Sâd Sûresi 24. Ayet Meali

[Not: Bu ayetteki örnekle, ekonomik birikimlerini ve güçlerini ortaklık sistemiyle birleştiren dürüst insanların çok daha kazançlı çıkacağı, ama maalesef fırsatçı ve menfaatçi insanların kendi hesabına hile ve haksızlığa kalkışacağı durumlara karşı tedbirler alınması lüzumu vurgulanmaktadır.]  

Sübhânallah = Allah’ı her türlü noksanlıklardan tenzih ve tesbih ederim.  

Fahr-i Razi, tefsirinde Hz. Davûd'a isnad edilen ve peygamberler hakkında asla tecviz edilmiyen kıssaları red etmektedir. Peygamberlerin şanını korumak esas olduğundan hikayelere itibar etmiyerek hakiki manayı Cenab-ı Hakkın ilmine terk etmek en salim bir yoldur.  

Hz. Dâvud taraflardan sadece birini dinleyip diğerini dinlemeden karar vermekte acele davrandığı için yanlış yaptığını düşünerek Allah’a tevbe ediyor. Çünkü adalet tek tarafı dinleyerek sağlanamaz. Zira şikayetçi taraf yalan söylemiş ya da bazı detayları gizlemiş olabilir.  

(*) İki baskıda da Dâvud yerine sehven Mûsâ yazıldığı görülüyor (ÖFK)  

Bu örnekte, Davud peygamber, şikayetçi tarafı dinledikten sonra duygularına kapılarak karar veriyor. Diğer tarafı dinlememesi büyük bir hata idi. Adalet, tek tarafı dinleyerek gerçekleşmez. Şikayetçi, olayı tek taraflı aktarabilir veya olayla ilgili bazı önemli detayları gizleyebilir. Davaya sosyal adalet kaygısıyla yaklaşılsa bile durum değişmez. Şikayetçi taraf çok büyük bir araziye, bağ ve bahçelere sahipken, diğer tarafın tüm varlığı yüz koyundan ibaret olabilirdi.  

DİKKAT: Secde âyetidir! * Peygamberler, ismet (günahsızlık) sıfatına sahiptirler. Hayatlarının hiçbir döneminde (çocukluk, gençlik, peygamberlik öncesi veya peygamberlik vazifesini yaparken) küçük-büyük, gizli-açık hiçbir günaha meyletmezler, her daim ilâhî koruma altındadırlar. 21, 22, 23 ve 24. âyet-i kerîmelerde geçen Hz. Dâvûd’un [aleyhisselâm] kıssasına dair, Allah Teâlâ’nın bütün günahlardan koruduğu bir peygamberi hakkında, sıradan bir insana bile söylenmesi uygun olmayan hikâyeler anlatılmış ve yazılmıştır. Bu tür yazılar ve söylemler, gerçeğe aykırıdır.  

1- Bozuk olan şeyi düzeltmek, düzelticilik yapmak, yapıcı olmak, düzeltmeye yönlendirmek, teşvik etmek. 2- Fitne; samimiyet sınavı, aldatma, aldatılma, baskı ve zulüm gibi anlamları bulunmaktadır. Ateşte yakmak anlamındaki fetn kökünden türemiştir. “Altın, gümüş gibi değerli maddelerin kendileriyle kaynaşmış olan değersiz maddelerinden ayrıştırılması, yani saflaştırılması amacı ile yüksek ateşte eritilmesi” işlemidir. Fitne sözcüğü, kişinin samimiyetinin ortaya çıkması için; savaş, baskı, zulüm, zenginlik, yoksulluk, hastalık, ölüm, ün, mevki, mal, mülk gibi konularda tabi tutulduğu samimiyet sınavıdır. Kişinin durumunun arı duru şekilde ortaya çıkmasıdır. 3- Haksızlık yapan kişi için. 4- Boyun eğip, itaat etmek. Tam teslim olmak. 5- Nebi Dâvud ile ilgili tefsir kitaplarında yer alan hikâyelerin tamamı yalan ve iftiradır. Tamamı İsrâîliyyât kaynaklıdır. Bu kaynaklarda, zani (zina eden erkek) olarak gösterilen Nebi Dâvud'u, Kur'an şu şekilde tanımlamaktadır: “Çok sabırlı kulumuz,” “Evvab (sürekli Allah'a yönelen),” “Salihatı yapan, kendisine hikmet verilen, Allah'ın koruması altında bulunan, Allah katında güzel bir yere sahip olan.” Nebi Dâvud, bu özellikleri ile Nebi Muhammed'e örnek gösterilen bir şahsiyettir. “Söz konusu 23. ve 24. ayetlerde Dâvud Nebi'nin iki tarafı dinlemeden karar vermesi eleştirilmektedir.”  

