Nisâ Sûresi 19. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/228; Hak Dini Kur’an Dili, 4/19. âyet; Hadislerle Kur’an-ı Kerim Tefsiri, 1603-1613; İmam Hamza, Kisâî ve ve Halef’in kraatine göre “güç durumda bırakılarak” ilave edilmiştir.  

19.Buhari, Ebu Davud ve Nesai`nin Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiklerine göre (cahiliye döneminde) bir adam öldüğünde onun yakınları hanımı üzerinde hak sahibi olduklarına inanırlar ve isterlerse içlerinden birini onunla evlendirirler, isterlerse de bir başkasıyla evlendirirlerdi. Yani erkeğin yakınları kadın üzerinde kadının yakınlarından daha çok hak sahibiydiler. Bu ayeti kerime de bununla ilgili olarak indirildi.5.Cahiliye dönemi adetlerine göre bir erkek yakınlarından birinin ölmesi durumunda onun malıyla birlikte karısına da mirasçı olur ve böylelikle kadını mehir ödemeden alırdı. İslamiyet bu uygulamayı kaldırmıştır.  

[Cahiliyye çağında kişinin kan akrabası, malına varis olduğu gibi dul kalan karısına da varis olurdu. Bir adam yakınlarından biri öldüğü zaman, onun karısının üzerine paltosunu atar, “malına varis olduğum gibi karısına da varis oluyorum, benim onda hakkım var” diyerek kadına varis olurdu. Artık isterse kadını, kocasının ödediği mehirle başka bir adamla evlendirir, parayı kendisi alırdı. İsterse kocasından payına düşen mala sahip olmak için kadını bekletir, evlenmekten men ederdi. Bu hususta kadının rızası olup olmadığına bakılmazdı. O bir eşya gibi devredilirdi. İşte Kur’an, bu çirkin geleneği yasaklayarak kadını özgür kılmıştır.]  

Cahiliye devrinde bir erkek, akrabasından ölen birinin malına vâris olduğu gibi, onun karısına da vâris olabiliyordu. Bunu isterse mehir vermeksizin kendine ya da mehrini almak suretiyle başkasına nikâhlayabiliyordu. O kötü âdet, bu âyetle yasaklanmıştır.  

İslâm’dan önce Araplar arasında kişi, kocası ölen dul kadına mal gibi varis olurdu. Kadın, mal, eşya gibi rızasına bakılmaksızın alınıp satılırdı. Âyet, bu haksız tasarrufu yasaklayıp kadına lâyık olduğu hakkı ve hürriyeti teslim etmiştir.  

 İslâm’dan önce Araplar kadına çok kötü muamele ediyor, bu cümleden olarak kocası ölen kadını, onun miras bıraktığı mal gibi telakki ediyorlar, kadın istemese bile onunla evlenme veya onu başkasıyla evlendirme hakkına sahip olduklarını düşünüyorlar, kadını kullanarak maddi menfaat sağlama yoluna gidiyorlardı. Âyet bütün bu haksızlıklara son vermiş, kadına lâyık olduğu hakları getirmiştir.  

Câhiliyye devri adetlerine göre, ölen bir kimsenin hanımı varsa akrabalarından biri gelip elbisesini ölen adamın hanımının üstüne atar ve “Malını miras olarak aldığım gibi hanımını da miras olarak aldım” derdi. Böylesi bir durumda bu şahıs diğer kimselere nazaran hak sahibi olurdu. Ondan sonra isterse mehr-i sâbıkla ona tasarruf ederdi yahut onu başka kimseyle evlendirip mehrini kendisi alır ve ona mehirden hiçbir şey vermezdi. Bu âyet-i kerîme ile câhiliye devrinin bu sapkın uygulaması kaldırılmıştır.  

1- Cahiliye döneminde kocası ölen kadın “terekeden/miras” sayılarak onunla herhangi bir anlaşma yapılmaksızın evlenilirdi. Veya başkasıyla evlendirilerek mehiri alınırdı. Ayet bu cahiliye âdetini yasaklamaktadır.  

(4)Câhiliye devrinde Medîne’de, ölen bir erkeğin mîrasçısı, ölenin eşi ve kaldığı çadırının üzerine: “Sana da mîrasçı oldum” deyip abasını atar ve o kadını tasarrufu altına alırdı. Eğer isterse, kendisi onunla mehirsiz olarak evlenir veya kendisi mehrini alarak başkasıyla evlendirir veya istemezse evlenmesine engel olur ve o bîçâre zaîfeyi ev hapsine mahkûm ederdi. Kadın, ancak daha evvel savuşup akrabâlarına sığındığı takdirde hürriyetine kavuşabilirdi. (Celâleyn Şerhi, c. 2, 29)  

(*) Cahiliye devrinde mevcut bir âdete göre, bir erkek, akrabasından ölen birinin malına varis olduğu gibi, onun karısına da varis olurdu. Bunu isterse mehir vermeksizin kendine nikâhlar ve dilerse mehrini almak suretiyle başkasına nikâhlardı. Ya da tüm malına varis olabilmesi için de ölünceye kadar başkasıyla evlemnesine engel olurdu. İşte bu âyet, o kötü âdeti kesin bir ifadeyle yasaklamıştır.  

