Ra'd Sûresi 17. Ayet Meali

“Dereler kendi yataklarından hacimlerine göre çağlayıp akarlar”. Yani yağan yağmurdan her dere kendi hacmine ve bağlantılarına göre istifade eder. Bu örnekte olduğu gibi Kur’an da toplumun bütün fertlerine hitap eder ama her fert kendi kapasitesi, idraki ve inancı ölçüsünde ondan faydalanır.  

 Allah Teâlâ önceki âyette inananları, gören kimseye, hakkı aydınlığa; inanmayanları kör kimseye, bâtılı da karanlıklara benzetti. Bu âyette ise bir başka teşbih yaptı. Şöyle ki: Hak ve hak ehli gökten inen yağmura; bâtıl ve bâtıl ehli de su yüzündeki köpüğe benzetilmiştir. Nasıl ki yağmur yağdığında derelerden sular akar, insanlar ondan çeşitli şekilde faydalanırlar, kurumuş topraklar hayat bulur ve toprak katmanlarında birikerek gözeler halinde fışkırır, ondan da insanlar faydalanırlarsa, işte hak ve hak ehli de bunun gibi faydalıdır. Hak geldiğinde ölmüş kalpler dirilir, pörsümüş vicdanlar merhametli olma özelliği kazanır. İman neticesinde sayılamayacak kadar faydalar meydana gelir. Bâtıl ise, selin yüzündeki köpüğe benzetilmiştir. O köpük çabuk kaybolup gider, hiçbir şeye de fayda sağlamaz. Ayrıca inananlar, süs veya başka eşyalar yapmak için ateşte eritilen altın, gümüş, bakır ve benzeri madenlere benzetilmiştir ki bunlar gerçekten faydalı şeylerdir. Bu madenler eritildiği zaman meydana gelen artıklar vardır ki bunlar bir değer taşımaz. İşte bâtıl ve bâtıl ehli de bunlara teşbih edilmiştir.  

1- Bu suyla yeryüzünde belirlenen ölçülerde nehirler oluştu. 2- Altın ve gümüş gibi süs eşyası.  

[6] Köpük gitti, halis su kaldı.  

Bu ayette geçici, gereksiz şeylerle kalıcı, yararlı şeylerin kıyaslamasına yer verilmektedir. Gerçek, kalıcı olandır ve insanlara fayda verendir; batıl ise yararsız ve geçici olandır.   

1 Yani Allah, sudan başka yeryüzüne altın, gümüş, bakır, demir gibi bir takım madenler de indirmiştir.2 Hak galip gelip çağlarken, her ne kadar bâtıl bazen yüze çıkarsa da sonunda köpük gibi atılır, söner gider.3 Bu âyette; Allah’ın indirdiği su vahiy bilgisine, insanların erittikleri madenler, esas bilgiden çalışmalarla elde edilen ictihadî bilgilere, köpükler ise zaman zaman kâfirlerin yeryüzünde güç sahibi olmalarına benzetilmiştir.  

37 Çeviride “nehir yatakları” (evdiyeh) tabirinden önce yer alan ilave “kurumuş” sözcüğü bu ismin başında el harf-i tarifinin (belirtme takısının) bulunmaması yüzünden gerekli görülmüştür. Zemahşerî’ye göre “evdiyeh” sözcüğünün başında belirtme takısının bulunmaması, sadece bazı nehir yataklarının yağmurla dolup taştığının, ama ayette sözü geçen yağışı almayan bazılarınınsa kuru kaldığının ifadesidir. Akılda tutulmalıdır ki, vâd ya da halk dilindeki vâdî terimi öncelikle, aslında kuru olduğu halde bol yağış aldığı zaman suya kavuşan “su-yatağı” yahut “nehir-yatağı” demektir; sözcük ancak en geniş anlamıyla düşünüldüğü zaman, bazan akarsu ya da nehir anlamına da kullanılmaktadır.38 Zımnen, “geriye temiz ve berrak su kalır”.  

