Sâffât Sûresi 65. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 17/60; 23/20; 56/51-52.  

Bkz. 17/60, 56/51-52  

[1] Kur’ân-ı Kerim’deki ru-ûsu’s şeyâtînden ’Arabistanda manzarası kerîh bir taş maksûd oldığı mervîdir.  

Şeytanların nasıl birer varlık oldukları insanlarca bilinmemekte ise de, onların çirkin ve zararlı varlıklar olduğu zihinlerde yer etmiş bir gerçektir. İşte zakkum meyvesinin de çirkin ve zararlı olduğunu ifade etmek açısından böyle bir benzetme yapılmıştır.  

1- Bu bir benzetmedir. Bu tarz benzetmeler, hayali benzetmelerdir. Genellikle iyi ve güzel şeyler meleklere benzetilirken, kötü şeyler de şeytan ve canavar gibi şeylere benzetilerek anlatılır.  

(*) Allah, kemali kudretiyle, ateş cinsinden veya cevherinden böyle bir ağacı oluşturmaya da muktedirdir. Yani ateşten, onun cinsinden öyle bir ağaç yaratır ki, o ağaç hiç yanmaz. عن الحسن ولا يبعد أن يخلق الله سبحانه بكمال قدرته شجرة في النار من جنس النار أو من جوهر لا تأكله النار ولا تحرقه كما أنها لا تحرق السلاسل والأغلال فيها وكما لا تحرق حياتها وعقاربها وكذلك الضريع وما أشبه ذلك (المكتبة المقروءة » مجمع البيان في تفسير القرآن » الصافات  

[2] Örf ve âdette her güzel şey Melâikeye, her çirkin şey Şeytanlara benzetilmekle o örf ve âdete binaen Zakkum ağacının salkımı şeytanların başına benzetilmiştir. Yahut korkunç yılanların başı demek mânâsınadır.  

16 Buradaki ifade bir teşbihtir. İnsan, psikolojisi gereği güzel şeyleri inciye, meleğe vs benzetir. Çirkin şeyleri de yılana, ejderhaya, şeytana benzetir. Tıpkı onun gibi zakkum ağacının meyvesi burada ibikli/tepeli şeytan başına benzetilmiştir. Çünkü Araplar zehirli bir yılan türüne de şeytan adını vermişlerdir.  

(Zakkum tomurcuklarının şeytanlara benzetilmesi dolayısıyla bazı kimseler, şeytanları kimsenin görmediğini öne sürebilirler. Lakin bu, teşbihtir. Tıpkı güzel bir kızın periye benzetildiği veya çirkin bir kadının “cadı” diye isimlendirildiği ya da nuranî bir yüze sahip olan kimseye “melek” dendiği hatta kötü huylu bir insanın şeytana benzetildiği gibi.)  

1 “Sanki şeytanların başları gibi” ifâdesinde istiâre vardır. Bu istiâre: a- Son derece çirkin ve iğrenç, b- Çirkin suratlı korkunç yılan, c- Şeytan başı denilen çirkin görünümlü bir otun meyvesi anlamlarına gelebilir.  

24 Zemahşerî’ye göre, “bu lafzî istiare (isti‘ârah lafzıyyeh) iğrençlik ve çirkinliğin en ileri derecesini ifade etmektedir ... çünkü Şeytan her türlü kötülüğün kaynağı olarak görülmektedir”.  

[4008] Lafzen: “şeytanların başları”. Devamı zımnen: “..fakat içinde ölümcül bir zehir barındırmaktadır”. Araplar bir taç gibi başında taşıdığı göz alıcı yelesiyle meşhur olan zehirli bir yılan türüne (hayyetun lehâ ‘urfun) şeytan adını verirlerdi (Lisân ve Tâc; krş: 81:25, not 21). Bir hadiste son derece tehlikeli olan bu “şeytan”ın görüldüğü yerde öldürülmesi emredilir. Bizce burada, zehirli cehennem ağacının tomurcuğuyla şeytan adı verilen bu yılanın göreni hayrette bırakan yeleli başı arasında bir benzerlik kurulmaktadır (Krş: Ferrâ ve Zeccâc). Bunun bölgede yetişen zehirli bir bitki türü olduğu da rivayet edilmiştir (İbn Âşûr). Her hâlükarda göreni büyüleyen bu zehirli cazibe, arkasında ölümcül bir tehlikeyi saklamaktadır. Muhtemelen çiçeklerinin kokusu ve görüntüsü güzel fakat zehirli bir bitki türü olan Nerium Oleander cinsine de, bu özelliği dolayısıyla “zakkum” adı verilmiştir (Krş: 44:43, not 28).  

Zakkum: Tadı çok acı, pek fena kokan bir bitki olup ondan çıkan sıvı, bedene bulaşması halinde deriyi tahriş eder.İnsanlar şeytanları görmediklerinden bu benzetmeyi anlayamayanlar bulunabilir. Fakat bu kabil teşbihler dile yerleşmiştir. Nasıl ki temiz ve nuranî bir insan meleğe, güzel bir kadın periye, çirkin bir kadın cadıya benzetilir.  

[*] çekici görünür