Tevbe Sûresi 118. Ayet Meali

Mâlik oğlu Kâ'b, Rabi oğlu Mirâre, Ümeyye oğlu Hilâl, Tebük savaşına katılmamışlar, sonra pişman olup tövbe etmişlerdi.  

Tebük Seferine ihmalcilik yüzünden katılamayan bu üç kişinin Ka’b bin Malik, Hilal bin Ümeyye ve Murara bin Rabi adlı sahabeler olduğu söylenir. Ka’b bin Malik, Bedir Savaşı dışında bütün savaşlara katılmış ve çok büyük kahramanlıklar göstermişti. Diğer ikisi ise Bedir Savaşı’nda cengâverce savaşan kahramanlardandı. Bunlar da herhangi bir mazeret bildirmeden, ihmalkârlıkları yüzünden Tebük Seferi’ne katılmamışlardı. Başta Hz. Peygamber olmak üzere seferden dönen bütün sahabeler kendilerine katılmayan bu üç kişiden yüz çevirmişti. Herhangi kötü bir niyetleri olmadan geri kaldıkları ve bir de pişmanlık duyarak tövbe ettikleri için Allah onları da bağışlamıştır.  

Âyette sözü edilen üç kişi Medineli müslümanlardan Ka’b b. Malik, Hilâl b. Ümeyye ve Murâra b. Rabi’dir. Bunlar Tebük seferine katılmayıp geride kalmışlardı. Hz. Peygamber, Tebük’ten dönünce bunlarla konuşmamış, ashap da onlardan yüz çevirmişti. Bunların tövbelerinin kabul edildiği hükmü, öncekilerden elli gün sonra gerçekleşmişti.  

Tebük seferine katılmayanlar arasında Ka’b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Memâre b. Râbiîn adlı sahâbîler de vardı ki, tefsircilere göre bu âyette işâret edilen 3 kişi bunlardır.  

1- Tevbe, pişmanlığın sözle ifadesi değil, yapılan hatadan pişman olmak ve ondan vazgeçmektir; hatayı düzeltmektir. Allah, yanlışlarını düzeltmek isteyenlere bu hakkı tanımıştır.  

(1)Resûlullah Efendimiz (asm), Tebük Seferine iştirâk etmemiş olan seksen kişinin özürlerini kabûl edip, onlar için istiğfâr etmişti. Fakat Ka‘b bin Mâlik (ra), Mürâre bin Rabî (ra) ve Hilâl bin Ümeyye (ra)’ın açıkça i‘tirafda bulunmalarına rağmen, her birine: “Kalk, senin hakkında İlâhî bir hüküm sâdır oluncaya kadar bekle!” buyurmuş ve diğer Müslümanların da kendileriyle konuşmalarını yasaklamıştı. Böylece ızdırabla ve ağlamakla geçen elli günden sonra bu âyet-i kerîme nâzil olmuş, İlâhî affa nâil olmuşlardı. (İbn-i Kesîr, c. 2, 176)  

(*) Tebük Seferi’ne katılmamaktan ötürü pişmanlık duymakla beraber hemen özür dilemeyen ve tövbeye yönelmeyen üç kişiden söz edilmektedir. Rivayetlere göre bu üç kişi Kâ‘b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebî‘dir. Hz. Peygamber seferden dönünce, sıhhî ve malî durumları elverişli olduğu halde sefere katılmayan ve hemen günahlarını itiraf edip tövbeye yönelmeyen bu üç kişinin yüzüne bakmadı. Müslümanlar da Resûlullah’a uyarak geçici olarak onlarla ilişkilerini dondurdular. 106. âyette kendilerinden, “Bir diğer grubun durumu ise Allah’ın hükmüne kalmıştır; ya onlara azap edecek veya tövbelerini kabul edecektir” diye söz edilen bu kişiler, yaklaşık elli gün süren çileli bir bekleyiş içine girdiler. Nihayet bu âyetin nâzil olmasıyla tövbelerinin samimi olduğu ve Allah tarafından kabul edildiği bildirilince yüzleri güldü; Resûlullah’ın ve müslümanların arasına döndüler, âdeta hayat onlar için yeniden başlamış oldu. (Kaynak: Kur’an Yolu Tefsiri C:3 S: 69)  

[1] Çünkü bütün halk kendiliğinden yüz çevirmişlerdi. Hiçbir kimse görüşmüyordu.[2] Veya tövbeye devam etmeleri için tövbe etmeleriyle.  

