Sâffât Sûresi 102. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 19/54-55.  

Bkz. 19/54  

 102-111. âyetlerde Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmesi anlatılır. Bu kıssa bir imtihandır. Bu imtihan, peygamber olan baba ile oğlu arasında cereyan etmiştir. Şöyle ki, Hz. İbrahim’in iki oğlu vardı: İsmail ve İshak. Kur’an-ı Kerim’de kurban edilecek çocuğun isminden söz edilmez. Ama tefsircilerin kanaatine göre bu, İsmail’dir. Zira olay göçten hemen sonra olmuştur ki, o zaman İsmail vardı. Ayrıca olay Mekke’de geçmiştir. Mekke’ye gelen de İsmail’dir. İbrahim (a.s.) gece rüyasında, birisinin kendisine, «Allah sana oğlunu boğazlamanı emrediyor» dediğini duymuş, sabah olunca bunun şeytandan mı, Rahmân’dan mı olduğu hususunda tereddüt etmiş, üç gece rüyayı üst üste görünce bunun Allah’tan olduğunu anlamıştır.  

Hz. İbrâhîm’in [aleyhisselâm] görmüş olduğu rüyayı oğlu Hz. İsmâil’e [aleyhisselâm] anlatması, ne yapması gerektiğine dair bir danışma hali değildir. Oğlu İsmâil’i, ilâhî takdire boyun eğmesini sağlayarak Hakkın emrine teslimiyete hazırlamaktır.  

