Rûm Sûresi 2. Ayet Meali

[Not: İran Şahı 2. Hüsrev, Bizans Kralı Heraklius’u hezimete uğratıp Şam ve Kudüs’ü ele geçirmişti.]  

(*) Rumların Farsları yendiği gün, Müslümanlar da Bedir’de Mekkelileri yendiler. (Nesefi) Bir kıraate göre de: “Rumlar, Müslümanları yendiler. Onların galibiyetinden sonra 9 sene içinde (Müslümanlar tarafından) mağlup edilecekler” şeklinde meal verilmiştir.  

[419] Bizanslılarla Persler arasındaki savaşlar hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XV, 16-18.  

Hz. Muhammed’e peygamberlik verildiği sırada, dönemin iki süper gücünden İranlılar, Rumlara (Bizans’a) savaşta galip gelmişlerdi. Kendileri gibi putperest olan İranlıların galip gelmesine sevinen Mekkeli müşrikler, kendilerinin de müslümanlara karşı galip geleceğini söylemişlerdi. Âyetler, bu olaya ve daha sonra Bizans’ın İranlılara karşı galip geleceğine işaret etmektedir. Gerçekten de birkaç yıl sonra Müslümanlar Bedir zaferini kazandıkları gün, Bizans’ın İranlılara karşı galip geldiğini duymuşlar, hem kendi zaferlerine hem de kitap ehli olan Bizans’ın zaferine sevinmişlerdi.  

 Ehl-i kitap olan Bizanslılar, mecusî İranlılar tarafından mağlup edilmişti. Mekke müşrikleri bu sonuca çok sevindiler ve müslümanlara: «Eğer Allah, sizin dediğiniz gibi yegâne galip olsaydı, ehl-i kitaptan olan Bizanslıları üstün getirirdi» gibi şımarıkça sözler söylemeye başladılar. Bunun üzerine Kur’an, bir mucize olarak, gelecekteki bir sonucu haber verdi: 3 ilâ 9 yıl içinde, Bizanslılar İranlılara galebe çalacak ve müminler sevineceklerdi. Nitekim 624 yılında Bizanslılar İran’a girdiler. Bundan başka, aynı yıl müslümanlar Bedir’de önemli zaferler elde ettiler.  

* “… (Rumlar), bu mağlubiyetlerinden sonra, birkaç yıl içinde (Perslere) galip gelecekler”; dördüncü âyet-i kerîmede geçen ve Türkçe’ye “birkaç” olarak çevrilen bid‘ kelimesi, Arap lisanında, 10’u aşmayan, * “Ve o gün mü’minler sevinecektir”; Mü’minler, hırıstiyan Rum kâfirlerinin, ateşe tapan Pers kâfirlerine galip gelmesine değil, Allah Resûlü’nü [aleyhissalâtu vesselâm] yalanlayarak, “Kur’ân’ı kendisi uydurdu” diyen müşriklere, Rumların galip geleceğine dair verilen haberin (mu‘cizenin) tahakkuk ettiğine sevinecekler. Gayba dair verilen bu haberin (mu‘cizenin) tahakkuku ise müşrikleri üzecektir.  

(3)Mekke müşrikleri, o günlerde kendileri gibi müşrik olan Îran Devleti’nin, ehl-i Kitab olan Doğu Roma İmparatorluğuna galebesiyle sevinmişler ve kendilerinin de Müslümanlara böyle gālib geleceklerini söylüyorlardı. Hz. Ebû Bekir (ra) bir tartışma üzerine Mekke müşriklerinin ileri gelenlerinden Übey bin Halef ile bu âyetteki müjdeye binâen iddiâya girdi. Sözleşmeye göre, üç sene içinde Romalılar gālib gelirse Hz. Sıddîk(ra) on deve alacak, aksi hâlde verecekti. Peygamberimiz bundan haberdâr olduğunda بِضْعٌ ta‘bîrinin üç ile dokuz arası rakamlara delâlet ettiğini, dolayısıyla süreyi dokuza, develeri yüze yükseltmesini buyurdular. Sözleşme yenilendi. Yedinci yılının başlarında Romalılar beklenmedik şekilde gālib gelmekle, Hz. Ebû Bekir (ra)develeri o müşrikin vârislerinden aldı ve hepsini tasadduk etti. (Celâleyn Şerhi, c. 6, 86)  

[2] Veya kendi serhad'inde. Şam etrafında veya Filistin taraflarında.  