Bu kişiler Tevbe 9:106’da işaret edilen “şair Ka‘b b. Mâlik ”, “hakkında [li‘an] ayeti inmiş olan Hilâl b. Ümeyye” ve “Mürâre b. er-Rabî‘” adlı üç kişidir. Bunların Tebük Gazvesi’ne gitmeyip geri bırakılanlar olduğuna değinilmektedir. Onları kimin geri bıraktığıyla ilgili olarak çevrelerindeki etkin bazı münafıkların buna sebep olduğu ifade edilebileceği gibi bu kişilerin savaş hazırlıkları bağlamında Hz. Muhammed’den izin aldıkları, bir süre gecikince de savaşa gidemedikleri için geri bırakıldıkları da belirtilmektedir. Tevbelerin kabul edilmesi, bunların kasıtlı bir geri kalış içerisine girmediği, şimdi bizim bilemediğimiz bir nedenle bu savaştan geri kaldıkları, ardından da bütün genişliğine rağmen yeryüzünün kendilerine dar geldiği ifade edilmektedir (Semerkandî, [Bahru’l-‘Ulûm], II, 95-99; Taberî, [Câmi‘u’l-beyân], XI, 21-22, 57-62; Zemahşerî, [el-Keşşâf], II, 298, 307; Râzî, [Mefâtîhu’l-Ğayb], XVI, 191) Benzer mesaj: Tevbe 9:25.  

1 Bu üç kişi; Akabe biatine katılan Kâ’b b. Malik’le, Bedir ehlinden olan Murare b. Rebi’ ve Hilâl b. Ümeyye idi. Bunlar, tevbe etmişler, ancak ortaya bir mazeret koymamışlardı. Bu yüzden de 106. âyetle haklarında verilecek hüküm Allah’a bırakılmıştı. Âyetin bu bölümü; “Ve Allah, geri kalan üç kişinin de tevbelerini kabul etti.” şeklinde tercüme edilebilirse de yukarıdaki tercüme Kâ’b b. Malik (r.a)’in kendi rivâyetine uygun düştüğü için tercih edilmiştir.2 Tebük dönüşünde Hz. Peygamber, Müslümanlara sefere katılmayanlarla selamlarını dahi almamak üzere tüm ilişkilerini kesmelerini emretti. Hattâ kırk gün sonra, ailelerine de onlarla tüm ilişkilerini kesmelerini emretti. Bu kişiler Medîne’de çok kötü bir duruma düştüler. Elli günlük bir boykottan sonra, söz konusu üç kişinin affedildiklerini ilan eden bu âyet nâzil oldu. Bu olayın Kâ’b b. Malik’in ağzından anlatıldığı rivâyet için Bk. (Elmalılı, Buhârî, Müslim) İslâm âlimleri genellikle nasuh tevbeye, Kâ’b b. Malik ve iki arkadaşının tevbesini örnek göstermişlerdir. Tevbe esasen; bu âyette belirtildiği gibi olmalıdır. Yani kişi tevbe ederken günâhına üzüntüsünden dolayı Dünya başına dar gelmeli, nefsi kendisini sıkmalı ve her şeyden kesilip Allah’a samimiyetle yönelmelidir.  

