Rahmân Sûresi 17. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 70/40; 73/9; Uzay Âyetleri Tefsiri, 144-146.  

Bkz. 7/137, 37/5“İki doğu ve iki batı” dan maksat, yerkürenin her 180 derecelik açısı itibariyledir. Yaz ve kış mevsimlerine göre doğma ve batmanın yerleri değiştiği için “iki doğu” ve” iki batı” tabirleri kullanılmış olabilir. Allah, koyduğu şaşmaz kanunlar sayesinde gündoğumu ve günbatımı noktalarına hükmederek karanlığı aydınlığa ve aydınlığı karanlığa nasıl dönüştürüyorsa aynen öyle gönderdiği Kur’an sayesinde de kötülük ve cehaletten kaynaklanan bütün karanlıkları aydınlığa tahvil ediyor.  

Güneş dünyanın herhangi bir noktasında batarken aynı zamanda oranın mukabili olan yerde de doğmaktadır. Diğer bir bakış açısıyla, güneş bir yerde doğarken aynı anda, bir başka yerde batmaktadır. Buna göre itibarî olarak güneşin bir tam gün içinde iki doğuşu ve iki batışı bulunmaktadır. Mevsimlere göre güneşin ufukta doğup battığı farklı noktalar dikkate alınacak olursa, buna göre birçok “Doğu” ve birçok “Batı” dan söz edilebilir. (Bakınız: Sâffât sûresi, âyet, 5 ve dipnotu.)  

 Yaz ve kış mevsimlerine göre doğma ve batmanın yerleri değiştiği için «iki doğu» ve «iki batı» tabiri kullanılmıştır.  

(*) Güneş dünyanın herhangi bir noktasında batarken aynı zamanda oranın mukabili olan yerde de doğmaktadır. Diğer bir bakış açısıyla, güneş bir yerde doğarken aynı anda, bir başka yerde batmaktadır. Buna göre itibarî olarak güneşin bir tam gün içinde iki doğuşu ve iki batışı bulunmaktadır. Mevsimlere göre güneşin ufukta doğup battığı farklı noktalar dikkate alınacak olursa, buna göre birçok "Doğu" ve birçok "Batı"dan söz edilebilir… Kur’an’da doğu ve batı, bazen çoğul bazen de tekil olarak kullanılıyor doğu ve batı kelimeleri. Tekil olduğu zaman kolayca anlayabiliriz, bir doğu, bir de batı var. Dikkatli gözlem yapanlar güneşin hep aynı yerde batmadığını fark etmişlerdir. Güneşin 21 Haziran’da battığı bir uç nokta vardır ve bir de 21 Aralık’ta battığı ayrı bir uç nokta vardır. Bu iki tarih arasında iki tane uç batış noktası vardır ve bunları arasındaki geri kalan yerlerde çoğul batış noktaları vardır. Güneşin doğuşu için de aynı şey geçerlidir. Yani ayette iki doğu ve iki batı diyerek çok büyük bir incelik sergilenmektedir. (Kur’an ve olağanüstülükleri – lil muttakin) Hatta yaz ve kış mevsimlerinde bile güneşin doğuş ve batış noktaları değişiyor. Mesela: Yazın günler uzun ve sıcak, kışın ise, kısa ve soğuk olması bunun bir sonucudur. Yani güneşin her zaman doğuş ve batış noktaları aynı değildir. Bu nedenle yaz mevsimi için bir doğuş, kış mevsimi için ayrı doğuş, yine yaz mevsimi için bir batış ve kış mevsimi için ayrı bir batış söz konusu oluyor. Böylece iki doğu ve iki batı da ortaya çıkıyor. Aşağıdaki tefsir metnine de bakılabilir. (رب المشرقين ) مشرق الصيف ومشرق الشتاء ( ورب المغربين ) مغرب الصيف ومغرب الشتاء) (تفسير الماوردي)  

[1] İnkılâb-ı sayfî ve şitaiye göre olabildiği gibi iki güneşli yıldızlara da işaret olabilir.  

