Tâhâ Sûresi 85. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 17/138.  

Bkz. 2/51, 7/150Samiri, İsrailoğullarının Samire kabilesine mensup, Hz. Musa’nın dinini benimseyen ve Mısır’dan çıkışlarında İsrailoğullarına katılan biridir. Bu kişi, Mısır dinindeki Apis figürünün bir uzantısı olarak bir altın buzağı heykeli yapmış ve çevresindekilere onun tanrı olduğunu telkin etmişti. Hz. Musa’nın arkasından İsrailoğullarından bir kısmı, aralarında Hz. Harun olmasına rağmen Samiri’nin yaptığı altın buzağıya tapmaya başlamıştı. Burada alınacak en önemli ders; insanların inançlarında samimi olmaları, maddi çıkarlar uğruna inandıklarından taviz vermemeleri gerektiğidir.  

 Rivayete göre Sâmirî, İsrailoğullarının Sâmire kabilesine mensup idi. Bu kişi, bir buzağı heykeli yapmış ve halka, onun tanrı olduğunu telkin etmek suretiyle onları, Musa ve Harun’un hak dininden uzaklaştırmaya çalışmıştı.  

(*) Sâmirî kelimesi tıpkı Mekkî/Mekkeli, Rumî/Romalı kelimeleri gibi Sâmirli demektir. Buna göre “Sâmir” ya bir ülkenin ya bir kentin ya da bir kavmin (oymağın) adıdır. Ayrıca bu kelimenin “Sümer”kelimesinden bozulmuş olduğu ihtimali de vardır. Sâmirî kelimesi, Tevrat’ta “Sâmiriye” şeklinde geçmektedir. Ayrıca Sâmiri’nin, Filistin’de yaşayan Sâmire kabilesine mensup bir kişi olduğu belirtilir. Etnik ve dinsel gruplardan oluşan bu kabile, sonraları Sâmiriler olarak anılmıştır. Bunlardan küçük bir grubun, Filistin’de Nablus çevresinde hâlâ varlığını sürdürdükleri söylenir. Ayrıca Sâmiri’nin Kirmanlı veya Samerralı olduğu da bildirilir. Sâmiri, Hz. Mûsa’nın dinini benimseyen ve Mısır’dan çıkışlarında İsrailoğullarına katılan pek çok Mısırlı’dan biridir. Zira İsrailoğulları kavramı, Yahudiler tarafından olabildiğince kullanıma açık hâle getirildiği için yaygın olarak sanılanın aksine tek bir ırkı değil karma bir grubu ifade eder ve o dönemde mevcut Firavun yönetimine muhalif Mûsevilerin ortak ismidir. Âyetteki imtihan süresini şu âyette ayrıntılı olarak okumaktayız: “Mûsa’ya otuz gece vaad ettik ve onu on ile tamamladık. Böylece onun Rabbinin kararlaştırdığı zaman, kırk geceye tamamlandı. Ve Mûsa, kardeşi Harun’a şöyle dedi: “Kavmimde bana halef ol ve ıslâh et ve müfsidlerin yoluna tâbi olma.”(Araf:142). Otuz geceye on gece daha eklenmesinin sebebi ve bu âyetin günümüze verdiği mesaj bizce şöyledir: Hz. Mûsa’nın kavmi tam inanmış bir kavim değildi. Bir ayı devirince imtihan başlamıştır. “Biz Mûsa ve Harun’a inandık, yurdumuzdan çıktık, çölün ortasında bize kim yardım edecek?” duygusu ve terk edilmişlik psikolojisi, on günlük gecikmeyle sığınılacak bir put arama zeminini oluşturmuştur. Kişi bazlı din algısı; lider gidince kendi ayakları üzerinde duramayan, hep velisine muhtaç çocuk zihniyetine bir örnektir. Günümüzde bile evham ve suizanlar insanı sahte dayanakların tutsağı ederek insanın gücünü azaltmaktadır. Sâmirî, yaptığı put ile bu konjonktürü kullanarak efendisini arayan köle zihniyetlere ikinci Firavun olma hevesindedir. (Kurandan Hayata)  

[es-Sâmiriyy] kelimesi, Sâmiralı veya Sâmirî adlı bir kişi demektir. Bu kişi Hz. Musa kavminden ayrıldıktan sonra onları saptırmış, bir buzağıya tapmalarını sağlamıştı. A‘râf 7:138’de Hz. Musa’dan böyle tapınılacak bir ilâh isteyen İsrailoğulları, onun arkasından hemen böyle bir arayışa girmişler, ilk fırsatta da emellerine ulaşmışlardı. Sâmirî adlı kişi bu fırsatı değerlendirmiş, A‘râf 7:148 ve Tâhâ 20:88. ayette de ifade edildiği üzere onlara “ses çıkaran bir buzağı” yapmıştı.  

1 Sâmirî: Hz. Mûsa’nın kavmine Mısır’dan katılan ve Hz. Mûsa, Sina dağında iken bir buzağı heykeli yapıp insanları ona tapmaya çağıran şahıstır. Kur’an-ı Kerim’in dört ayrı süresinde Samiri’den ve yaptığı “altın buzağı”dan söz edilir; ancak Hz. Peygamber’in hadis-i şeriflerinde onun hakkında herhangi bir bilgi yoktur. Müslümanların itibar edebileceği başka herhangi bir kaynak olmadığı için, Tevrat olduğu söylenen kitaptaki onunla ilgili -tamamı İslâm’ın ruhuna aykırı- bilgilerin İslam nazarında bir değeri yoktur.  