[1956] Zımnen: Allah seni hayatın imtihan potasında eritmeyi murad etti ey insanoğlu! Gözden çıkarılmamak istiyorsan, cürufa değil cevhere çıkmaya bak. Bu âyetteki mâdenin cevherini curufundan ayırma tasviri, ilk defa dünyada 1911 yılında keşfedilip uygulanmaya başlanan ve adına ‘’flotasyon’’ denilen yönteme de yorulabilir. Bu yönteme göre, toz haline getirilen mâden, su dolu bir havuzda köpük yapıcı maddelerle karıştırılır. Bu işlemle curufundan ayrılan mâdenin cevheri köpüğe yapışır. Sonunda bir kazanda ergitilen bu mayinin köpüğü gider. Geriye mâdenin cevheri kalır. Ne var ki, bu türden “bilimsel tefsir” yöntemine giren yorumlar bir yere kadar açıklayıcı olsa da, vahyin maksadını ifade etmez. Zira âyetin ana maksadı siyak ve sibakının da gösterdiği gibi Allah’a kullukta ihlas ve tevhiddir. Metalurji alanına dair bilgi vermek, vahyin esas maksatları arasında yer almaz.  

(Gökten indirilen, hayat kaynağı olan saf su; Hak vahyini, yani Kur'an-ı Kerim'i temsil eder ki bunda, insan emeğinin hiçbir payı yoktur. Evet Kur'an kalblere iman nuru aşılar, onu inkar edenler ise ancak çerçöp gibidir dereyi (toplumu) bir süre kirletirler fakat sonunda küfür seline kapılıp giderler. Geride ise kıyamete dek sürecek İslam kervanı kalır. Kazanlarda kaynayan madenler de, insanın kazandığı amellerin karşılığıdır ki, kafirlerin amelleri (hayır da olsa) çerçöp gibidir, ahirette heder olur gider, oysa iman edip sâlih amel işleyenlerin -iman sevabı ve sâlih amel mükafatı- bir mücevherdir başlarına tac olur)  

Bâtıl, önce oluşup sonra yok olan köpük gibidir. Hak ise insanlara yararlı ve kalıcı olan su ve ma'denler gibidir.  

[*] Bir cevheri rafine etmek için onu ateşte eritip saflaştırma (fitne) örneği ile insanları, mallardan ve canlardan yıpratıcı bir imtihandan (fitne) geçirmek olayları emsaldir. Allah'ın, bu iki örneği birbiri ile benzetim yaparak anlatması Arapça'da çok kullanılan darebe(يَضْرِبُ) fiilin anlamlarından biridir. Türkçe'ye, örnek vermek, örneklemek, modellemek, benzetim yapmak şeklinde çevrilebilir. Edebiyatta bu yönteme benzetme veya teşbih sanatı adı verilir. Her dilin kendine özgü teşbih sanatı vardır.  

1831 This verse is full of parables. (1) It is Allah Who sends rain and sends it to all. See how it flows in different channels according to their capacities. Some are sluggish; some have a swift current. Some form great rivers and irrigate wide tracts of country; some are clear crystal streams, perhaps in hilly tracts, with beds of clean pebbles which you can see through the water. Some produce delicious edible fish: and some are infested by crocodiles or injurious monsters. And there are degrees, and degrees among brooks, streams, lakes, rivers, and seas. So with the rain of Allah's mercy and the knowledge and wisdom and guidance which He sends. All can receive it. Different ones will respond according to their capacities. (2) In the physical world, water is pure and beneficial. But froth and scum will gather according to local conditions. As the floods will carry off the scum and purify the water, so will the flood of Allah's spiritual mercy carry away our spiritual scum and purify the water. (3) The froth may make a greater show on the surface, but it will not last. So will there be frothy knowledge which will disappear, but Allah's Truth will endure. 1832 In continuation of the last note, the fourth parable is that of metal ores: (4) the ore is full of baser admixture, but the fire will separate the gold from the dross for ornaments, or (5) some metal of household utility, with which you make everyday utensils, which the fire will separate from admixtures which you do not want. So the fire of Allah's test, either by adversity or by affluence, will search out the true metal in us and reject the dross. It will show us what is valuable or what is useful, all sorts of scum and vanity which we collect and miscall knowledge.