Mulk Sûresi 2. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/28; 18/7.  

Bkz. 18/7, 76/2Dünya ile ahiret bir bütündür. Dünya, insanın eğitimi ve tekâmülü için geldiği bu bütünün çok küçük bir cüz’üdür. Dünyaya gelişin ana amacını Allah’ı anlamak ve O’nun verdiği fıtratla yaşarken, O’na karşı sorumluluk bilinciyle hayatı devam ettirmek oluşturmaktadır. Bu da ancak aklın işletilmesiyle ve uzlaşan akılla vahyin hayata müdahalesiyle mümkündür. Ayette geçen “sınanmak” doğrudan Allah tarafından yapılmıyor. Allah’ın yarattığı dünyada O’nun verdiği imkânlarla yapılıyor. İnsan bu dünyada farklı badirelerden geçerken, değişik fırsatlarla test edilirken Allah onu sadece en üstten, objektif bir biçimde gözetliyor. Yani Allah’ın koyduğu yasalarla insanın her anı takip ediliyor. “…Ne yeryüzünde ne de gökyüzünde zerre kadar bir şey Rabbinden gizli kalamaz…” (Yunus 10/61) Bütün bunlar Allah’ın koyduğu kanunlarla, kurduğu sistemle gerçekleşmektedir. “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında (yaptıklarını) gözetleyen bir kaydedici hazır bulunmasın!” (Kâf 50/17) Hatta bu sûrenin 13. âyetinde “Sözünüzü (ister) gizleyin, isterse açığa vurun (aynıdır). Çünkü O, kalplerde olanı bile hakkıyla bilendir.” buyrularak ilahi sistemden gizli kalabilecek en küçük bir ayrıntının olamayacağı vurgulanıyor. İşte bu hassas takip sonucunda insanın hayata geçirdikleriyle, Mutlak Yaratıcının katında kazanacağı kredi, onun hem dünyadaki itibarını hem de âhiret hayatındaki durumunu belirliyor.  

 Hayat, anlamsız bir var oluş olmadığı gibi ölüm de sonu hiçlik olan bir yok oluş değildir. Aksine hayat, bir hayırlı faaliyetler alanı, ölüm ise bu faaliyetlerin karşılığını bulacağımız ebedî varlık sahasına geçişi sağlayan bir dönüm noktası ve -Peygamber (s.a.)in de belirttiği gibi- bir uyarıcıdır.  

