Sâffât Sûresi 103. Ayet Meali

(*) Âyette Allah’a teslim olunca şeklinde bir ifade geçmemesine rağmen maalesef meallerin çoğu parantezli veya parantezsiz olarak “Allah’a, Allah’ın emrine, Allah’ın takdirine teslim oldular.” şeklinde ilaveler yapmışlardır. Doğrusu, Hz. İbrâhîm ve oğlu rüyaya teslim olmuşlardır. Evlâda hasret Hz. İbrâhîm’e ilerlemiş yaşında hediye edilen oğlan çocuğu, hele de bu çocuk erdemli ve ileride nebî olacak bir evlât ise tam bir göz aydınlığıdır. Halil olan İbrâhîm’e bu güzel hediyeyi verenin uğruna evlât adanmalı, kurban edilmelidir. Kurban, çocuğun Allah yolunda yetiştirilmesi, kullanılmasıdır. Mesela Hz. İsmâil’i kullanarak Kâbe’nin temellerinden yükseltilerek inşa edilmesi çocuğu Allah yolunda kullanmasıdır. Görülen rüyanın sembolik karşılığı yani tabiri şöyle de yapılabilir. Halillulah olan İbrâhîm’de sanki çocuk sevgisi gereğinden fazla olmaya başlamıştır. Artık o sevgiyi Allah rızası için biraz azaltması veya kesmesi gerektiğine dair yorumlanabilirdi. (Kurandan Hayata) Yani Hz. İbrahim’le, oğlu bu rüya ile Allah’ın Hz. İbrahim’den oğlunu kurban etmesini istediği kanaatine vardılar. Yoksa Allah, Hz. İbrahim’den oğlunu kurban etmesini istememiştir, çünkü ayetten böyle bir şey anlaşılmıyor. Ama İbrahim’in rüyası “Allah’ın emretmesi gibi” yanlış algılanıyor. Allah’ın, İbrahim’in oğlunu kurban etmesi gibi bir emri yoktur. Zaten Allah’ın, bir babadan, oğlunu kesmesini istemesi söz konusu bile olamaz. Ayrıca bu 103. ayet ‘’Allah’a veya Allah’ın emrine teslim olduklarında’’şeklinde olmaması da bunun ilahi bir emir olmadığını gösteriyor. Yine dikkat edilirse bu 105. ayette “Emrimi yerine getirdin” değil de “Rüyayı gerçekleştirdin” buyrularak bunun “ilahî bir emir” değil, “rüya” olduğuna özellikle dikkat çekilmektedir. Bu, İbrahim’in rüyası bağlamında yaşanmış bir olay olup Allah’ın fidye olarak bir kurbanlık vererek rüyaya müdahalesi söz konusudur. Ama neticede Hz. İbrahim bir “trajik kahraman” değil, tam teslim olmuş bir mü’min olarak ilâhî kayıtlara geçti..أو بمعنى: سلَّم الذبيح نفسه وسلم الأب ابنه، فيكون متعديا والمفعول محذوف(الوسيط في تفسير القرآن الكريم  

[1] Yahut yan tarafına yatırdı.  

1 Yani Hz. İbrahim’le, Hz. İsmail bu rüya ile Allah’ın Hz. İbrahim’den oğlunu kurban etmesini istediği kanaatine vardılar. Yoksa Allah, Hz. İbrahim’den açıkça oğlunu kurban etmesini istememiştir.  

40 Yukarıdaki parantez içi ifadenin bu pasajı doğru anlamak için gerekli olduğuna inanıyorum. Burada Allah lafzı açık bir şekilde zikredilmese de Kur’an terminolojisinde bu eslemâ fiili, notlarda defalarca işaret edildiği gibi, “kendini Allah’a, yahut Allah’ın iradesine teslim etti” anlamına gelir. Bu nedenle, yukarıdaki ayette geçen ikil eslemâ hali de, ilk bakışta, bu anlama sahip görünmektedir. Ancak, ayetin devamı, Hz. İsmail’in kurban edilmesinin Allah’ın emri olmadığını açıkça gösterdiğinden, onun ve babasının “Allah’ın iradesine kendilerini teslim etmeleri”, bu bağlamda, yalnız sübjektif bir anlama sahip görünmektedir -yani “Allah’ın iradesi olarak düşündükleri/gördükleri isteğe” teslim olmaları anlamını taşımaktadır.  

