Mâide Sûresi 101. Ayet Meali

101.Buhari`nin Enes bin Malik (r.a.)`ten rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) bir konuşma yaptı. Bir adam: "Benim babam kimdir?" diye sordu. Resulullah (a.s.) da: "Filanca" diye buyurdu. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet edildiğine göre bazen insanlar Resulullah (a.s.)`a şaka olsun diye soru soruyorlardı. Adamın biri kalkıp: "Benim babam kimdir?" diye soruyordu. Devesi kaybolmuş biri kalkıp: "Benim devem nerdedir?" diye soruyordu. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Ahmed bin Hanbel, Tirmizi ve Hakim`in Ali bin Ebi Talib (r.a.)`den rivayet ettiklerine göre de Yüce Allah Müslümanlara haccı farz kılan ayeti kerimesini indirince: "Ey Resulullah (a.s.)! Her yıl mı?" diye sordular. Resulullah (a.s.) sustu. Onlar aynı soruyu tekrar ettiler. Resulullah (a.s.) da: "Hayır" dedi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.İbnu Hacer ayeti kerimenin indirilmesinin her iki olayla da bağlantısının olabileceğini ifade etmiştir.17.Bu cümlede "onları" denilirken kastedilenin ne olduğu konusunda müfessirler iki ayrı görüş ileri sürmüşlerdir. Birinci görüşe göre bu zamir ile kastedilen Müslümanların geçmişte sordukları sorularıdır. İkinci görüşe göre ise buradaki zamirle Müslümanların hoşlarına gitmeyecek durumlar kastedilmektedir.Ayeti kerimede "Kur`an`ın indirilmekte olduğu sırada..." denilirken kastedilen Kur`an`ın indirilmesinin devam ettiği dönem yani nübüvvet dönemidir.  

Hz. Peygamber; “Allah üzerinize haccı farz kıldı” buyurunca; sahabeden birisi, ‘her sene mi?’ Sonra tekrar ‘her sene mi? Ey Allah’ın Resulü!’ diye sordu. Bunun üzerine Peygamberimiz, bir sonraki ayette görüldüğü gibi “sizden evvelkiler hep çok soru sormaktan helâk oldular, işi zorlaştıracak sorular sormayın” diye uyarıda bulundu ve bunun üzerine bu ayet nazil oldu.  

Bazı kimseler Hz. Peygamber’e, “Hac her yıl mı farz, yoksa ömürde bir defa mı?”, “Benim babam kimdir?” “Babam cennette mi, cehennemde mi?” gibi sorular yöneltmişti. Bunun üzerine âyette, kişinin üzerine lazım olmayan, nezaket kaidelerine uymayan cevap verilirse, soru sahibinin üzülmesine yol açan sorulardan kaçınılması tavsiye edilmiştir.  

 Resûl-i Ekrem (s.a.) «Allah size haccı farz kıldı, hac vazifenizi yapınız» dediği zaman birisi kalkarak «Her sene mi yâ Resûlallah?» demiş ve sorusunu üç kere tekrarlamıştı. Peygamberimiz bir müddet sükût ettikten sonra «Eğer evet deseydim her sene farz olurdu; eğer her sene farz olsaydı buna da gücünüz yetmezdi» buyurdu. Bu âyetin geliş sebebi budur. Allah unuttuğu için değil, affettiği, kolaylık dilediği için bazı şeyleri açıklamaz; sorular sorarak işi güçleştirmek, teşrî hikmetine aykırıdır.  

Kuran, bizim için gerekli olan her şeyi açıklıyor. Kuran'ı yeterli görmeyenler, tıpkı 2:67-71'de anlatılan Yahudiler gibi sorular sormuşlar, cevabını Kuran'da bulamayınca da uydurdukları cevapları "Hadis" diye sunarak din haline getirmişlerdir. Böylece, tırnağın hangi sırayla kesileceğinden, sakalın kaç karış bırakılacağına, helaya hangi ayakla girileceğinden, hangi taraf üzerine yatılacağına kadar yüzlerce emir ve yasağı içeren bir din oluşturulmuştur (9:31; 42:21).  

1- Kimi şeyleri detaylandırmamıştır.  