70 Sâmirî tabirinin, söz konusu kişinin soyunu ya da kökenini gösteren bir sıfat ismi olduğunda şüphe yoktur. Taberî ve Zemahşerî’nin verdiği açıklamalardan birine göre, bu tabir “Yahudilerin Sâmire kabilesine”, yani, sonraları Samarîler olarak anılan etnik ve dinsel bir gruba (ki bu gruptan küçük bir kalıntı Filistin’de, Nablus çevresinde hâlâ varlığını sürdürmektedir) mensup birini işaret etmektedir. Ne var ki, böyle bir grup Hz. Musa zamanında henüz mevcut olmadığına göre, İbni ‘Abbâs’ın ileri sürdüğü gibi (Râzî), mümkündür ki, sözkonusu kişi Hz. Musa’nın dinini benimseyen ve Mısır’dan çıkışlarında İsrailoğulları’na katılan pek çok Mısırlı’dan biridir (karş. 7:124 hk. 92. not), ki bu durumda sâmirî tabirinin de eski Mısır dilinde “ecnebi” ya da “yabancı” anlamına gelen shemer sözcüğüyle akraba olması mümkündür. Bu görüşü, kıssada geçen kişinin, Mısır dinindeki Apis figürünün bir yankısı/bir uzantısı olarak işe altın buzağıya tapınma eylemiyle başlaması da desteklemektedir (bkz. 7:148 hk. 113. not). Her hâlükârda, sonraki dönemlerin Samarîleri’nin, ister İbranî, ister Mısır kökenli olsun, bu kişinin soyundan geliyor -ya da öyle sanılıyor- olmaları hiç de imkansız değildir; bu durum, onlarla İsrailli öteki topluluklar arasındaki sürekli çatışmayı da kısmen açıklamaktadır.  

[2609] Sâmirî’nin özel isim olmadığı açık. Kelimenin sonundaki nisbet yâ’sı, kişinin kavim ya da ülke kökenine işaret eder. Filistin’de Nablus civarındaki bir yerleşim birimi olan “Sâmire’ye (Samaritain) veya Sâmiriyye’ye mensup” anlamında bir nisbet ismi olabilir. Veya eski Mısır dilinde “yabancı” anlamına gelen şimir’in Arapçalaşmış şekli de olabilir. Bu veriler, sözkonusu kişinin, İsrailoğullarıyla birlikte çıkan Mısır yerlisi mü’minlerden biri olmadığını, daha farklı bir etnik kimliğe ait olduğunu akla getirmektedir. O, farklı düşündüğünü ve inandığını, Hz. Musa’nın getirdiği inanca itibar etmediğini ifade etmektedir (96. âyet). Buna rağmen İsrâiloğullarının arkasına takılarak Mısır’ı terk etmiş olması, onun Mısırlıların baskısından kurtulmak isteyen küçük bir göçmen azınlık mensubu oluşuyla açıklanabilir. Zira o doğrudan Mısırlıların tanrısı Apis öküzü heykeli yapmak yerine, onun bir alt türevi olan ve Hindularca da kutsal sayılan inek yavrusu heykeli (Hotor) yapmıştı. İşte bu noktada, Eski Mısır’daki Apis öküzü ve onun alt türevi olan inek kültünün, Hind putperestliğiyle bağlantısı gündeme gelmektedir. İlk Batılı sömürgecilerin dili olan Portekizce’de eski Kalküta/Hind hükümdarlarına “Sâmirî” adı verildiği bilinmektedir. Mısır’daki en eski kavramların Hint kökenli olduğunu söyleyen Hamidullah Mısr-ji kelimesinin Hintliler tarafından “din adamı sınıfına verilen isim” olduğunu tesbit eder. Mısır adının Araplardan önce de kullanıldığının delili, Eski Ahid’de özel bir isim olarak yer almasıdır (Mısrayim, Yaratılış 10: 6). Daha ilginç olan ise Güney Hind dillerinde Nil’in “su” anlamına gelmesidir. Taberî de eski çağlarda eski Hind ile İsrâiloğulları (dolayısıyla Eski Mısır) arasındaki ilişkilerden söz eder.  

Tevrat’a göre (Çıkış, 32,4 ve 24) bu altın buzağı heykelini yapan bizzat Harun (a.s.)’dır. Halbuki Kur’ân-ı Kerim gerçeği ifade eder. Bunu yapanın, Samirî olduğunu bildirip, Hz. Harun’un bundan berî olduğunu ilan eder.  

[*] Harun aleyhisselama rağmen Mısırlıların tanrı edindiği Apis'i hatırlatan buzağı heykeline tapmaları, Firavun'unun servetine konmalarından sonra olmuştu. (Bkz. Zümer 49, Araf 137 vd)  

2605 Who was this Samin ? If it was his personal name, it was sufficiently near the meaning of the original root word to have the definite article attached to it: Cf. the name of the caliph Mu'tasim (Al-Mu'tasim). What was the root for "Samiri"? If we look to old Egyptian, we have Shemer = A stranger, foreigner (Sir E. A. Wallis Budge's Egyptian Hieroglyphic Dictionary. 1920, p. 815 b). As the Israelites had just left Egypt , they might quite well have among them an Egyptianised Hebrew bearing that nickname. That the name Shemer was subsequently not unknown among the Hebrews is clear from the Old Testament. In I Kings, 16:24 we read that Omri, king of Israel, the northern portion of the divided kingdom, who reigned about 903-896 B.C., built a new city, Samaria, on a hill which he bought from Shemer, the owner of the hill, for two talents of silver. See also Renan: History of Israel , 2:210. For a further discussion of the word, see n. 2608 below.