Bu âyetlerden, Peygamberlerin rüyasının vahiy şekillerinden biri olduğu anlaşılıyor. Aksi takdirde Allah onu uyarır ve Kur’ân’da böylesine bir yanlış anlaşılmaya engel olurdu. Kurbanlık çocuğun adı Kur’ân’da açıklanmaz. Müfessirlerden İsmâil diyenlerin yanında İshak olduğunu söyleyenler de vardır. Ekseriyet birinci görüştedir. Yahudi - Hıristiyan geleneği ise İshak olduğunu söyler.  

Hz. İbrâhîm'in İsmâ'îl ve İshâk adında iki oğlu vadı. Tevrât'ta kurbanlık çocuğun İshâk olduğu belirtilir. Kur'ân-ı Kerîm'de isminden söz edilmez. Ama sonradan gelen müfessirlerin kanâ'atine göre kurbanlık İsmâ'îl'dir. Ancak bu görüş, kurbanlığın İshâk olduğunu söyleyen sahâbîlerin çoğunluğunun görüşüne aykırıdır. Dâvûdî ve Taberî de kurbanlığın İshâk olduğu görüşündedirler. Kur'ân-ı Kerîm'den de kurbanlığın İshâk olduğu açıkça anlaşılır. Çünkü kurbanlık, İbrâhîm'e müjdelenen çocuktur ki İshâk'tır. Hz. İbrâhîm, gece ru'yâsında birinin, kendisine: "Allah sana oğlunu boğazlamanı emrediyor!" dediğini duymuş, sabah olunca bunun şeytândan mı, Rahmândan mı olduğu hakkında tereddüdetmiş, üç gece aynı ru'yâyı üst üste görünce bunun Allah'tan olduğunu anlamıştır. Peygamberimizin babası Abdullah da kurban edilecekti. Abdu'l-Muttalib, Zemzem kuyusunu bulup çıkardığı veya on oğlu olup kendisini savunacak duruma geldikleri takdirde bir oğlunu kurban edeceğini adamıştı. Dileği olunca oğulları arasında çektiği kur'a, Abdullah'a isâbet etti. Abdullah'ın kurban edilmesine râzı olmayan Mekke ileri gelenleri, bir kâhine başvurmayı önerdiler. Sonuçta kâhinin fikri üzerine, on deve ile Abdullah arasında çekilen kur'a Abdullah'a çıktı. Deve sayısı onar onar artırılarak yinelenen kur'a, deve sayısı yüze vardığında develere isâbet etti ve Abdullah'ın yerine yüz deve kurban edildi.  

4100 Note that the sacrifice was demanded of both Abraham and IsmaTl. It was a trial of the will of the father and the son. By way of trial the father had the command conveyed to him in a vision. He consulted the son. The son readily consented, and offered to stand true to his promise if his self-sacrifice was really required. The whole thing is symbolical. Allah does not require the flesh and blood of animals ( 22:37 ), much less of human beings. But he does require the giving of our whole being to Allah, the symbol of which is that we should give up something very dear to us, if Duty requires that sacrifice, (R). 4101 Our version may be compared with the Jewish-Christian version of the present Old Testament. The Jewish tradition, in order to glorify the younger branch of the family, descended from Isaac, ancestor of the Jews, as against the elder branch, descended from Isma'il, ancestor of the Arabs, refers this sacrifice to Isaac (Gen. 22:1-18). Now Isaac was born when Abraham was 100 years old (Gen. 21:5), while Isma'il was born to Abraham when Abraham was 86 years old (Gen. 16:16). Isma'il was therefore 14 years older than Isaac. During his first 14 years Isma'il was the only son of Abraham; at no time was Isaac the only son of Abraham. Yet, in speaking of the sacrifice, the Old Testament says (Gen. 22:2): 'And He said, Take now thy son, thine only son Issac, whom thou lovest, and get thee into the land of Moriah : and offer him there for a burnt offering..." This slip shows at any rate which was the older version, and how it was overlaid, like the present Jewish records, in the interests of a tribal religion. The " land of Moriah " is not clear: it was three days journey from Abraham's place (Gen. 22:4). There is less warrant for identifying it with the hill of Moriah on which Jerusalem was afterwards built than with the hill of Marwah which is identified with the Arab tradition about Isma'il.