1 Tarihi kaynaklardan anladığımıza göre, M. 7. asrın başlarında dünyanın iki süper gücü diyebileceğimiz iki devlet vardı. Biri Bizans yani Doğu Roma İmparatorluğu, diğeri de Sasani Pers İmparatorluğu’dur. Bu iki kuvvet o asırda birbirinin topraklarına göz dikerek nüfuzları altına almak isterler. Bizans’ın başında Heraklius, Perslerin başında da I. Husrev vardır. Bizans’ın iç çekişmelerinden istifade eden Persler, 613-619 Mezopotamya, Irminiye, Suriye, Şam, Antakya, Filistin, Kudüs ve Mısır’ı ele geçirirler. Kudüs’teki Kutsal Mezar Kilisesi yıkılır ve Kutsal Haç yerinden sökülerek Medain’e götürülür. Kral Heraklius ağır şartlar içeren antlaşmayı kabul etmek zorunda kalır. Ateşperest Sasanilerin bu zaferi Mekke’de müşriklerin sevinç çığlıkları atmalarına ve Müslümanlarla alay etmelerine yetti. Çünkü ilahi kaynaklı bir dine sahip olan Bizanslı Hıristiyanlar kaybetmişler ve ateşperestler kazanmıştı. Ateşperestler de bir nevi putperest olup ateşe tapıyorlardı. Demek ki Hıristiyanların inandıkları Allah ehl-i kitaba yardım etmiyordu. Tevhid’e karşı düşmanlıkları arttıkça arttı. Bu olay Hicret’ten önce olmuştu. Daha sonra toparlanan Heraklius, 622’den sonra ateşperest Sasanileri püskürtmeye başlar. Onları ilkin Toros Dağları’nın Güney eteklerinde yenmiş, onların işgali altında olan yerleri geri almış, sonra Kuzey’e yönelerek Gence’yi işgal etmiş ve oradaki Kutsal Zerdüşt Mabedi’ni de yıkmıştır. Kafkas Hıristiyanları ve Hazar Türkleriyle ittifak kurarak, 627 yılında Ninova Savaşı’yla Sasanileri kesin bir yenilgiye uğratıp zaferlerini doruk noktasına çıkarmıştır. İşte bu zaferi yıllar önce Kur’an, Müslümanları teselli için haber vermiş ve onların müşriklere karşı direncini kuvvetlendirmiştir.  

Burada sözü edilen sevinç, hem Rumların Farsları yenmesi hem de aynı tarihte yaşanan Bedir zaferi vesilesiyledir. Rumların, önceden mağlup oldukları Farsları birkaç yıl sonra yenecekleri bildirilerek bu surenin indirilişinden birkaç yıl sonra hristiyan Rumların putperest Farsları yeneceği önceden bildirilmiş, muhteşem bir mucize örneği ortaya konulmuştur.  

1 Arzın en yakınında demek; Mekke arzının, yani Arabistan’ın en yakınında, Şam’da yahut Rum başkentinin pek yakınında yani Anadolu’da, İstanbul civarında demek olabilir ki bunların hepsi de doğru olabilir. O sırada Bizans İmparatorluğu öyle perişan olmuştu ki iç isyanlarla devlet zayıflamış, ordu dağılmış, hazine boşalmış, İmparator Herakl, Kartaca’ya kaçmayı bile düşünmüştü. İranlıların galip kumandanları zaferin verdiği sarhoşluk ile İmparatorun, İranlılara bin yük altın, bin yük gümüş, bin yük ipek, bin at, bin kadın teslim etmelerini istemişlerdi. Rum İmparatoru bütün bu zilleti kabul etmiş, bu esaslar üzerinde sulhu imzalayacak elçiler göndermişlerdi. Bu elçiler İranlıların nezdine vardıkları zaman Hüsrev: “bu kâfi değildir. Bizzat İmparator Herakl karşıma zincirler içinde gelip asılarak idam edilmiş ilâhına (Hz. İsa) bedel ateş ve Güneşe tapmalıdır” teklifinde bile bulunmuştu. İşte o mağlubiyet, böyle bir mağlubiyet idi. Böyle bir hezimet içerisindeki Romalıların bir kaç sene zarfında canlanıp yeniden galip geleceklerine hükmetmek şöyle dursun ihtimal vermek bile akılların havsalasına sığacak bir şey değildi. Fakat böyle bir durumda Allahu Teâlâ Rasulüne: “Ama onlar bu yenilgilerinden birkaç yıl sonra galip gelecekler” diye gaipten bu haberi bildiriyordu. (Elmalılı)2 Peygamberimizin döneminde Bizans ile İran, dünyanın en büyük iki devleti idi. Miladi 613 senesinde bu iki komşu ve rakip devlet birbirleriyle kanlı bir savaşa girişmişlerdi. İran II. Hüsrev’in, Bizans Herakl’in yönetiminde idi. İran ve Bizans’ın hudutları Dicle ve Fırat nehirleri üzerinde birbirine temas ediyordu. Filistin, Suriye, Mısır ile Irak’ın bir kısmı ve Anadolu Rumlara tabi idi. İranlılar Rumlara iki taraftan hücum etmişler ve galip gelmişlerdi.İranlılar miladi 614 senesinde bütün Filistin’i ve Kudüs’ü işgal etmişti. Bu işgal esnasında bütün kiliseler yıkılmış, bütün dinî binalar tahrip edilmişti. İranlılar kendilerine iltihak eden yirmi altı bin Yahûdî ve altmış binden fazla Hıristiyan’ı öldürmüşler hatta Miladi 616 senesinde İskenderiye’den İstanbul’a kadar olan bölgeyi de işgal etmişlerdi. İranlılar girdikleri her yerde ateşgedeler vücuda getiriyorlar ve her yerde ateşperestliği yayıyorlardı. Bizanslıların bu mağlûbiyetine Mekkeli müşrikler çok sevinmişler ve Müslümanlara; “siz ve Hıristiyanlar kitap ehlisiniz, biz ve İranlılar ümmîyiz, bizim dostlarımız dostlarınızı yendiler, biz de sizi yeneceğiz.” dediler. Bunun üzerine bu âyetler inmiştir.3 Bu âyet inince Hz. Ebû Bekir müşriklere; “Allah sizin gözlerinizi aydınlatmayacak, Peygamberimiz haber verdi. Rumlar, İranlılara galip gelecek” dedi. Bunun üzerine Übey b. Halef, bahse girmeyi teklif etti ve yüz devesine bahse girdiler. Bedir günü Rumlar İranlılara galip gelince, Ebû Bekir, Übey’in vârislerinden develeri aldı ve Peygamberimizin emriyle fakirlere dağıttı. (Tirmizî)  