(2)Bu âyet-i kerîme, Kur’ân-ı Kerîm’deki on dört secde âyetinin onuncusudur. Tilâvet secdesinin ta‘rîfi için; bakınız; (sahîfe 175, hâşiye 2)  

(*) Kıssa ile ilgili birkaç açıklama şu şekildedir. 1. Ayette de belirtildiği gibi Hz. Dâvûd (as) sadece dâvâcıyı dinleyip hüküm vermiş, dâvâlıyı dinlememiş, daha sonra bu tutumunun yanlış olduğunu düşünerek tövbe etmiştir. Yani dikkat edilirse, davalı şahsın ifadesine baş vurulmadığı ve hemen aleyhine hüküm verildiği anlaşılmaktadır, hâlbuki onun da dinlenmesi gerekirdi. İşte Hz. Davud, bu hatayı anlayınca hemen ‘’Rabbinden bağışlanma diledi ve rükû ederek yere kapandı ve yönelip döndü.’’ (الله اعلم) Bize göre de bu açıklama ayetlerin siyak ve sibakıyla daha uyumludur, bu nedenle buna göre meal yapmayı uygun bulduk. 2. Hz. Davud’un davacıların suikast niyetiyle geldiklerini zannetmesi, yani gizli ve habersiz girmeleri nedeniyle onların hakkında yanlış düşünmesidir… Ayrıca diğer taraftan güya kadın konusunda yapmış olduğu hatanın hatırlatılması amacıyla Hz. Davud’a gönderilen davacıların koyunlar ile kadınlar kastettiklerini söylemek, ayette geçen (خلطاء) kelimesinden dolayı mümkün görünmemektedir. Çünkü (خلطاء) kelimesi ortaklar anlamındadır. Bk: (Isfahani, s. 155.) ve insanların kadınlarda ortaklığı söz konusu olmadığı gibi, aklen ve hukuken de mümkün değildir. Bu nedenle ayette geçen (نعجة) ‘’koyun’’ kelimesinin farklı anlama gelmesini gerektirecek bir işaret olmadığı için gelen davacılar insan, davada sözü edilen (نعجة) ise koyundur. Buna göre davacı olan bir koyun sahibi ile 99 koyun sahibinin Hz. Davud’un huzuruna birlikte adeta el ele girmeleri, yine mağdur edildiğini düşünerek olayı Hz. Davud’a arz eden kişinin, kendisini mağdur ettiğini düşündüğü kişi için “kardeşim” demesi olayın taraflar arasındaki düşmanlıktan çok ticari ortaklıkta yaşanan anlaşmazlığın çözümüne yönelik çabayı yansıttığı söylenebilir. Sonuç olarak kıssa kesinlikle Hz. Dâvûd (as)’ın günah işlemesiyle veya israiliyatlarla dolu bazı tefsirlerde anlatılan uydurma ve israiliyat kaynaklı olayla hiçbir alakası yoktur: Bkz: (Râzî, Mefâtihu’l-Gayb ilgili ayetlerin tefsiri) Ayrıca İbn Kesir (v. 774), Hz. Davud ile ilgili anlatan kıssalarn çoğunun israiliyat kaynaklı olduğunu ve konuyla ilgili kabul edilebilir herhangi bir sahih hadis tespit edilemediğini bildirmektedir. Bkz: (İbn Kesir, Ebu’l-Fida İsmail, Tefsiru’l-Kur’ani’l-Azim, Kahire, 1990, IV, 32.) Yine Müfessir Şenkıti de (v. 1393), müfessirlerin bu ayetlerle ilgili olarak anlattıklarının tamamının Hz. Davud’un konumuyla bağdaşmayan İsrailiyat rivayetleri