(2)Haccın farz olduğuna dâir âyet indirilince, Sürâka bin Mâlik (ra): “Yâ Resûlallah! Her sene mi haccetmek gerektir?” diye sordu. Resûl-i Ekrem (asm) buna cevab vermedi. O zât bu suâli üç kere tekrâr edince, Peygamberimiz (asm): “Eğer evet deseydim, her sene haccetmek size farz olurdu. Buna ise gücünüz yetmeyecekti. Fakat ömrünüzde bir keredir. Ben sizi hâlinize bıraktıkça, siz de beni kendi hâlime bırakın!” buyurdu. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur. (Beyzâvî, c. 1, 285)  

(*) … Konumuz olan âyette ve hadiste önceki toplumlardan bazılarının kendilerine bildirilen dinî yükümlülükleri âdeta yetersiz bularak daha fazla yükümlülük isteyen bir tavır içine girdiklerinden, sonra da bunlar üzerinde görüş ayrılığına düşüp asıl vecîbeleri de terkeder hâle geldiklerinden söz edilmektedir. Müslüman toplumlarda da bu psikolojinin etkisiyle zaman zaman asıl dinî vecîbeleri (farzları) bırakıp yeni yükümlülük arayışı içine girildiği ve dinin aslında (Kur’an’da) olmayan hususların temel dinî yükümlülüklerden daha önemli hale getirildiği gözlenmektedir. Kaynak: (Kur’an Yolu Tefsiri Cilt: 2 Sayfa: 347-348) Yani din konusunda Kur’an, bizim için gerekli olan her şeyi açıklıyor.  

[4] Meydana çıkarılınca sizi üzer. Artık onlardan sormayın.  

Bu ayette soru sorulması yasaklanmamakta, sadece bazı konularda acele edilmemesi, gereksiz soru sorulmaması, vahyin indirilmesinin beklenmesinin önemi vurgulanmaktadır. Çünkü Duhâ 93:10’da soru soranların azarlanmaması emredilmektedir Benzer mesajlar: Bakara 2:275; Mâide 5:95; Enfâl 8:38.  

1 Peygamberimiz: “Allah üzerinize haccı farz kıldı” buyurunca; sahabeden birisi, “her sene mi ey Allah’ın Rasûlü!” dedi ve bunu üç defa tekrar etti, bunun üzerine Peygamberimiz, “hayır, fakat evet demeyeceğime nasıl emin oldun. Vallahi evet deseydim vacip olacaktı, vacip olsaydı dayanamayacaktınız, terk etseydiniz kâfir olacaktınız. Benim sizi terk ettiğim müddetçe siz de beni terk edin, sizden evvelkiler hep çok soru sormaktan ve Peygamberlerine karşı ihtilâftan helâk oldular. Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiği kadar tutun, yasakladığım zaman da ondan sakının.” buyurdu. (Tirmîzî)  

120 Bu ayet, 99. ayet ile doğrudan bağlantılıdır: “Peygamber, [kendisine emanet edilen] mesajı tebliğ etmekten başka bir şeyle yükümlü değildir”. Yukarıdaki ifade, “Bugün dininizi sizin için kemale erdirdim” (bu surenin 3. ayetinde geçmiştir) cümlesi ile birlikte okunduğunda, müminlerin, Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in açık şekilde ortaya koydukları emirlerden “ilave” kurallar çıkarmaya çalışmamaları gerektiğine işaret eder, çünkü bu onlara “zorluk çıkarabilir” -yani, (yüzyılların akışı içinde ortaya çıktığı gibi), müminlere, Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in mütevatir emirlerinde hukukî kurallar olarak vaz‘edilmiş olanların üstünde ve dışında ilave yükümlülükler getirir. Bazı büyük Müslüman alimler, bu ayete dayanarak şu sonuca varmışlardır: İslam Hukuku, bir bütün olarak, Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in emirlerinin zahirî anlamlarından çıkarılan açık kurallardan başka şeyleri kapsamaz. Bu nedenle, bu tür açık seçik buyrukların kapsamını sübjektif metodlar ile genişletmeye izin verilmemiştir. (Bu problemin en yararlı, aydınlatıcı bir değerlendirmesi, İbni Hazm’ın Muhallâ’sının girişinde görülebilir, cilt I, 56 vd.) Bu, elbette, Müslüman toplumu, gerekli olduğunda Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in öğretilerinin ruhu ile uyumlu, geçici her türlü düzenlemeyi yapmaktan alıkoymaz: ama açıkça anlaşılmalıdır ki bu tür ilave düzenlemeler, İslam Hukuku’nun (şerî‘at) aslî unsuru olarak görülemezler.121 Yani, arzu edilmeyecek bazı sonuçlar ihtiva eder şekilde. Bu meselenin bir tasviri, Ebû Hureyre’den rivayeten Müslim’de nakledilen şu Hadis’te görülebilir: Hz. Peygamber, vaazlarından birinde şöyle dedi: “Ey ümmetim! Allah size haccı farz kıldı: öyleyse onu ifa edin.” Bunun üzerine birisi sordu: “Her yıl mı, ey Allah’ın Rasûlü?” Hz. Peygamber sesini çıkarmadı; adam soruyu iki defa daha tekrarladı. Sonra Hz. Peygamber şunları söyledi: “Eğer evet deseydim [haccı her yıl ifa etmek] üzerinize farz olurdu: ve bu da şüphesiz gücünüzün üzerinde bir şey olurdu. Değinmeden bıraktığım konular hakkında bana soru sormayın; nitekim sizden önce, peygamberlerine çok soru sordukları ve sonra da [onların öğretileri üzerinde] anlaşmazlığa düştükleri için helak olmaya kadar giden toplumlar vardır. O halde, size herhangi bir şeyi emredersem onu gücünüzün yettiği kadar yapın ve size bir şeyi de yasaklarsam ondan uzak durun.” Bu Hadisi yorumlayan İbni Hazm şunları söyler: “Bu Hadis, dinin bütün kurallarını (ahkâmu’d-dîn) baştan sona içine alır -Hz. Peygamber’in ne emrederek ne de yasaklayarak hiç sözkonusu etmediği şeyler serbest bırakılmış (mübâh) demektir, yani, ne yasaktır, ne de zorunludur; emrettiği şeyler zorunludur (farz), yasakladığı şeyler ise gayrimeşrudur (harâm); ve bize yapılmasını emrettiği şeyler yalnızca gücümüz ölçüsünde bizi bağlayıcıdır” (Muhallâ I, 64). Ancak unutulmamalıdır ki “Peygamber” terimi, bu bağlamda Kur’an’ı ifade eder, çünkü Kur’an’ın mesajı Hz. Peygamber aracılığıyla insanlığa iletilmiştir.122 Yani, Allah, bazı konuları değinmeden bırakmak suretiyle onları insanların ihtiyârına terk etmekte; böylece insanların kendi vicdanları ve toplumun menfaatleri doğrultusunda hareket etmelerine imkan vermektedir.  