2 Kur’an, insanlar ve cinlerden aynı konteks içinde bahsettiği zaman, kozmik bir misal vereceğinde iki doğu ve iki batı kavramını birlikte kullanıyor. İnsan toprak orijinli, cin ve şeytan ise ateş orijinlidir. Güneş sistemi içinde iki gezegenden en sıcak olan Venüs ateşi, dünya da toprağı temsil eder. Bu iki gezegen aynı zamanda iki doğu ve iki batıyı sembolize etmektedir. Kur’an’ın indiği dönemde cinlerle gökten haber alma ve yıldızlara ve gezegenlere bakma olayları eskiden beri devam edegelen işlerdendi. Câhiliye Arapları gezegenlere, yıldızlara adaklar adıyorlar kurbanlar sunuyorlardı. Ayrıca onlar yıldız ve gezegenlerin cinler, şeytanlar ve bazı ruhani varlıkların mekânı olduğuna da inanıyorlardı. Bunlar için Venüs gezegeni oldukça önemliydi. Nitekim eski gökbilimciler Venüs’ün 3. kat göğe hâkim olduğunu düşünürlerdi. Venüs aynı zamanda dişiliği de temsil etmekteydi. Kur’an bu ayetle onlara da mesaj veriyor. Bu sebeple Kur’an, kozmik ve astronomik bir olay olan, doğu ve batıyı konu edinmiştir. İki doğu ve iki batı kozmik olarak şöyle açıklanabilir: Güneş sistemindeki gezegenler, biri dışında hepsi yörüngelerinde akıp giderken doğudan batıya, bir diğer ifade ile söylersek, hepsi saat yelkovanı istikametinde dönerler. Sadece Venüs/Zühre gezegeni/Çobanyıldızı, kendi yörüngesi içinde batıdan doğuya doğru yani saat yelkovanının tersi istikametinde dönmektedir. Şu hâlde bize göre, Venüs’ün doğusu batı, batısı doğudur. Böylece içinde bulunduğumuz güneş sisteminde iki doğu ve iki batı vardır. Peki, bu gezegenlerin hepsi de aynı güneşten koptuğuna göre hepsinin de aynı yönde dönmesi gerekmiyor mu? Venüs yörüngesinde nasıl ters yöne dönmüş olabilir? Bunun şöyle olduğunu düşünüyoruz: Venüs de başlangıçta yani güneşten koptuğu dönemlerde diğerleri gibi aynı yönde dönüyor ve yörüngesinde ilerliyordu. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de güneş etrafında dönerler. Her gezegende belli açıda meyil vardır. Mesela dünya 23,5 derece meyilli döner. İşte Venüs gezegeni de dönerken meyili zamanla iyice artmış, 30, 40, 50, 90 ve nihayet 160, 180 derece aşağıya gelmiş yani kuzey kutbu güneye, güney kutbu da kuzeye gelmiş ve bu arada dönmeye de aralıksız devam etmiş. Böylece manyetik kutupları yer değiştirmiş ve kendi ekseni etrafında dönüşü de diğer gezegenlerin aksine, ters yönde devam etmiş. Böyle olduğu ve bundan dolayı güneş sistemi içinde iki doğu iki batı olduğu kanaatindeyim. Allahu a’lem. (Ayrıca bkz. Zuhruf, 43/38 dipnot).  

(Meşrikeyn ve mağribeyn (iki doğu ve iki batı) ifadesiyle, cin ve insanların doğu ve batısının birbirinden farklılığı kastediliyor olabilir. Ya da maksat yeryüzünün yarı küresidir. Kış mevsiminin kısa günlerinde güneş en dar açıdan doğar ve batar, yaz mevsiminin en uzun günlerinde güneş en geniş açıdan doğar ve batar. En uzun ve en kısa iki gün arasındaki günlerde güneşin doğuş ve batışı her gün farklı açılarda olur. Nitekim başka bir ayette “Doğuların ve batıların Rabbi” ifadesi kullanılmıştır. Ayrıca güneş bir yarı kürede doğarken, diğer bir yarı kürede batar. Bu şekilde düşünürsek, yeryüzünün iki doğusu ve iki batısı olmuş olur.)  

