Mâide Sûresi 90. Ayet Meali

Bu âyetlerle içki ve kumar tamamıyla men edilmiştir.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/219.  

90-91.Nesai ve Beyhaki`nin Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiklerine göre, bu ayeti kerime ensardan iki grup hakkında indirilmiştir. Bunlar aralarında herhangi bir düşmanlık olmayan kimselerdi. Birlikte şarap içerlerdi ve sarhoş olduklarında birbirlerini hırpalarlardı. Daha sonra kendilerine geldiklerinde hırpalama izleri yüzlerinde kalırdı ve: "Eğer filanca bana karşı bir sevgi ve merhamet besleseydi bana böyle yapmazdı" derlerdi. Dolayısıyla içlerinde birbirlerine karşı kin oluşmaya başladı. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.14.Dikili taşlar (ensab) ile kastedilenler Mekke müşriklerinin cahiliye döneminde yanlarında ibadette bulunmak ve kurban kesmek amacıyla Kabe`nin etrafına dikmiş oldukları taşlardır.  

Bkz. 2/219Aklı örten, sarhoşluk veren her türden içecek ve hangi yolla olursa olsun vücuda enjekte edilen her türlü uyuşturuşu şeyler, hangi adla olursa olsun ve ne şekilde oynanırsa oynansın tüm şans oyunları, put ve puta benzeyen kutsallaştırılmış bütün nesneler, gelecek hakkında fal bakarak kehanette bulunmak şeytan işi bir pisliktir yani doğrudan haramdır.  

Bu âyette, sarhoşluk veren her türlü içki, kumarın her çeşidi kesinlikle haram kılınmaktadır. Âyet indiği zaman, bütün müslümanlar, ellerinde bulunan şarapları Medine sokaklarına döküp kaplarını kırmışlar, içki alışkanlıklarını; Kur’an’ın bu kesin emri karşısında tereddüt etmeden topluca terk etmişlerdi. Meâlde geçen “içki” kelimesi, âyetteki “hamr” kelimesinin karşılığı olarak kullanılmıştır. Bu bağlamda hamr, aklı örten şey demektir. Bu nitelikteki tüm içki ve uyuşturucular hamr kapsamına girer. Haram kılınan gıdalar ile fal okları için ayrıca bakınız: Mâide sûresi, âyet, 3.  

* 5:90 Ayetteki "hamr" kelimesi, "örten" anlamına gelir ve aklı örten tüm alkollü içkiler ve uyuşturucular için kullanılır. Bu kelimenin "şarap" veya "içki" olarak çevrilmesi, ayetin kapsamını daraltmaktadır. Kuran, alkollü içkilerin bazı yararları olmasına rağmen zararlarının daha büyük olduğunu bildirir ve inananlara yasaklar (2:219). Bu yasak kategorik olup azı da çoğu da içerir. Ne var ki hayati bir tehlike karşısında ölçüyü aşmamak şartıyla bazı yasakların çiğnenmesine izin verilmiştir (2:173; 6:145). Alkollü içkiler karşısında katı prensiplere sahip olmayan toplumların ekonomik, sosyal, ailevi ve psikolojik yönden ödediği bedel çok büyüktür. Kuran, alkollü içkilerin devlet tarafından yasaklanmasını veya onları kullananların cezalandırılmasını öngörmez. Bireysel suçlara karşı sadece öğüt ve güzel davranış ile karşılık vermemizi emreder. Kamuya açık yerlerde, araba sürerken, işyerinde çalışırken alkollü içki kullanılması başkalarının güvenliğini ve sağlığını riske soktuğu için toplumun öngüreceği uygun bir cezayla cezalandırılabilir. ** Ayetteki "ensab" kelimesi, kutsallaştırılan taşları, türbeleri kapsar. Kabe etrafındaki dönüş sayısını belirlemek için konulmuş bulunan, ancak sonradan putlaştırılan siyah taş ve Muhammed peygamberin Medine'deki mezarı başta olmak üzere İslam dünyasında sayısız taşlar ve türbeler birer putperestlik merkezi olmuşlardır.  

1- Aklı örten, sarhoşluk veren her türden içki ve uyuşturucu. 2- İnsanlardan yararlanmak amacıyla manevi değer verilmiş, kutsallaştırılmış put ve benzeri nesneler; mezar, türbe vb. şeyler. 3- Şans oyunları ile gelecek hakkında kehanette bulunmak.  