155 Yahut: Tebük seferine çıkıldığında “geride kalan”. Ellezîne hullifû ifadesi için verdiğimiz “fesada kapılanlar” şeklindeki karşılık halufe ya da hullife fiilinin “[kötü yönde] değişti/değiştirildi” ya da “fesada uğradı/iğvaya kapıldı” şeklindeki, ahlakî planda kötülüğe meyli işaret eden mecazî anlamına dayanmaktadır (bkz. Esâs, Nihâye, Lisanu’l-‘Arab, Kâmûs, Tâcu’l-‘Arûs). Ellezîne hullifû ibaresinin yukarıdaki anlam örgüsü içinde, düzmece mazeretlerle seferden geri kalanlarla ilgili olarak kelimenin bu mecazî anlamıyla yorumlanması Abdülmelik el-Asma‘î gibi çok önde gelen Arap dilcilerinden bazılarınca da teyid edilmiştir (surenin 83. ayetine ilişkin yorumunda Râzî bu hususu belirtmiştir). “Bozguncu telkinlere kapılan üç kişi ya da üç grub”a gelince, klasik müfessirler burada sözü geçen üç sayısıyla, Tebük seferine katılmaktan kaçınan ve seferden sonra da yukarıdaki ayet vahyedilinceye kadar Hz. Peygamber ve Sahâbîlerince kendilerine küskünlük gösterilen üç kişinin, Ka‘b b. Mâlik, Merâre b. er-Rabî‘ ve Hilâl b. Ümeyye’nin îma edildiğini söylemişlerdir (İsmi geçen bu kişilerin üçü de Ensar’dandır). Bu üç Sahâbînin gerçekten de sefere katılmaktan kaçınan kimseler arasında bulundukları tarihî olarak belgelenmiş olsa da (Taberî ve İbni Kesîr, bu ayete ilişkin açıklamalarında konuyla ilgili rivayetlere ayrıntılı bir biçimde yer vermişlerdir), bize öyle geliyor ki, ayetin anlam akışı, îmasının yalnızca üç kişiyle sınırlandırılmasına imkan vermemektedir; dolayısıyla bu üç sayısı, bizce, sefere katılmak konusunda hatalı davranan üç grup mümini işaret etmektedir: (1) şüpheli mazeretler ileri sürerek Hz. Peygamber’den evde kalma izni koparan kimseler (bunlara hem 43-46. ayetlerde hem de 90. ayetin ilk cümlesinde temas edilmiştir); (2) izinsiz olarak kendi kararlarıyla seferden uzak kalan ama sonradan kendiliklerinden pişmanlık gösterip hataları için tevbe eden kimseler (102-105. ayetlerde sözü edilenler); ve nihayet, (3) durumlarının ne olacağı Allah’ın yargısı gelinceye kadar “belirsiz” olan (106. ayet) ve Hz. Peygamber’in Tebük seferinden dönüşünden kısa bir süre sonra (118. ayetin indirildiği günlerde) pişmanlık gösterip tevbe eden kimseler.156 Yukarıdaki ayet, en geniş yüklemiyle -vahyine neden olan tarihî olguyu da aşarak- doğru yoldan geçici ve arızî olarak ayrılır gibi olan, sonra ya kendi iradeleriyle ya da başkaları tarafından yapılan uyarmalar, kınamalar sonucu “bir fitneye dûçâr olduğunu” anlayan ve içtenlikle günahından dönüp tevbe eden bütün müminlerin durumuna ışık tutmaktadır.  