(*) Dünya ile ahiret bir bütündür. Dünya, insanın eğitimi ve tekâmülü için geldiği bu bütünün çok küçük bir cüz’üdür. Dünyaya gelişin ana amacını Allah’ı anlamak ve O’nun verdiği fıtratla yaşarken, O’na karşı sorumluluk bilinciyle hayatı devam ettirmek ve oluşturmaktadır. Bu da ancak aklın işletilmesiyle ve uzlaşan akılla vahyin hayata müdahalesiyle mümkündür. Ayette geçen “sınanmak” doğrudan Allah tarafından yapılmıyor. Allah’ın yarattığı dünyada O’nun verdiği imkânlarla yapılıyor. İnsan bu dünyada farklı badirelerden geçerken, değişik fırsatlarla test edilirken Allah onu sadece en üstten, objektif bir biçimde gözetliyor. Yani Allah’ın koyduğu yasalarla insanın her anı takip ediliyor. “…Ne yeryüzünde ne de gökyüzünde zerre kadar bir şey Rabbinden gizli kalamaz…” (Yunus 10/61) Bütün bunlar Allah’ın koyduğu kanunlarla, kurduğu sistemle gerçekleşmektedir... İşte bu hassas takip sonucunda insanın hayata geçirdikleriyle, Mutlak Yaratıcının katında kazanacağı kredi, onun hem dünyadaki itibarını hem de âhiret hayatındaki durumunu belirliyor… (C. Külünkoğlu Meali Mülk-2.Ayet Açıklaması ) Not: Önce Ölümün Zikrediliş Hikmeti: "Hayat", "ölüm"den önce olmasına rağmen, Allah Teâlâ şu sebeplerden ötürü, ayette ölümü hayattan önce zikretmiştir… Atâ´nın rivayetine göre Ibn Abbas, "Allah, "ölüm" ile dünyadaki Ölümü, "hayat" ile de, ebedî hayat yurdu olan âhiret hayatını kastetmiştir" demektedir… Böylece bahsettiklerimizle, ölüm günlerinin, dünya günleri olduğu, ahirette bunların son bulduğu; ahiret günlerinin ise hayat günleri olduğu ve bunların daha sonra olacağı ortaya çıkmış olur. Şimdi ölüm günleri, hayat günlerinden önce olduğu için, Allah Teâlâ ayette ölümü, hayattan önce zikretmiştir. (Mefatih’ul GAYB - Fahruddin Er-RAZİ) Ayrıca bazı alimlerin benzer görüşleri de şöyledir: Burada ölüm, fani olan ve üzerinde ölüm bulunan dünyadan ibarettir, hayat ise, ebedi olan ve üzerinde ölüm bulunmayan ahiret yurdundan ibarettir. Yani bu dünya üzerinde ölüm olduğu için ona ölüm adı, üzerinde ölüm olmadığı için de ahiret yurduna da hayat adı verilmiştir. Zira üzerinde ölüm bulunan ve kendisi de ölümlü ve fani olan dünya, içinde hiç ölüm bulunmayan ve üzerindeki hayat de ebedi olan ahiretten önce yaratıldığı için, burada mevt (ölüm) ifadesi de hayat ifadesinden önce zikredilmiş olabilir. Yani fani ve ölümlü olan dünya, ebedi olup fani ve ölümlü olmayan ahiret yurdundan önce olduğu için burada ölüm ifadesi, hayat ifadesinden önce gelmiştir. (الله اعلم) Ayrıca şöyle bir soru aklımıza gelebilir: Mademki Allah ezelden beri her şeyi, yani insanın ne yapacağını, nasıl davranacağını, mümin olup iyi ve erdemli bir hayat yaşayıp yaşamayacağını, inkârcı olup olmayacağını vs. her şey biliyordur, peki imtihana tabii tutmak için insanı neden yaratmıştır? Cevap: Ayetlerden anlaşılıyor ki, yüce Allah sınamadan da kimin ne yapacağını ezeli ilmiyle bilmektedir, ama insan sınanmadan, iman ve ameliyle kendini bilfiil ispatlamadan cenneti hak edemez, şeklinde bir mesaj anlaşılmaktadır. Bu nedenle yüce Allah’ın ezeli ilmi, kimsenin kaderinde olumlu veya olumsuz hayatında rol oynamadığı gibi, bu ilmin neticesine göre de kimse muahaza edilmez/ceza görmez ve sorumlu tutulmaz. Çünkü kişi, kendi özgür iradesiyle bilfiil bir şey yapmadan, ortaya koymadan ne mükâfat ne de ceza alır. Yani ceza ve mükâfat imtihanın neticesine bağlıdır. Bu nedenle yüce Allah’ın ezeli ilmiyle kulun durumu bilinse dâhi, imtihan sürecinden geçmeden, kendi özgür iradesiyle inanç ve eylemlerini bilfiil ortaya koymadan sorumlu tutulması söz konusu değildir. Zira yüce Allah insanı dünyaya getirmeden, ahiret günü kendi ezeli bilgisiyle amel edip kişiyi cehenneme koyup azaba mahkûm ederse, o kişi; ‘’ Ey Rabbim! Beni denedin mi, beni imtihana tabii tutun mu? Beni özgür irademle neden imtihan sürecinden geçirmedin? Eğer beni imtihan etseydin, belki başarır ve bugünün güzel ve mutlu hayatını/cenneti kazanırdım ve cehenneme girmeyecektim diyebilir! Yani o gün insan kendi mazeretini ileri sürebilecektir. İşte bu nedenle yüce Allah kendi ezeli ilmine göre değil, imtihan sürecinde/dünya hayatında kişinin kendi özgür iradesiyle gerçekleştirmiş olduğu iyi veya kötü tutum ve davranışlarına göre muamele edecektir. Ayrıca yüce Allah’ın ezeli ilmi, keşif ve vasıfladır, hükümle değildir. Yani ezelden beri yüce Allah şu insan şöyle olsun veya böyle olsun, şunu yapsın veya bunu yapsın (mümin, inkârcı, iyi, kötü, zalim, mazlum, fakir veya zengin vs. olsun) diye şeklinde bir hüküm yazmamıştır. Zira onun ezeli ilmi insanın yapacağıyla ilgili bir rapordur, raporlar ise hüküm değildir, rol ve etkisi yoktur. Bu nedenle insanlar kendi özgür iradeleriyle bunları yapacağını bildiği için onun ezeli ilmi vardır, yoksa o bunları bildiği için insanlar bunları yapmıyor. Zira ‘’ilim maluma tabidir, malum ise ilme tabi değildir’’kaidesi gereği, insanlar kendi özgür iradeleriyle söz konusu tutum ve davranışlarda bulunacağı için yüce Allah’ın onlarla ilgili o ezeli ilmi de mevcut olmuştur. Yani eğer insanlar, kendi özgür iradeleriyle bunları yapmasaydı, yüce Allah’ın onlarla ilgili o ezeli ilmi de olmayacaktı. Şöyle bir -iki örnek daha verelim: Örnek-1: Bizim bir çiçeği bilmemizde, o çiçeğin zihnimizdeki şekli ilim, hariçteki şekli, yani kendisi ise malumdur. İşte burada ilim, maluma tabidir, yani bir çiçek hariçte nasılsa biz de onu öylece bilmekteyiz. Yoksa çiçeği biz nasıl biliyorsak, çiçeğin kendisi o şekle uymak durumunda değildir. Örnek-2: Güneş veya Ayın tutulmasının tarihini ve saatini bir astronomi âliminin önceden bilmesi ilimdir. Malum ise o tarihte güneşin veya Ayın tutulmasıdır. Dolayısıyla ilim, maluma tabi olmuştur. Malum, ilme tabi olsaydı, astronomi âlimi Güneş’in veya Ay’ın ne zaman tutulacağını bilse, Güneş veya Ay tutulması da o tarihte olurdu. Şimdi acaba, o astronomi âlimi Güneş’in veya Ay’ın o tarihte tutulacağını bildiği için mi Güneş veya Ay o tarihte tutuldu? Yoksa o bilim insanı, ilmiyle Güneş’in veya Ay’ın o tarihte tutulacağı bildiği için mi yazdı? Elbette bildiği için yazdı. İşte yüce Allah’ın ezeli ilmi de bu şekildedir. Yani o ezeli ilminin, insanın sorumlu tutulduğu eylem, tutum ve davranışlarında bir rolü ve etkisi yoktur. Bu nedenle insan kendi özgür iradesiyle gerçekleştireceği tutum ve davranışlarında sorumlu tutulmaktadır. Yani sorumlu tutulduğu her alanda tutum ve davranışlarını veya kendi kaderini tayin eden bizzat insanın kendisidir. Yüce Allah ise, insanın kendi iradesiyle gerçekleştireceği tutum ve davranışlarına göre muamele eder. Bu nedenle insanı cennetlik de yapan, cehennemlik de yapan insanın kendisidir, yani kendi iradesiyle gerçekleştirdiği tutum ve davranışlarıdır. وقال بعضهم: الموت والحياة عبارة عن الدنيا والآخرة، سمى الدنيا موتاً لأن فيها الموت، وسمى تلك حياة لأنها لا موت فيها (الحكمة من تقديم ذكر الموت في سورة الملك) {لِيَبْلُوَكُمْ } في معنى ليعلمكم والتقدير ليعلمكم أيكم أحسن عملاً. (مفاتيح الغيب)  