olduğunu ve hiçbirisine güvenilemeyeceğini belirtir. Bkz: (Şenkıti, Muhammedu’l-Emin b. Muhammed, Advau’l-Beyan fi izahi’l-Kur’an bi’l-Kur’an, Kahire, 2005,) Aşağıdaki tefsir metinlerine de bakılabilir. Yani Davud iki davalıdan birisini dinleyip olayı ilk dinlediğinin lehine, ötekinin aleyhine bir haksızlık olarak görmüş ve ötekini dinlemeden şahit, tanık vs. çağırma lüzumu hissetmeden" sen haklısın, sen haksızsın" deyivermiştir. Ama daha sonra bunu hatırlayarak pişman olmuş ve "keşke ötekini de dinlemiş olsaydım, şahit çağırsaydım, gerçi dava ilk bakışta bir tarafın lehine görünüyordu, ötekini dinlesem de, şahit çağırsam da durum değişmezdi, ama yine de bunları yapmalıydım" özeleştirisinden ibarettir… Kaynak: (Nuzül Sırasına Göre Yaşayan Kur’an, R.İ. Eliaçik) فلم لا يجوز أن يقال إن تلك الزلة إنما حصلت، لأنه قضى لأحد الخصمين قبل أن يسمع كلام الخصم الثاني، فإنه لما قال: {لَقَدِ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِ } فحكم عليه بكونه ظالماً بمجرد دعوى الخصم بغير بينة، لكون هذا الحكم مخالفاً للصواب، فعند هذا اشتغل بالاستغفار والتوبة، إلا أن هذا في باب ترك الأفضل والأولى فثبت بهذه البيانات أنا إذا حملنا هذه الآيات على هذا الوجه، فإنه لا يلزم إسناد شيء من الذنوب إلى داود عليه السلام، بل ذلك يوجب إسناد أعظم الطاعات إليه، ثم نقول وحمل الآية عليه أولى لوجوه الأول: أن الأصل في حال المسلم . البعد عن المناهي، لا سيما وهو رجل من أكابر الأنبياء والرسل والثاني: أنه أحوط (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير) ثم قال: وقوله تعالى فغفرنا له ذلك أي الوقوع في الحديث عن إسناد الظلم إلى أحد بدون سماع لكلامه. وهذه الدعوى تدريب لداود عليه السلام في الأحكام ((تفسير القاسمي ) فقال علي بن أبي طالب رضي الله عنه: من حدث بما قال هؤلاء القصاص في أمر داود عليه السلام جلدته حدين لما ارتكب من حرمة من رفع الله محله (تفسير ابن عطية ) ( قال ابن حزم – رحمه الله – بعد أن ساق الآيات السابقة - وهذا قول صادق صحيح لا يدل على شيء مما قاله المستهزئون الكاذبون المتعلقون بخرافات ولَّدها اليهود ، وإنما كان ذلك الخصم قوماً من بني آدم بلا شك ، مختصمين في نعاج من الغنم على الحقيقة بينهم ، بغَى أحدهما على الآخر على نص الآية ، ومَن قال إنهم كانوا ملائكة معرِّضين بأمر النساء : فقد كذب على الله عز وجل وقوَّله ما لم يقل ، وزاد في القرآن ما ليس فيه ، وكذب الله عز وجل وأقر على نفسه الخبيثة أنه كذَّب الملائكة (افتراء اليهود في اتهام داود عليه السلام بالباطل وتفسير ( وَهَلْ أَتَاكَ ...) قد ذكر المفسرون ها هنا قصة أكثرها مأخوذ من الإسرائيليات، ولم يثبت فيها عن المعصوم حديث يجب اتباعه، ولكن روى ابن أبي حاتم حديثاً لا يصح سنده؛ لأنه من رواية يزيد الرقاشي عن أنس رضي الله عنه، ويزيد وإن كان من الصالحين، لكنه ضعيف الحديث عند الأئمة (تفسير القرآن العظيم)  

