ortadan kalkar. Veya İbrahim ve İs- mail Aleyhisselâmın dini budur. Dört ay muhteremdir. Veya dosdoğru bir hesaptır.[7] Veya bütün senelerde haksız yere kıtal etmeyin.  

12 Burada din kelimesi yasa, düzen ve nizam anlamındadır. Ayların on iki olması, kozmik bir yasadır ve sünnetullahtır. Burada ayların sayısının 12 olarak vurgulanması, bir sonraki ayette müşriklerin ayların sayısını değiştirme, haram ayları erteleme yani “nesî’” olayına dikkat çekmek içindir.  

Müşrikler, yahudiler ve hristiyanlar yılın ayları üzerinde oynamalar yapıyorlardı. Belirli bazı görevlerin zamanında yapılmamasına, bazı yılların on üç ay olmasına neden oluyorlar, haccın yapılması gereken Zilhicce ayının yerini değiştiriyorlardı. Yüce Allah takvimi 12 ay üzerinden benimsetmek için yaratılışın en başından beri yasasının bu olduğunu bildirmektedir.,İçinde savaş yapılmaması için saygın kabul edilenler Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep aylarıdır.,Bu ayet Bakara 2:190-193, 256, Nisâ 4:89-91, Enfâl 8:39-40, Tevbe 9:2-4, 12, 123; Hacc 22:39, Mümtehine 60:8-9 gibi ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 Haram aylar: Hz. İbrahim ve İsmail (a.s.) zamanından beri Arapların hürmetine riayet ettikleri aylardır. Bu dört ayın üçü; birbiri ardınca gelen, “Zilkade, Zilhicce, Muharrem” ayları, biri de; “Receb” ayıdır. Bu aylarda savaş yapılmazdı hatta bir adam babasının katiline bile rastlasa saldırmaz, kötü söz bile söylemezdi. Câhiliye devrinde haram aylarda panayırlar kurulur, şiir yarışmaları yapılır; Yahudiler, Hristiyanlar ve müşrikler dinlerini yayarlardı. Eğer bu barış aylarında savaş olursa, yasak çiğnendiği için bu savaşa “Ficâr Savaşı” denirdi. Peygamberimiz (s.a.v)’in yirmi yaşlarında iken, Kureyşlilerle Hevâzin kabilesi arasında yapılan Ficâr savaşlarına katıldığı rivâyet edilmektedir. Peygamberimiz (s.a.v) bu savaşta kimsenin kanını dökmemiş, yalnız atılan okları toplayıp amcalarına vermiştir. Hz. Peygamber Veda Hacc’ında Mina’daki meşhur hutbesinde bu dört ayı beyan ederek: “Bir sene on iki aydır, bunlardan dördü haram olan aylardır, üçü ardarda gelen Zilka’de, Zilhicce ve Muharrem’dir, biri de Mudar kabilesinin Recebi’dir. İşte şimdi zaman Allah’ın yarattığı ilk günkü şeklini almış oldu. Yani zaman üzerindeki haksızlık ortadan kalktı, senenin ayları üzerinde oynamalara son verildi aylar ilk yaratılıştaki gibi yerli yerine oturdu, Zilhicce Zilhicce oldu. Muharrem Muharrem oldu ve hac kendi zamanında yapıldı. Çünkü bir önceki seneye kadar “nesî” yapıldığından, Ebubekir’in başkanlığında yapılan dokuzuncu sene haccı bile Zilhicce sayılarak Zilka’de’de yapılmış idi. İşte şimdi bütün bu haksızlıklar ortadan kalktı ve hatta her bakımdan zaman yeni bir döneme girdi” buyurmuştur. (Elmalılı) (Bakara: 194, 217, Maide: 2) 2 Bu ayların on iki olması; şunun bunun uydurduğu bir varsayım değil, Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı gün koyduğu bir kuraldır. Bu, Allah’ın koyduğu ve asla değiştirilemeyen bilgiler (sünnetullah), akılla yapılabilecek şeyler değildir. Yani bilginin kaynağı asla akıl, olamaz.3 Âyetin bu bölümü; “bu haram aylarda cihadı terk veya tehir ederek kendinizi saldırıya maruz bırakmak sûretiyle, nefislerinize zulmetmeyin” şeklinde de anlaşılabilir. Bu anlayıştan da; haram aylarda cihadın yasaklanmadığı, bilhassa kâfirler saldırırsa haram aydır diyerek zarara uğranılmamasının emredildiği anlaşılmaktadır.4 Konuyla ilgili olarak Bk. (Bakara: 190-195)  