(*) Hamr, kavram olarak; insanın, akıl yürütme ve düşünme yeteneğini örten her türlü uyuşturucu, sarhoş edici anlamına gelir. Türkçe’deki şarap, alkollü içkiler veya uyuşturucu denilen maddelerin genel adıdır. Yani ayetteki "hamr" kelimesi, "örten" anlamına gelir ve aklı örten tüm alkollü içkiler ve uyuşturucular için kullanılır. Bu kelimenin "şarap" veya "içki" olarak çevrilmesi, ayetin kapsamını daraltmaktadır... Alkollü içkiler karşısında katı prensiplere sahip olmayan toplumların ekonomik, sosyal, ailevi ve psikolojik yönden ödediği bedel çok büyüktür... Ayetteki "ensab" kelimesi ise, kutsallaştırılan taşları, mezarları, türbeleri vs. kapsar… (E. Yüksel Meali 90. Ayet Açıklaması) Not: İçkinin haram oluşunun tedrici olduğunu ve Maide-90. ayetin Nisa -43. ayeti neshettiğini söyleyen rivayet kültürü Kur’an’ın mesajına aykırdır. Zaten Kur’an da nesih diye bir olay söz konusu değil. Yani Kur’an’ın bütün ayetleri mühkemdir, hiçbiri mensuh değildir. Detay bilgi için, Nisa-43.ayetin açıklamasına bakılabilir.  

[1] Veya dikili putlar.  

Bu ayet iddia edildiği gibi içki ve kumarla ilgili ilk ve tek hüküm ayeti değildir. Çünkü bu konudaki ilk hüküm ayeti Bakara 2:219’dur. Nahl 16:67’de herhangi bir hüküm söz konusu değildir. Nisâ 4:43’te ise sarhoşken namaza yaklaşmamayla ilgili başka bir açılım ve yeni bir haramlık söz konusudur. Mâide 5:90. ayet, daha önceki bir hükmü tekrar vurgulayan, benzer haramları hatırlatan ve bu yasakları gerekçelendiren bir içerik arz etmektedir.  

1 Hamr: Kök anlamıyla “örtmek” mânâsına mastardır. “Aklı bürüyüp örtmesi sebebiyle, çiğ üzüm şırasından, hurma, buğday, arpa ve darıdan yapılan ve içeni sarhoş eden içkiye” denilir ki bunun Türkçe karşılığı şaraptır. Bu, özel anlamıdır. Ancak hamr, bir de genel olarak; “aklı örten şey” anlamında kullanılır ki bu durumda aklı örten içki ve uyuşturucu madde çeşitlerinin tamamı buna dâhil olur. İmam Malik, İmam Şafi’î ve birçok ulema, Kur’an’-daki hamr’ın genel manasıyla sarhoşluk veren şey demek olduğuna, her nevi müskiratın Kur’an ile aynen haram kılındığına, kullanılmasının ve alınıp-satılmasının asla caiz olamayacağına hükmetmişlerdir. Fakat İmam Ebu Hanife ile Ashab ve tabiînden birçok ulema, hamr kelimesinin esas manasının, şarap olduğundan Kur’an ile liaynihi haram olanın şarap olduğu ve diğer müskiratın aynen değil sarhoşluk vermelerinden dolayı haram oldukları kanaatine varmışlardır. Şarabın kullanılmasının haram, alınıp-satılmasının ise caiz olabileceğine hükmetmişlerdir. Bk. (Bakara: 219)2 Meysir: “Kolay olmak” fiilinden mastardır. Kumarda zahmetsizce mal kazanmak veya kaybetmek esas olması sebebiyle, mecâzen “kumar” anlamında kullanılır. Cahiliyye Arapları kumarı ya tavla, zar ve satranç gibi oyunlarla ya da piyango şeklinde oynarlardı. Ayrıca zar yerine kullandıkları on tane okları vardı ve bunları piyango şeklinde kullanırlardı. Bu sebeple bütün şâns oyunları kumar hükmündedir. Hattâ bir hadîste çocukların aşık ve ceviz oynamaları bile kumar olarak nitelendirilmiştir. 3 Nusub: Tapınmak veya kendisine kutsallık verilerek hürmet edilmek üzere kabul edilen ve kullanılan şekilli ve şekilsiz put veya putlaştırılan şeylerdir. Bu özellikleri taşıyan semboller, rozetler, biblolar ve haç buna dâhildir. Bk. (Tevbe: 31) 4 Ezlâm: İranlı ve Rumların kumar oynadıkları ve Arapların ok türünden zarları demektir. Bk. (Mâide: 3)5 Bu âyet, içkinin yasaklanması hakkındaki (Nahl: 67, Bakara: 219 ve Nisâ: 43.) âyetlerden sonra inen dördüncü ve son âyettir. Bu âyette içki, puta tapmakla beraber zikredilerek, içki içmenin, puta tapmakla aynı olduğu da vurgulanmaktadır. Bu üç âyetin de Hz. Ömer (r.a)’ın “Allah’tan bu konuda bir açıklık getirmesini” istemesi üzerine indirildiği rivâyet edilmiştir. (Nesâî)  