[3557] Şaz bir kıraatta bu ve müteakip âyetteki edilgen ve etken çatı tersine döndürülerek ğalebeti’r-rûm… seyuğlebûn (Rumlar galip geldiler… bu galibiyetlerinin ardından yenilecekler) şeklinde okunmuştur. İtibar görmeyen bu okuyuş, Bizans-Müslüman çatışması özelinde açıklanmıştır (Ebüssuud; krş: Zemahşerî). Buna göre Bizans, Müslümanları yenilgiye uğrattığı Mute’den bir kaç yıl sonra ilk kez Yermuk yenilgisini tatmıştır. Daha sonra da, İstanbul’un fethiyle tarih sahnesinden silinene dek geri çekilişi sürecektir. Bu okuma tercih edildiğinde dahi, bu âyetlerin gayba ilişkin mucizevî haber değerinden hiçbir şey eksilmez. Ne var ki bu tür bir okuma, metnin iç ve dış bağlamıyla uyuşmaz. Tercihimiz, ortak kabul görmüş tek okumadır (Taberî).  

Edna’l-ard: “Arap diyarının Rumlara en yakın yerinde” demektir. Zira Araplar arasında malum olan “arz” bundan ibarettir. Bu en yakın yer ise Şam bölgesidir. Yahut “Rum ülkesinin Araplara en yakın yeri” demektir. Bi’setin 5. yılında Mekke müşriklerinin Müminlere tazyikleri artmıştı. Müslümanlar Habeşistan’a hicrete yönelmişlerdi. Sasaniler de Bizans’ı çok müthiş bir şekilde mağlup etmiş Ürdün, Filistin, Mısır, hatta Anadolu’yu onlardan alarak İstanbul boğazına Kadıköy’e dayanmışlardı. Gerek Müslümanların, gerek Rumların üç-beş sene gibi bir zamanda düşmanlarını yenecekleri, hiç kimsenin hayal edemeyeceği bir şeydi. Böyle iken 2-5. âyetler iki gaybî müjde verdi: Rumların galip geleceği sırada Müslümanların da zafer kazanacakları müjdelendi. Herakliyus 624’de Azerbaycan’a kadar ilerledi-ğinde, Müslümanlar da Bedir zaferini kazandılar. 627’de en büyük darbeyi vurup nihaî zaferi kazanırken, Müslümanlar Hudeybiye zaferini gerçekleştirdiler.  

(1) Kitap Ehli olan Bizans ile ateşe tapan İranlılar arasındaki savaşta İranlıların galip gelmesi müşrikleri sevindirmiş, Müslümanlar arasında ise üzüntüye yol açmıştı.  

3505 The remarkable defeats of the Roman Empire under Heraclius and the straits to which it was reduced are reviewed in Appendix VIII (to follow this Surah). It was not merely isolated defeats; the Roman Empire lost most of its Asiatic territory and was hemmed in on all sides at its capital, Constantinople . The defeat, "in a land close by" must refer to Syria and Palestine . Jerusalem was lost in 614-15 A.C., shortly before this Surah was revealed.