1 Bu ayetten ölüm ve hayatın bir sınav için olduğunu anlıyoruz. Önce ölüm sonra hayat yaratılmıştır.  

1 Allah, yarttığı kullarından insanlar ve cinleri sadece kendisine kulluk etsinler, kendisinden başka Mabut tanımasınlar ve Allah’ın kullarına kul olmasınlar diye yaratmıştır. Bu, Onun kendi iradesinin bir eseridir. Bununla ilgili yapılan yorumların tamamı eğer Allah’ın kitabına ve Rasulünün sünnetine dayanmıyorsa boştur.2 Yaratmak fiili, takdir ve icad etmek mânâlarına gelir. Takdir, ilmî yönden bir sınırlama demek olduğundan hem varlığın öncesi ve sonrasıyla, hem de yokluk ve varlıkla ilgilidir. İcad ise, fiilen yoğu var etmek, yok olanı varlığa geçirmek demek olduğundan, varlığı takdir edilen yok olan bir şeyin, varlık halini ifade eder. "Ölümü ve hayatı yarattı" âyetinde ölümün de hayatın da birlikte yaratıldığının anlatılmasından dolayı Ehl-i Sünnet âlimlerinin çoğu, ölümün sırf yokluktan ibaret, yokluğa ait bir iş olmayıp, hayat gibi bir varlığa sahip, varlığa ait bir iş, varlığı bulunan bir hadise olduğunu kabul etmişlerdir.  