[10] Dâvacıların aralarında hâkim olmak suretiyle denediğimizi anladı. O iki davacı zaten suikast için gelmişlerdi. Davut Aleyhisselâm bunu anladı da ürktü. Fakat bunlar suikastte muvaffak olamayacaklarını anlayınca öyle bir dâva tertip ettiler. Davut Aleyhisselâm diğer davacının da sözünü dinleyecekken dinlemeden, şu kadar ki ikinci davacıya bakarak itirafını anlayarak hükmetti. Davut Aleyhisselâm rıza-ı bari için onları affetti, intikam almak elinde iken vazgeçti. İşte denemek buydu. İntikam niyetinden dolayı istiğfar etti veya suikast zannettiğine pişman oldu. Davacıları melekler addederek bu hâli «Urya» kıssasına hamletmek asla doğru değildir. Bu kıssa âyat-ı celilenin siyak ve sibakına, şan-ı nübüvvete münafidir. Maamafih ancak «Urya» nın bidayeten tâlip olduğu bir kadına Hazret-i Davud'un talip olması caiz olabilir, bu bapta efdal ve ûlâ olanı terketmiş olabilir. Çünkü o zamanda bu haller olağan şeylerdi.  

8 Hz. Davud’un aslında bu olayın bir imtihan olduğunu kesin bilmesi gerekiyordu. O ise zannediyordu. Ayette (zanne) fiilinin gelmesi boşuna değildir. Tefsirlerde referans gösterilen Kitab-ı Mukaddes’teki (II. Samuel, Bab, 12/1) Uriya Olayı pek inandırıcı değildir. Hatta Saîd İbn Museyyeb’ten rivayeten Hz. Ali: “Kim size kıssa anlatanların anlattığı biçimde Hz. Davud’un kıssasını anlatırsa, ona yüz altmış değnek vurdururum” demiştir. Çünkü Hz. Davud’a bir iftira vardır. (Zamahşerî, Razî). 9 Bu ayet secde ayetidir.  

Benzer mesaj: Enbiyâ 21:78.,Hz. Davud’un denendiğini anlayıp Rabbinden bağışlanma dileğinde bulunmasının muhtemel sebebi, davalıların ikisini de dinlemeden karar vermesi veya bu kişilerle ilgili suç işlemeden onları cezalandırma düşüncesine sahip olması olabilir.,Bu ayet Kur’an’daki 14 [tilavet] secdesinden birisidir.  

1 Huleta’yı, bir toplumda yaşayan insanlar, kardeşler ve dostlar şeklinde anlamak da mümkündür. 2 Buradaki, “rükû etti” ifâdesini müfessirlerin büyük çoğunluğu, “secde etti” şeklinde anlamışlardır. İfadenin orijinalinden hareketle İmam Ebû Hanife, namazda ve namaz dışında bu âyeti işiten bir kimsenin secde yerine rükû edebileceği kanaatindedir. 3 Dâvut (a.s) bazı tefsirlerin Yahûdî kaynaklarından rivâyet ettikleri gibi; bu yargı işinde taraflardan birini dinlemeyerek hata falan işlememiştir. Hz. Dâvut imtihan edildiğini anlayınca, imtihanı kazandığı için kendisine lütufta bulunan Rabbine secde etmiştir ki bir Peygambere de bu yakışır. Hattâ Hz. Ali, “her kim Dâvut olayını hikâyecilerin anlattığı şekilde anlatırsa ona yüz altmış değnek vururum.” buyurmuştur. (Elmalılı)  

23 Huletâ’ (tekili halît) terimi, lafzen, “başkalarıyla veya bir başkasıyla içli dışlı olan [yani, yakın veya dost olan]” demektir. Bu örnekte ise açıkça iki gizemli dâvâcı arasındaki “kardeşliğe” atıfta bulunmakta ve bu sebeple, en güzel karşılık olarak “yakınlar” şeklinde çevrilmiş bulunmaktadır.24 Zımnen, “ve bu sınavda kaybettiğini” (Bath-Sheba konusunda).  