105 Bütün lugat bilginlerine göre hamr (hamera fiilinden türetilmiştir: “gizledi” yahut “örttü/engelledi”) kelimesi, aklın işleyişini engelleyen her türlü maddeyi, yani, sarhoşluk veren maddeleri ifade eder. Bu nedenle, bu ayette ortaya konulan sarhoşluk veren maddeler ile ilgili yasaklama, yalnızca alkollü içecekleri değil, ama aynı zamanda benzer etki yapan ilaçları da kapsar. Bu genel yasağın tek istisnası, bu surenin 3. ayetinin son cümlesinde öngörüldüğü gibi, “zaruri ihtiyaç” (bu kelimelerin en dar anlamları ile) hallerinden doğar: bu da, hastalığın veya bir bedensel yaranın uyuşturucu ilaçları yahut alkolü gerekli ve kaçınılmaz kıldığı hallerdir -“putperestçe uygulamalar” (ensâb, lafzen, “putperestçe sunak taşları”) ifadesi konusunda bkz. bu surenin 8. notu. Bu terimin mecazî olarak kullanıldığına ve putperestçe nitelikler taşıyan bütün uygulamaları -azîzlere tapınma, bazı cansız nesnelere “olağanüstü” vasıflar yükleme, her türlü bâtıl inanca dayalı tabulara teslim olma, vb.- kapsadığına inanıyorum. “Gelecek hakkında kehanette bulunmak” olarak çevirdiğim ifadenin (ezlâm, lafzî anlamı, “fal-okları”) bir açıklaması için bkz. bu surenin 3. ayetinin ikinci paragrafı ile ilgili not 9.  

[978] İçki yasağını beyan eden bu âyetle Hıristiyanlarla ilgili önceki pasajlar arasında sıkı bir irtibat vardır: Helâli kendilerine yasaklarken içki gibi bir haramı ibadetin içine dahil etmişlerdir. Bu yaman, hem de pek yaman bir çelişkidir. Zımnen: Helâli haram kılan, haramı da helâl kılar. [979] İçki küfrün sıvı hâlidir. Zira aklı örter. Hamr ile “başörtüsü” anlamındaki hımârın ortak noktası “baş” ile ilgili olmasıdır (Bkz: 24:31, not 40). İnkâra da vicdanı ve fıtratı örttüğü için küfür adı verilmiştir. İçkinin yasaklanma sürecinde bu âyet son aşamayı temsil eder (Bkz: 2:219 ve 4:43). [980] Meysir: kaybedenin kazanana bir bedel ödediği her tür şans oyunu. Bu emeğe saygısızlık, haksız kazanç ve umut tacirliğidir. [981] Zımnen: “..ve sunulan kurbanlar”. Lafzen: “sunak taşları”.  

Sarhoş edici içkileri Allah Teâlâ birkaç safhada, tedricî olarak yasakladı. Önce Mekkî bir âyette “güzel bir rızık” olmadığına işaret etti (16,67). Sonra kötülük ve günah tarafının, faydasına galip olduğunu (2,215) bildirdi. Derken sarhoş iken namaz kılmayı yasakladı (4,43). Nihayet bu âyetle kesin hüküm halinde haram kıldı.  