1 Burada “ölüm” olarak nitelenen şeyin Allah tarafından yaratılmış olduğu vurgulandığı için “ölüm”ü “var-olmama” ile aynı görmek yanlış olur. Aksine ölüm, açık bir şekilde kendine ait kesin/belli bir gerçekliği olan bir olgu olarak görülmelidir. Bana göre bu, önce, bitkilerde ve canlı varlıklarda hayatın belirmesinden önceki cansız varoluş durumunu; ikinci olarak da, bu dünyada bildiğimiz hayattan Kur’an’da “öte” yahut “öteki dünya” (âhiret) olarak zikredilen -bizim henüz tahayyül edemediğimiz- varoluş durumuna geçiş olgusunu kasdetmektedir.  

[5198] Ölümü yaratması, hem canlıların can verilmeden önceki elementer kökenine, hem varlığın zıddı olan yokluğa delâlet eder (Krş: 2:28). Zımnen: Ölüm de hayat gibi O’nun otoritesine tâbidir. Ölen O’nun otoritesinden çıkamaz, hayata gelmemiş olan O’nun mülkü haricinde kalamaz. Eğer yokluk kendi başına bir gerçekse onu da Allah yaratmıştır, değilse zaten konuşmaya değmez... Âyette ölüm hayattan önce gelmiştir. Şu halde ölüm “yokluk” mudur? Hem evet, hem hayır. İnsanın ölümü için Kur’an’da iki kavram kullanılır: cesede nisbetle mevt, ruha nisbetle teveffi. Beden ölür, ruh teveffi ettirilir. Bu durumda cevap şöyle olur: Eğer teveffi olmasaydı ölüm yokluk olurdu. Zımnen şu imayı da içerir: Hayata ve diriye saygılı olun, ölüme ve ölüye de saygılı olun. Zira onu da Allah yarattı. Varlık kevn ve fesad/oluş ve bozuluş âlemidir. İnsan bedeninde ve kâinatta her an kevn ve fesad tecelli etmektedir (3:185). Sınav daha iyi olmanın aracıdır. İnsanı kemale doğru yürütmek için, Allah insana imtihan sûretinde ikram etmiştir.  

[*] İnsan ortaya çıkıncaya kadar uzunca bir zaman geçer (İnsan 76/1). Onu oluşturan parçalar vardır ama o yoktur. Sonra yaratılır ve yıpratıcı bir imtihandan geçirilir. Sonra ölür ve onu oluşturan parçalar toprak olur. İmtihanın sonucu görmek için topraktan son kez yaratılacaktır. Böylece her insanın başından iki ölüm ve iki hayat geçmiş olacak ) (Mümin 40/11 ve Bakara 2/28) ve artık ölmeyecektir. Önce ölümün sonra hayatın yaratılması bunu gösterir.  

(1) Ölümün de yaratılmış olması, onun sadece hayatın yokluğundan ibaret bir hal olmadığını, başlı başına bir varlık, hattâ bir âlem olduğunu gösteriyor.  

5556 Created Death and Life. Death is here put before Life, and it is created. Death is therefore not merely a negative state. In 2:28 we read "Seeing that ye were without life (literally, dead), and He gave you life; then will He cause you to die, and will again bring you to life; and again to Him will ye return." In 53:44, again, Death is put before Life. Death then is: (1) the state before life began, which may be non-existence or existence in some other form; (2) the state in which Life as we know it ceases, but existence does not cease; a state of Barzakh (23:100), or Barrier or Partition, after our visible Death and before Judgement; after that will be the new Life, which we conceive of under the term Eternity. 5557 Creation, therefore, is not in mere sport, or without a purpose with reference to man. The state before our present Life, or the state after, we can scarcely understand. But our present Life is clearly given to enable us to strive by good deeds to reach a nobler state. 5558 All this is possible, because Allah is so Exalted in Might that He can perfectly carry out His Will and Purpose, and that Purpose is Love, Mercy, and Goodness to His creatures.