[4] İslâmdan evvel müteveffanın velisi müteveffanın zevcesini terkeden addederdi de ona mehrinden başka bir mehir vermeksizin zorla kendisini alırdı, yahut diğer birine verip mehrini kendisi alırdı, ona bir şey vermezdi veya kadını, zevcinden alacağı mirastan vazgeçirip onu kendine verdirmek için kadını evlendirmekten men ederdi. Nazm-ı celil bu âdet-i keriheyi men hususunda nâzil olmuştur. Yahut zevcesini boşamak istediği halde mehri vermek için güzelce dirlikte bulunmayan alelıtlak erkek hakkında veya alelıtlak kadınları evlenmekten men etmemek için veliler hakkında nâzil olmuştur.[5] Nikâha izin verdikleri surette mehrini almak için izin vermeyip vefat ettiğine göre mirasını almak için.[6] Meselâ hayırlı bir çocuk verir, yahut ülfet ve muhabbet verir.  

10 Cahiliye döneminde Araplarda bir adam ölünce onun velisi durumunda olan oğlu, kardeşi vb kişi, ölenin karısını mal gibi terekeden sayardı. Mehir vermeksizin ya zorla kendine alır veyahut da başkasıyla evlendirirdi. Mehrini de kendisi alırdı. Kadına bir şey vermezlerdi. Bazen de başkasıyla kadının evlenmesine engel de olurlardı. Kur’an cahiliye döneminin bu âdetini bu ayetle kaldırdı.  

1 Âyetin bu bölümü: “Ey îman edenler! Kadınları miras yoluyla zorla almanız size helâl değildir.” şeklinde de tercüme edilebilir. Cahiliye döneminde; bir adam vârisi olduğu yakınlarından biri öldüğü zaman, eşinin veya çadırının üzerine elbisesini atıp, “malına vâris olduğum gibi karısına da vâris olacağım” der ve o kadına sahip olurdu. Dilerse onu başkası ile evlendirir, dilerse evlendirmez, kendi de evlenmez, böylece malına sahip olurdu. Yine cahiliye döneminde bazı erkekler, hoşlanmadıkları ama malları bulunan eşlerini, sadece miraslarına konmak amacıyla ölünceye kadar boşamazlardı. Bu âyet, bu kötü geleneği ortadan kaldırmıştır.2 Bir hayâsızlığı ispat edilerek kocası tarafından boşanan kadına, mihri verilmez. Bu âyette; sadece mihrini vermemek için kadınların suçsuz yere bu duruma düşürülmemesi emredilmektedir.  

17 Zemahşerî tarafından yapılan yorumlardan birine göre bu, erkeğin, yukarıdaki 12. ayetin ilk cümlesinde belirtilen hükümler çerçevesinde malına mirasçı olmak ümidiyle sevmediği kadını zorla tutmasına -ve dolayısıyla, başka bir erkek ile evlenmekten onu alıkoymasına- işaret eder. Ancak bazı otoriteler, bunun anlamının, “kadınlara arzuları hilafına mirasçı olmak sizin için meşru değildir” şeklinde olduğu -ve böylece, İslam’dan önceki, ölmüş yakın akrabaların hanımlarına mirasçı olma âdetinin yasaklanmasını ifade ettiği- görüşündedirler. Ancak İslam’ın, hiçbir şart altında (sadece “onların arzuları hilafına” değil) kadınlara “mirasçı olma”ya izin vermediği gerçeği karşısında önceki yorum kesinlikle daha ikna edicidir.18 Yukarıdaki 15. ayetin öngördüğü gibi, bir kadının hayasızca davranışının dört şahidin doğrudan şahitliği ile isbatlanabildiği durumlarda, koca, onu boşadığında nikah akdi sırasında kendisine verdiği mehrin kısmen veya tamamen iade edilmesini isteme hakkına sahiptir. Eğer -İslam Hukuku’nda izin verildiği gibi- mehir, evlenme sırasında kadına fiilen tevdi edilmemiş ama koca açısından yasal bir yükümlülük halini almışsa, karısının sübût bulmuş gayriahlakî davranışı ile koca bu mecburiyetten kurtulmuş olur.19 Lafzen, “onlarla”.20 Lafzen, “Allah, içinde bir hayır takdir etmiş olabilir”.  

[743] Yani, kadını bir meta gibi görüp miras yoluyla elde etmeniz. Cahiliyyede kadın miraslık bir meta gibi görülmekteydi, modern cahiliyyede ise teşhirlik bir meta gibi görülmekte. [744] Duygusal sebeplerle yuva dağıtarak kadını sokağa terk eden erkeği sorumluluğa davet.  