(*) Aşağıdaki metinlerde geçtiği gibi bazı âlimler diyorlar ki, Hz. ibrahim, oğlunu kesmekle, kurban etmekle emredilmemişti. Ancak rüyasında onu kesmek için yere yatırdığını görüyor. Zaten ayette de bu şekilde anlatılıyor. (Rivayete göre bu rüya üç defa tekrarlanmıştır.) Bundan dolayı Hz. İbrahim bu olayın gerçek ve ilahi bir emir olarak algılıyor ve rüyasını bu şekilde yorumluyor. İşte Hz. İbrahim oğlunu kurban etmek için yere yatırınca yüce Allah ona engel oluyor‘’ Ve ey İbrahim! Gerçekten sen rüyanı doğruladın…’’- Yani Rabbine olan samimiyet ve bağlılığını bilfiil ortaya koydun.- şeklinde ilahi bir mesaj alıyor ve kendisine dünyadaki kurbanlık bir koç gönderiliyor. Bkz: ( (تفسير فتح القدير Bu nedenle çocuğun babasına (افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ) cümlesindeki (ما ), harfi (وقيل ما مصدرية على معنى افعل أمرك) masdar olup (افعل أمرك ) ‘’ emrini uygula, istediğini yap,’’ anlamında da olabilir. Bkz: (- تفسير الكشاف الدر المصون - تفسير فتح القدير) Ayrıca Hz. İbrahim’in kendi rüyasında çok sevdiği oğlunu kesme teşebbüsü, temsili olarak dünya sevgisini gönülden söküp atması ile de yorumlanabilir. Ama Hz. İbrahim bunu üst üste birkaç defa görünce bunu hem gerçek oğul hem de rahmani bir rüya olarak algılıyor. Oysa burada oğul ve boğazlama olayı mecaz olabilir. Yani oğuldan maksat dünya malı ve sevgisidir, boğazlamaktan maksat da dünya ve dünya sevgisini gönülden söküp atmak olabilir. O oğlunu kurban etmeye kalkışınca yüce Allah da ona müsaade etmez ve engel olur, ama bunu içtenlikle yapmaya çalıştığından dolayı yüce Allah da ondan bunu gerçekleştirmiş gibi hem kabul buyuruyor hem de onu ve oğlunu ihlas, samimiyet ve fedakârlığın birer timsali olarak gönderdiği ilahi kitaplarda bütün insanlara bildiriyor. Oysa aşağıda da belirtildiği gibi bu rüyada Allah’ın bir emri yok ve Allah böyle bir emri de vermez. Rüya ile kast edilen başka bir şeydir. Bu da yukarıda belirtildiği gibi ‘’Oğuldan maksat dünyadır ve boğazlamaktan maksat da bu dünya sevgisini gönülden söküp atmak ve Allah yolunda feda etmektir. Allah zaten en baştan ibrahim’in oğlundan ayrı düşmesini ya da oğlunun gerçekten ölmesini istemedi. Bu bir zihin, gönül, niyet ve duygu sınavı idi: Fani bir varlık Allah uğruna feda edilebiliyor mu? Edildiği görülünce kalpte/ gönülde bu fedakârlık gerçekleşince Allah da müdahele edip ölüme izin vermedi. Amaç Hz. İbrahim’in kendi oğlunu gerçekten değil kalbinde/gönlünde öldürmesi idi. Özetle 1. Allah zaten en baştan fiilen öldürmeyi murat etmedi, bu bir kalp/gönül sınavı idi. Dolayısıyla yüce Allah’ın bir masumun öldürülmesini nasıl emreder gibi bir eleştiri boştur. Çünkü yüce Allah’ın böyle bir emri olmamıştır. Zaten dikkat edilirse Sâffât 37: 105. ayette “Emrimi yerine getirdin” değil de “Rüyayı gerçekleştirdin” buyrularak bunun “ilahî bir emir” değil, “rüya” olduğuna özellikle dikkat çekilmektedir. 2. Hz. İbrahim kalbinde oğlundan vazgeçince imtihan başarıyla gerçekleşti. Asıl amaç buydu zaten en başından: Kalpteki/gönüldeki oğul sevgisini azaltmak, yumuşatmak. وهذا المنام ليس أمرا من الله بذبح النبي اسماعيل أواسحاف فالأوامر الإلهية لا تأتي في المنامات، وإنما كان مناماً يقصد به شيء آخر، ولكن النبي إبراهيم أوله على ظاهره وخاصة بعد تكرار رؤيته له، فأراد أن يذبح ابنه ظناً منه أنه ينفذ أمر الله، وأخطأ في تأويل المنام، فنزل الأمر الإلهي بتوقيف هذا العمل وأعطاه فداء لمنامه وابنه، وأخبره أنه تم تصديق الرؤيا من خلال الخضوع لله وذبح الدنيا وزينتها وإخراجها من قلب النبي إبراهيم، وليس المقصود الصورة المادية للمنام، وأن ذبح الولد في المنام رمز لذبح الدنيا وزيتنها) – (وقال بعضهم: إن إبراهيم ما أُمر بالذبح الحقيقي الذي هو فَرْي الأوداج وإنهار الدم، و إنَّما رأى أنه أضجعه للذبح فتوهم أنه أمر بالذبح الحقيقي، فلما أتى بما أمر به من الإضجاع قيل له: «قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا (تفسير فتح القدير) وقال أبو مسلم رؤيا الأنبياء مع أن جميعها صحيحة ضربان أحدهما: أن يأتي الشيء كما رأوه ومنه قوله سبحانه { لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق لتدخلن المسجد الحرام } [الفتح: 27] الآية والآخر: أن يكون عبارة عن خلاف الظاهر مما رأوه في المنام وذلك كرؤيا يوسف الأحد عشر كوكباً والشمس والقمر ساجدين وكأن رؤيا إبراهيم من هذا القبيل لكنَّه لم يأمن أن يكون ما رآه مما يلزمه العمل به على الحقيقة ولا يسعه غير ذلك فلما أسلما أعلمه الله سبحانه أنه صدق الرؤيا بما فعله وفدى ابنه من الذبح بالذبح.( مجمع البيان في تفسير القرآن) و تعلق بولده كثيراً مثله مثل أي أب شيخ كبير لم يُرزق قبله بولد، وعندما بلغ السعي معه بمعنى ممارسة العمل والاعتماد عليه رأى النبي إبراهيم في المنام أنه يذبح ابنه، وتكرر المنام خلال أيام متتالية، وهذا دلالة كلمة (إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ) ولم يقل( إني رأيت في المنام) مما أقلق النبي إبراهيم وعلم أن ذلك من الله وليس مجرد أضغاث أحلام .وقام النبي إبراهيم بإخبار ابنه بالرؤيا وتكرار رؤيته لها، وأن ذلك يعني أن الله يأمره أن يذبحه، وسأله ما رأيك في الموضوع حتى يشاركه في تحمل المسؤولية، فأجابه الولد من منطلق ثقته بأبيه وعلمه وثقته بالله :افعل ما تؤمر وستجدني إن شاء الله من الصابرين..بداية ينبغي أن نعلم أن التشريع أو الأوامر من الله وخاصة المصيرية لا تأت في المنامات وإنما تنزل بالوحي، والرؤيا في المنام لاتفسر على ظاهرها لأن الرؤى تأت دائما بصيغة الرمز ولا تأت بشكل صريح مباشر فما يعني أن الرؤيا لا يصح التعامل معها بشكل ظاهري بل لابد من تأويلها ولم يصب النبي إبراهيم عندما تعامل معها على ظاهرها وخاصة بعد تكرار رؤيته له ، فأراد أن يذبح ابنه حقيقة ظناً منه أنه ينفذ أمر الله، وجَسَّد المنام كما هو دون تأويل له، فنزل الأمر الإلهي بتوقيف هذا العمل وأعطاه فداء لمنامه وابنه، {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ }الصافات107، وأخبره أنه نجح في ابتلائه وامتحانه مع ذلك {قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي االمحسنين : وباجتماع العنصرين وبفهم رمزيتهما نعلم تأويل الرؤية ككل وهو التعلق بالولد هو رمز للتعلق بالدنيا والحياة و المستقبل والقوة ، كما كانت البقرة السمينة في منام الملك بقصة النبي يوسف رمزاً للخير والخصب والأمطار، وذبح الولد هو قتل ذلك التعلق بالدنيا في النفس وإخراجها من القلب والتعلق بالله فقط، وعندما جسد النبي إبراهيم الرؤية حقيقة على ظاهرها دون تأويلها نجح بامتحانه بالطريقة الصعبة التي اختارها، وفعلاً أثبت أنه خليل الله وغير متعلقا بالدنيا قط، ولذلك نزل الفداء له مباشرة لتوقيف فعله لأنه غير مراد بعينه ، وأُخبر أنه نجح في امتحانه وصدَّق الرؤيا (مفهوم الرمز في القرءان – سامر اسلامبولي) ويجوز أن تكون ما مصدرية فلا حذف إذن، أي: افعل أمرك، أي: مأمورك.( الكتاب الفريد في إعراب القرآن المجيد) وقيل:ما: مصدرية على معنى: افعل أمرك، والمصدر مضاف إلى المفعول،( فتح القدير)  