Bu ifadenin tekil olanları da (Bakara 2:115, 142, 177, 258; Şu‘arâ 26:28; Me‘âric 70:40), çoğul olanları da Sâffât 37:5; Me‘âric 70:40) vardır. Buradaki “iki doğu ve iki batı” ifadesi “Güneşin ve ayın doğması ve batması” olabileceği gibi Yüce Allah’ın bütün yaratılanların sahibi olduğu da vurgulanıyor olabilir.  

1 Bu ifâde: a- 5. âyete göre güneş ve ayın doğu ve batıları, b- Yaz ve kış günlerinin uzayıp kısalmasına göre her gün değişen doğu ve batıları, olabilir. c- Çeşit kastederek gerek güneşin ve gerek diğer yıldızların doğusu demek olabilir ki bütün gök cisimlerinin doğu ve batılarına işaret edilmiş olabilir. d- Dünyanın yuvarlak olması itibariyle her yarısına nazaran bir doğu ve batıya işaret edilmiş olur ki bunda doğu denilen bir nokta ayni zamanda batı ve batı denilen nokta da aynı zamanda doğu olmuş olur.  

7 Yani, gündoğumunun ve günbatımının yaz ve kış mevsimlerindeki en uç noktalarının (bkz. 37:5 ve 70:40) ve “aralarındaki her şeyin”: Allah’ın uzaydaki yörünge hareketlerinin nihaî etkeni olduğunu mecaz yoluyla anlatan bir ifade.  

[4846] Yani: “O, her yerin Rabbidir”. İbare gündoğumunun iki uç noktasıyla, günbatımının iki uç noktasını ifade eder. Zımnen: Allah kâinattaki nizamın tek garantisidir.  

(Rabbiniz; güneşi doğudan doğurarak maddi dünyanızı karanlıklardan çıkarıp nûra gark ettiği gibi, Peygamberler ve semâvî kitaplar göndermek suretiyle kalblerinize iman nûru aşılar; sizleri küfür karanlıklarından çıkarıp doğru yola iletir! Bunun gibi O, iki batının da Rabbidir! Zamanı geldiğinde güneşi batından batırdığı gibi; Peygamberlerini ve ayetlerini yalan sayan, şirk ve küfürde direnenlere de şeytanı musallat eder, manevi dünyalarını zindana çevirir! Nitekim Bakara suresinin 257. ayetinde: "Allah, iman edenlerin dostudur yardımcısıdır; onları -küfür- karanlıklarından -imana- nûra çıkarır! Kâfirlere gelince; onların dostu da şeytandır. Şeytan ise onları; nûrdan -imandan- çıkarıp, karanlıklara -şirk ve küfre- sokmaya çalışır; işte bu gibi kimseler cehennemliktir, sonsuza dek orada kalacaklardır!" buyurulmuştur. Rabbinizin hidâyet ve sapıklık yollarını göstererek sizleri uyarması en büyük bir nimet değil midir?)  

İki doğu ile iki batı kış ve yaz günlerinin en kısa ve en uzun günleri olabilir. Yahut dünyanın yarıküresidir. Güneş bir yarı kürede doğarken, diğer yarıkürede batar. Âyet şunları düşündürür: a- Güneş, Allah’ın emriyle doğar ve batar; bu doğup batma, her gün farklı açılarla vâki olur. b- Dünyanın da güneşin de Rabbi O’dur. Bunların ayrı ayrı sahipleri olsaydı, bu uyum olmazdı. c- Doğu, batı ve ikisi arası herşeyi yaratan Allah’tır. Kâinatın hikmetli nizamının sahibi O’dur.  

(5) 37:5 ve 43:38’in açıklamalarına bakınız.  

5184 The two Easts are the two extreme points where the sun rises during the year, and includes all the points between. Similarly the two Wests include the two extreme points of the sun's setting and all the points between. The Dual Number fits in with the general atmosphere of Duality in this Surah. Allah is Lord of every region of the earth and sky, and He scatters His bounties everywhere. See also n. 4641 to 43:38, and n. 4034 to 37:5.