[*] Arapçada 'humar' baş örtüsü, 'hamır' aklı örten şeyidr. Bugünkü anlamında bunlar narkotik maddelerdir. [*] Meysir: Üç âyette şarapla birlikte zikredilen meysir önce kınanmış (Bakara 2/219), daha sonra kesin olarak yasaklanmıştır (Mâide 5/90-91). Meysirin özel bir kumar türünü mü yoksa bütün kumar çeşitlerini mi kapsadığı ihtilâflı olmakla birlikte İslâm âlimlerinin büyük çoğunluğu bu âyetlerle bütün kumar çeşitlerinin yasaklandığı görüşündedir (kumarla ilgili fıkhî hükümler için bk. KUMAR). Hadislerde ve klasik dönem fıkıh literatüründe meysir kelimesinin genellikle kumarla eş anlamlı olarak kullanıldığı görülür. İslâm öncesi Hicaz-Arap toplumunda daha çok kış mevsiminde ya da kıtlık günlerinde zenginlerin oynadığı en yaygın kumar türlerinden biri olan meysir aynı zamanda Araplar arasında bir övünç vesilesi kabul edilir ve bu oyuna katılmayan varlıklı kişiler kınanırdı. Oyunda kazananların payları daha çok fakirlere dağıtıldığı için meysir diğer kumar çeşitlerine göre daha sakıncasız ve yararlı sayılmaktaydı. Bununla birlikte Câhiliye devrinde hakemlik yapan Akra' b. Hâbis gibi meysiri kınayan ve yol açtığı olumsuz sonuçlara dikkat çekenler de vardı. (Tevfîk Fehd ) [*] Câhiliye Arapları yolculuğa çıkma, savaşa gitme, evlenme, şüpheli çocukların nesebini tayin etme, ticaret yapma, su kuyusu açma, hatta kumar oynama gibi kendilerince önemli olan işlere başlamadan önce tahtadan yapılmış ve kanat takılmamış ince oklar üzerine "yap, yapma" şeklinde alternatifler yazıp bir torbaya koyarlar, daha sonra içlerinden birini çekerek çıkan yazıya göre girişilen işin kendileri için uğurlu veya uğursuz olacağına inanır ve ona göre hareket ederlerdi. Ezlâmın beyaz çakıl taşlarından yapılmış tavla zarı şeklinde veya satranç taşları gibi olduğunu rivayet edenler de vardır. Arap tarihçileri ezlâmı iki grupta toplarlar. 1. Fal Okları. Sayısına ve bulunduğu kimselere göre ikiye ayrılır. a) Üçlü fal okları. Herkesin yanında taşıdığı üç okun birinde, "Rabbim bana emretti" veya "yap"; diğerinde, "Rabbim bana yasak etti" yahut "yapma" diye yazılır, üçüncüsünde ise yazı bulunmaz ve çekilen kısmette ne çıkarsa ona göre hareket edilirdi. Eğer yazısız ok isabet ederse kısmet çekme işlemi tekrarlanırdı. b) Yedili fal okları. Kâbe'nin içindeki Hübel adlı putun yanında veya kâhinlerle hakimlerin nezdinde bulunan ve her biri üzerinde "evet", "hayır", "sizden", "başkasından", "açık değil", "diyet", "su" ifadelerinden biri yazılmış olan yedi ok bir işi yapmak veya yapmamak, nesebi şüpheli görülen bir çocuğun babasını belirlemek, öldürülen kimsenin diyetini ödetmek, su kuyusu açmak, evlenmek gibi değişik maksatlarla kullanılırdı. Bu işlerden biriyle ilgili olarak kısmetini tayin etmek isteyen kişi hediyelerle birlikte Kâbe'nin hizmetçisine yahut yedi oku bulunan kâhinlere gider, kısmet çektirir, çıkan sonucun putların iradesine uygun olduğuna inanır ve ona göre hareket ederdi. 2. Kumar Okları. On oktan oluşan ve bir tür piyango çekilişine benzeyen bu okların üçü boş bırakılır, yedisine birden yediye kadar hisseler takdir edilip yazılırdı. On kişi arasında yapılan çekilişte boş okları çekenler ortaya konan maldan pay alamadıkları gibi kumara konu teşkil eden malın parasını da öderlerdi. Bu tür oklar daha çok bir deveyi kesip etini çeşitli hisselere ayırmak suretiyle oynanan kumarda kullanılırdı (DİA-Musafa Öz).  

(24) Putlar için kurban kesilen dikili taşlar ve onlarda kesilen hayvanlar, putperestliği simgeleyen taşlar ve diğer şeyler.(25) Kumar âletleri, kehanet araçları, kumar, falcılık.  

793 Cf. 2:219, and notes 240 and 241. 794 Cf. 5:3. The stones there referred to were stone altars or stone columns on which oil was poured for consecration, or slabs on which meat was sacrificed to idols. Any idolatrous or superstitious practices are here condemned. The ansab were objects of worship, and were common in Arabia before Islam. See Renan, "History of Israel", Chapter 4 and Corpus Inscriptionum Semiticarum, Part I. p. 154: Illustrations Nos. 123 and 123 bis are Phoenician columns of that kind, found in Malta . 795 Cf. 5:3. The arrows there referred to were used for the division of meat by sort of lottery or raffle. But arrows were also used for divination, i.e., for ascertaining lucky or unlucky moments, or learning the wishes of the heathen gods, as to whether men should undertake certain actions or not. All superstitions are condemned.