[1549] Sûreye adını veren bu âyette atıf yapılan üç kişi Ka‘b b. Malik, Merare b. Rebi’ ve Hilal b. Ümeyye’dir. Bunların “üç kişi” değil de, 41. âyetten buraya kadar hikâyeleri anlatılan seferden geri kalan “üç gurup” olduğu düşünülebilirse de, 85, 87, 93 ve 94. âyetler buna engel teşkil etmektedir. Bir şair olan Ka‘b’ın başından geçenler özetle şöyle: Allah Rasûlü seferden dönünce ayağının tozuyla mescidde iki rekât namaz kıldıktan sonra Ka‘b’ı görüp neden katılmadığını sorar. Allah’ı aldatamayacağına inandığı için mazeretinin olmadığını, nefsine ağır geldiği için sefere katılmadığını söyler. Allah Rasûlü “Allah senin hakkında hüküm verinceye kadar bekle” der. O günden sonra iki arkadaşıyla birlikte tecrit olunurlar. Namazları Nebi’nin ardında kılar, selam verir, selamımı acaba alıyor mu diye Allah Rasûlü’nün dudaklarının kımıldayıp kımıldamadığına bakar. İçinden keşke kımıldasa diye dua eder. Tecrit daha da sıkılaşır. Ve bu durum tevbesi kabul oluncaya kadar sürer (Taberî). Tevbesine sadâkatin bir şahidi olarak malını tasadduk eder (Buhârî, Tefsir 75).  

Bu üç halis Müslüman Kâ’b b. Malik, Hilal b. Ümeyye, ve Mürâre (r.anhüm) adlı sahabîlerdi. Güçlü bir şair olan Kâ’b’ın bu kıssayı uzunca anlatımı okunmaya değer. Hz. Kâ’b’ın bu anlatımı, başta Buharî’nin Sahîh’i olmak üzere birçok kaynakta bulunmaktadır. Bu üç zat gerçek Mümin olduklarından Hz. Peygamber bunları dışladı. Müslümanları onlarla konuşmaktan menetti. Elli gün süren, kendilerine ise ellibin sene gibi gelen, büyük bir imtihan geçirdiler. Sadakatlerini ispatladıklarından Allah da onların tövbelerini kabul etti.  

[2] Bu üç kişi Ka'b ibni Mâlik, Mürâre ibni er-Rebî' ve Hilâl bin Ümeyye idiler. Ka'b ibni Mâlik bu vak'ayı ber vech-i âtî hikâye itmişdir: Rasûl-ü Ekrem Tebük gazvesinden Medîne'ye 'avdet buyurdukda ziyâretlerine gidüb selâm virdim, bana gadabla redd-i selâm itdi. Bütün ashâb bizimle kelâmı kesdiler, elli gün Medîne'de yapyalnız gibi kaldık, o halden çok müteessir oluyorduk. Vefât iderim de Rasûlullah namâzımı kılmaz veyâ Rasûlullah vefât ider de biz böyle kalırız diye ödüm kopuyordı. Elli gün, gice ve gündüz son derece ızdırâb içinde Allâh Te'âlâ'ya tevbe ile meşgûl olduk. O müddetin hitâmında bir gice sabaha karşı bu âyet-i kerîme nâzil olmakla Rasûlullah hazretleri sabah namâzını kıldıkdan sonra bizi tebşîr ve tebrîk itdi.  

1370 Among the Faithful, the largest number consisted of those who were perfectly staunch and ever ready to do their duty. They obtained the love and good pleasure of Allah. Next came a few who wavered because their will was weak and they were daunted by the dangers and difficulties that faced them; Allah's saving grace protected them and they conquered their weakness, and did not fail in their duty; Allah forgave them and accepted their repentance. Lastly, in the illustration taken from the Tabuk affair, there were some who actually failed in their duty, not from contumacy or ill will, but from thoughdessness, slackness, and human weakness: they actually failed to obey the Holy Prophet's summons, and were naturally called on to explain, and were excluded from the life of the Community. Their mental state is here described graphically. Though the earth is spacious, to them it was constrained. In their own souls they had a feeling of constraint. In worldly affluence they felt poor in spirit. They realised that they could not flee from Allah, but could only find solace and refuge in coming back to Him. They freely repented and showed it in their deeds, and Allah freely forgave them and took them to His grace. Though illustrated by the particular examples of the Ansar, viz., Ka'b, Mararah, and Hilal, the lesson is perfectly general and is good for all times.