[4065] Yani: “Uriyah’ın dul karısı Betşeba ile”. Kelâmcıların Kur’an’la uyuşmayan ‘peygamberlerin masumiyeti’ tezine uyarlama amaçlı “Bu dâvâ ile” alternatif anlamı tutarlı değildir. Zorlama yoruma dayalı sanığın savunması alınmadığı için âdil bir yargılama olmadığı; Hz. Dâvud acele karar verdiği, bundan dolayı Allah’a tevbe etmiş olduğu iddiası da öyle... Bu kıssa Eski Ahid’deki arka plan tamamen yok sayılarak anlaşılamayacağı gibi, oradaki versiyonu olduğu gibi kabul etmek de gerekmez. Bu kıssa ile sûrenin sonunda anlatılan İblis kıssası arasında bir karşıtlık ilişkisi vardır. Hatada ısrar etmeyenle hatada ısrar eden arasındaki fark Dâvud ve İblis kıssalarıyla verilmektedir.  

22. âyette bahsi geçen iki kişi, muhtemelen Davud (a.s.)’a suikast için gizlice duvardan tırmanıp atlayan kimselerdi. O’nun yanında başkaları bulunduğundan asıl maksatlarını gizleyip böyle bir sun’î mesele uydurdular (Razî). azı müfessirlerin, İsrailiyattan alınan Urya kıssasını, hafifleterek nakletmeleri büyük çapta tenkid edilmiştir. Bu izahı, bazı müfessirler zorlamalı bulurlar. İbnu’l-Arabî Ahkâmu’l-Kur’ân’da şöyle der: Davud (a.s.) bir şahsa, eşini boşaması halinde onunla evlenmek istediğini söylemişti. Şahsın kabul veya reddettiği bildirilmiyor. Böyle bir teklif o toplumda geçerli olmakla beraber, en uygun davranış biçimi olmadığından Allah Teâla onu böylece uyardı. 99 sayısı çokluktan kinayedir. Gerçek durumu ancak Allah bilir. Bu âyetin okunması ve dinlenilmesi halinde tilavet secdesi yapılması vaciptir.  

[1] Davut aleyhisselamın yaklaşımı yanlıştı. Çünkü tek koyuna bakmak zordur. Onu kardeşinin koyunlarına katması kendini rahatlatır. Ortada bir mağduriyet olmadığından yapılan şikayet yerinde değildir. [2] iltifat  

(3) Secde âyetidir.  

4174 The circumstances were mysterious, the accusation was novel; it was not clear why the unjust brother should also have come with the complainant, risking his life in climbing the wall to evade the guard, and he certainly said nothing. David took them literally, and began to preach about the falsehood and the fraud of men, who should be content with what they have, but who always covet more. (R). 4175 Especially, said David, is it wrong for brothers or men in partnership to take advantage of each other; but how few are the men who are righteous? He had in mind his own devotions and justice. But lo and behold! the men disappeared as mysteriously as they had come. It was then that David realised that his visions had been a trial or temptation-a test of his moral or spiritual fibre! Great though he was as a king, and just though he was as a judge, the moment that he thought of these things in self-pride, his merit vanished. In himself he was as other men; it was Allah's grace that gave him wisdom and justice, and he should have been humble in the sight of Allah. 4176 Judged by ordinary standards, David had done no wrong; he was a good and just king. Judged by the highest standard of those nearest to Allah (Muqarrabun, 56:11), the thought of self-pride and self-righteousness had to be washed off from him by his own act of self-realisation and repentance. This was freely accepted by Allah, as the next verse shows. 4176-A Some commentators say that David's fault here was his hastiness in judging before hearing the case of the other party. When he realised his lapse, he fell down in repentance. [Eds.].