Cahiliyede ölen bir erkeğin en yakın vârisi onun eşinin üstüne bir bez parçası atınca, onu kendi yönetimi altına geçirmiş olurdu. Sonra ister mehir vermeksizin onu nikâhına alır, ister diğer bir erkeğe nikâhlayıp mehrini kendisi alır, isterse böyle yapmayıp evinde âdeta hapsedip malına el koyardı. Âyet bu âdeti kaldırmaktadır. Âyetin son kısmı, aile kurumunu ayakta tutmak için çok önemli bir prensip koymaktadır. Evliliğin başında kişinin eşinin, gerek güzellik, gerek ahlâk bakımından eksikleri olabilir. İyi yönlerini ortaya koymasına fırsat vermeden, sohbet ve ünsiyette bulunmadan, boşamaya girişmek doğru değildir.  

Câhiliyye çağında kişinin kan akrabâsı, malına vâris olduğu gibi, dul kalan karısına da vâris olurdu. Bir adam, yakınlarından biri öldüğü zaman onun karısının üzerine paltosunu atar: "Malına vâris olduğum gibi karısına da vâris olurum, benim onda hakkım var" diyerek kadını yönetimine alırdı. Artık dilerse kadını kocasının ödediği mehirle başka bir adamla evlendirip parayı kendisi alırdı; dilerse kocasından kadına düşen mala sahip çıkmak için kadını bekletir, evlenmekten menederdi. Bu hususta kadının rızâsı olup olmadığına bakılmazdı. O bir eşya gibi devredilirdi. İşte Kur'ân bu çirkin geleneği yasaklayarak kadını özgürlüğe kavuşturmuştur.  

[2] Zamân-ı cehâletde vefât iden şahsın en yakın vârislerinden biri onun zevce-i metrûkesine de tevarüs ider, onı meyyitin virdiği bedel-i nikâh ile kendi alır veyâ diğer birine virüb nikâhını kendi ahz ider ve yâhud onunla ne kendi ve ne de diğer biri evlenmeyerek hânesinde 'âdetâ habis ile mîrâsını zabt ve ekl iylerdi. Eğer kadın o vârisin kendi üzerine bir mendil veyâ bez parçası atarak hakk-ı temellükini te'yîd itmeden evvel kaçar ve gider ise kurtulırdı. Bu 'âdet evâil-i İslâm'da da cârî idi. Bu âyet-i kerîme ile bu 'âdet-i mekrûha harâm kılındı.  

[*] Ayetteki "Kendilerinden hoşlanmadığınız halde" ifadesi kerhen = كرها kelimesinin tercümesidir. Bu kelime haldir yani durum bildirir. Tefsir ve mealler onun kadınların durumunu bildirdiği şeklinde değerlendirmişler ve ayete şu şekilde anlam vermişlerdir. "Kadınlara zorla mirasçı olmaya kalkmanız size helal değildir." Bunu iki şekilde açıklamışlardır. Biri, kadının kendisinin bir miras malı gibi algılanmasıdır. Kadınları mal gibi görmek Cahiliye dönemine ait bir gelenektir. Ayete bu şekilde bir anlam vermek, onu tarihe gömmek olur. Diğeri de bir kişinin, ayrılmak isteyen bir kadını boşamayıp ölmesini beklemesi ve zorla ona mirasçı olmasıdır. Kur'an'ın kadına iftida hakkı vermesi sebebiyle bu da mümkün olamayacağından "kerhen" kelimesinin failin(öznenin) yani kocaların durumunu bildirir şekilde tercümesi daha uygundur. Ancak böyle bir tercüme ilgili ayetlerle bütünlük oluşturmaktadır.  

(10) Kur’ân’ın onlara bu hakkı tanımasından önce kadınlar miras almak bir yana dursun, bizzat miras olarak muamele görüyorlardı. Ölen kocanın akrabasından biri kadını miras olarak aldıktan sonra, ister mehir vermeden onu nikâhı altına alır, ister başkasına nikâhlayıp mehrini kendisi alır, isterse onu alıkoyup herşeyine sahiplenirdi. Veya, boşanmaya niyet eden bir erkek, karısını canından bezdirecek bir muamele ile mehrinden fedakârlık etmeye zorlardı. Kur’ân, bu çirkin âdetlerin yerine, bu âyetin son cümlesinde de görüleceği gibi, fazilete dayanan ve eşlere birbirlerinin güzelliklerini görmelerini sağlayacak bir anlayış kazandırmaktadır.  

527 Among many nations, including Arabs in the Days of Ignorance, a step-son or brother took possession of a dead man's widow or widows along with his goods and chattels. This shameful custom is forbidden. See also 4:22 below. 528 Another trick, to detract from the freedom of married women was to treat them badly and force them to sue for a Khul'divorce (see 2:229, n. 258) or its equivalent in pre-Islamic custom, when the dower could be claimed back. This is also forbidden. Or the harshness may be exercised in another way; a divorced woman may be prevented by those who have control of her, from re-marrying unless she remits her dower. All kinds of harshness are forbidden.