53 Bu ifade, arkasından gelecek olan savaş buyruğuyla alakalıdır (bkz. bundan sonraki not). Bu ayette sözü edilen aylar, güneş takvimindeki aylar değil de, güneş yılının mevsimleri içinde tedrîcen (yılda on günlük bir farkla ilerleyerek -T.ç.n.) dolaşan ay takviminin (ya da ay sistemine göre düzenlenmiş takvimin) aylarıdır (bkz. 2. sure, 165. not). Bu sisteme göre ayın kolay gözlenebilir hareketlerine dayanılarak yapılan takvim, güneş yılının (ya da güneş takviminin), keyfî tesbitlere dayanan takvime göre daha doğal ve yalın olduğu için ayette ay sistemi “[Allah’ın] her zaman geçerli gerçek yasa[sı] (dîn)”i olarak nitelendirilmektedir. İslam öncesi Arabistan’da savaşmanın yasadışı ya da bozgunculuk sayıldığı -ki İslam da bu örfü pekiştirmiştir (bkz. yukarıda 6. not)- bu aylar: Muharrem, Receb, Zilkâde ve Zilhicce’dir.54 Ay sistemine göre belirlenen ayların mevsimler içinde dolaşmasının yol açtığı belli birtakım ticarî mahzurlardan kaçınmak çabası içinde müşrik Araplar, ay takvimini az çok kararlı (dolanımsız) ve böylece güneş yılına kabaca uygun hale getirmek amacıyla, her sekiz yıllık dönem içinde sırayla üçüncü, altıncı ve sekizinci yıllarda aylara bir onüçüncü ay ilave ederlerdi. Müslümanların bu ilaveyi, hiçbir haklı mazereti olmayan böylesine keyfî bir düzenlemeyi kabul etmeleri, hac farîzasının ve Ramazan orucunun hep aynı mevsimlere bağlanması ve dolayısıyla bu ibadetlerin uygulanmada ya hep zor ya da hep kolay günlere, kolay mevsimlere rast getirilmesi demek olurdu ki her iki durumda da inananlar, bu ibadetlerin özünde yatan ruhsal amacı zedelemiş, gölgede bırakmış olurlardı. Ayette “bu aylar konusunda kendinize yazık etmeyin” ifadesiyle anlatılmak istenen de budur bizce. Yani, Allah’tan herhangi bir hüccet, bu yolda bir buyruk olmadıkça, müşriklerin ihdas ettiği bir âdeti benimseyerek kendinize yazık etmeyin (yani, ibadetlerin yıldan yıla değişen mevsimlerde, uzun kısa, sıcak soğuk, zor ya da kolay, yılın değişik günlerinde size kazandıracağı arındırıcı, duyarlandırıcı feyizden kendinizi yoksun kılmayın -T.ç.n.).55 Yani, “onlar, hakka karşı direnişlerinde size karşı nasıl topyekün birleştilerse, siz de hak yolunda kendinizi adamaya hazır bir tavırla onlara karşı öyle topyekun birleşin”. Müslümanlara inanmayanlara karşı savaş açma izninin verildiği ortam ve şartlar konusunda bkz. bu surenin baş kısımları ve özellikle 12-13. ayetler; ve yine savaşla ilgili genel ilkelerin konduğu 2:190-194.  

[1440] Ilâhî bir tevafuktur ki, Kur’an’da “ay” anlamına gelen şehr tekil olarak 12 kez, “gün” anlamına gelen yevm tekil olarak 365 kez geçer. Kur’an’daki rakamsal tevafuk bunlarla sınırlı değildir. Mesela: erkek-kadın 24’er kez, dünya hayatî ile âhiret hayatı karşıtları 115’er kez, melek ile şeytan karşıtları 88’er kez, hayat ve ölüm karşıtları 145’er kez, sadaka vermek ve hoşnut/tatmin kalmak 73’er kez, sihir ve fitne 60’ar kez, zekât ve bereket 32’şer kez, zihin/akıl ve nur (ışık) 49’ar kez, dil ve hutbe 25’er kez, istek/dilek ve korku 8’er kez, zorluk/engel ve sabır 114’er kez, Muhammed ve Şeriat 4’er kez geçer. [1441] Bu bağlamda ed-dîn, “yasalarını Allah’ın belirlediği kozmik sistem” vurgusu taşır. Esasen İslâm, en geniş anlamıyla Allah’ın kâinatı yönettiği sistemin adıdır. Bu âyetin bir üstteki âyetle bağlantısı açıktır: Ahlâkî amaçları çiğneyerek servet yığanların gözlerini o kadar hırs bürümüştür ki, bu çarkı döndürmek için nesî adı altında feleğin çarkına çomak sokmayı bile göze almaktadırlar (37. âyetin notuna bkz). [1442] Ve bağlacına bu bağlamda verilebilecek en isabetli karşılık.  

Maksat, 37. ayette reddedilen nesî’ uygulamasının zulüm olduğunu bildirmektir. Ayrıca şu mana da vardır: “ Bu haram aylarda cihadı bırakmak veya ertelemek suretiyle düşmanlarınızın size savaş açmasına meydan verip, kendinizi kıtale uğratarak nefislerinize zulmetmeyiniz!”  

[2] Harâm aylar içün işbu surenin 5inci âyetinin notuna bak.  

[1] Kainatın yapısı buna göredir. [2] Haram aylar, Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep aylarıdır.  

(11) Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep.  

1295 This and the following verse must be read together. They condemn the arbitrary and selfish conduct of the Pagan Arabs, who, because there was a longestablished custom of observing four months as those in which fighting was forbidden, changed the months about or added or deducted months wben it suited them, to get an unfair advantage over the enemy. The four Prohibited Months were: Dhu al Qa'dah, Dhu al Hijjah, Muharram, and Rajab. If it suited them they postponed one of these months, and so a prohibited month became an ordinary month: while their opponents might hesitate to fight, they got an undue advantage. It also upset the security of the Month of Pilgrimage. This very ancient usage made for fair dealing all round, and its infraction by the Pagans is condemned. The question of a solar astronomical year as against the lunar Islamic year does not arise here. But it may be noted that the Arab year was roughly luni-solar like the Hindu year, the months being lunar and the intercalation of a month every three years brought the year nearly but not accurately up to the solar reckoning. From the year of the Farewell Pilgrimage (A.H. 10) the Islamic year was definitely fixed as a purely lunar year of roughly 354 days, the months being calculated by the actual appearance of the moon. After that, every month of the Islamic year came about 11 days earlier in the solar year, and thus the Islamic months travelled all round the seasons and the solar year. (R). 1296 The Muslims were at a disadvantage on account of their scruples about the Prohibited Months. They are told not to wrong themselves in this. If the Pagans fought in all months on one pretence or another, they were allowed to defend themselves in all months. But self-restraint was (as always) recommended as far as possible.