[7] Veya yürümeye başladı.  

22 Tevrat bu çocuğun Hz. İshak olduğunu söyler (Bkz: Tevrat, Tekvin, Bab 22/1-9). Ancak İslam bilginleri ve müfessirlerin büyük bir çoğunluğuna göre bu Hz. İsmail’dir.  

Burada Hz. İbrahim’in yaşadığı dönemdeki “büyük erkek çocukların kurban edilmesi” geleneğinin etkisiyle Hz. İbrahim’in rüyasında oğlunu kesmekte olduğunu gördüğü, Hz. İsmail’in çocuk yaşta olmasına rağmen babasına yönelik varsa bir emrin uygulanmasını istediği, ancak Yüce Allah’ın suçsuz bir çocuğu öldürmek gibi bir emrinin olamayacağı, Mâide 5:32’de belirtildiği üzere suçsuz yere bir insanı öldürmenin bütün insanlığı öldürmek gibi olacağı, Kâf 50:29 gereği Allah katında sözün değiştirilmeyeceği gibi gerekçeler nedeniyle Yüce Allah’ın böyle bir işleme izin vermediği anlaşılmaktadır. Hz. İbrahim, rüyasının gereğini yerine getirmek isteyince Yüce Allah’ın ona büyük bir kurbanlık fidye olarak verdiği devam eden ayetlerde ifade edilmektedir. Dikkat edilirse Sâffât 37:105. ayette “Emrimi yerine getirdin” değil de “Rüyayı gerçekleştirdin” buyrularak bunun “ilahî bir emir” değil, “rüya” olduğuna özellikle dikkat çekilmektedir.  

1 Âyetin bu bölümü “(oğlu), yanında koşacak çağa gelince…” diye de tercüme edilebilir.  

39 Lafzen, “Onunla birlikte yürüme [yahut “çaba gösterme”] çağına geldiğinde”: Bu ifade, çocuğun babasının inançlarını ve hedeflerini anlayacak ve paylaşacak bir yaşa gelmesini anlatmaktadır.  

Sayılar 3,13; Tekvin 22,1-14}Hz. İbrâhim oğlunu kurban ettiğini değil, kurban etmeye giriştiğini görmüştü.  

4098 Where did this vision occur? The Muslim view is that it was in or near Makkah. Some would identify it with the valley of Mina, six miles north of Makkah, where a commemoration sacrifice is annually celebrated as a rite of the Hajj on the tenth of Dhu alHijjah, the 'Id of Sacrifice, in memory of this Sacrifice of Abraham and Ismail (see n. 217 to 2:197). Others say that the original place of sacrifice was near the hill of Marwah (the companion hill to Safa, 2:158), which is associated with the infancy of Ismail. 4099 At what stage in Abraham's history did this occur? See n. 2725 to 21:69. It was obviously after his arrival in the land of Cannan and after IsmaTl had grown up to years of discretion. Was it before or after the building of the Kab'ah (2:127)? There are no data on which this question can be answered. But we may suppose it was before that event, and that event may itself have been commemorative.