[994] Zımnen: Bir şey yasak değilse serbesttir. Kur’an tefakkuhunun en temel kurallarından biri olan “Eşyada aslolan serbestliktir” ilkesi, bu âyetin zımnî karşılığıdır.  

(Nitekim rivayete göre: "İnsanlar üzerine o Beyti haccetmeleri, Allah’ın hakkıdır" - Ali-i İmran/97- ayeti nazil olduğunda ümmetten biri "Her sene mi ey Allah'ın Resulü?" diye üç kere ısrarla sorunca Resulullah s.a.s. "Hayır, fakat evet demeyeceğimden nasıl emin oldun? Vallahi "Evet" desem vacip olacaktı, vacip olsaydı dayanamayacaktınız ve terkettiğiniz takdirde de kafir olacaktınız" buyurmuştur)  

Hz. Peygamber (a.s.m) haccın farz kılındığını tebliğ ettiği sırada ashabından biri: “Her sene mi?” diye sorup tekrarlamıştı. İşi zorlaştıracak soruların yersizliği bildirilerek müminler eğitiliyor.  

Hac âyeti indiği zaman Sürâka ibn Mâlik, Hz. Peygamber'e: Ğ Her sene mi hac yapacağız ey Allah'ın Elçisi? diye sordu. Hz. peygamber cevap vermedi. Sürâka sorusunu üç kez yineledi. Hz. Peygamber: Ğ Hayır, dedi, evet, deseydim, hac her sene farz olurdu. (Her sene) Farz olsaydı, bunu yapamazdınız. Benim sizi (serbest) bıraktığım şeylerde siz de beni (serbest) bırakınız, dedi. İşte âyetin, bu olay üzerine indiği söylenir .  

[1] Hac âyeti nâzil oldukda Sürâka bin Mâlik: Yâ Rasûlallah her sene üstümüze hac vâcib midir? diye sordı. Hazret cevâb virmediler. Mumâileyh suâlini tekrâr itdi. Üçünci defasında Rasûl-ü Ekrem: "Haccın vücûbı 'ömürde bir keredir. Evet, her yılda farzdır disem farz olurdı. Buna kudretiniz olmayacağından mükedder olurdınız. Bu gibi şeyleri sormayınız" buyurmuş ve bu âyet-i kerîme nâzil olmuşdur.  

[*] Bakara olayında olduğu gibi  

(28) Peygamberimiz hac âyetini tebliğ ederken, bir adam ısrarla “Her sene mi?” diye sormuş, Peygamberimiz ise buna cevap vermemişti. Adam yine ısrar edince Peygamberimiz “Evet dersem farz olur; bu defa güç yetiremezdiniz; terk edince de sapardınız. Ben birşey söylemediğim sürece siz de susun; sizden öncekileri çok sormaları ve peygamberlerine karşı olan ihtilâfları helâk etti” buyurmuştu. Konuyla ilgili bir başka vak’ada da, insanlar Peygamberimizi gereksiz sorularla bunaltmışlardı ki, bunlar arasında, “Benim babam kim?” gibi sorular da vardı. (Buhârî, Tefsir 5:12; Müslim, Fedâil: 134-138; Tirmizî, Tefsir 5:15-16.) Bakara Sûresinde de, kendilerine inek kesmelerini emreden Hz. Musa’yı sordukları gereksiz sorularla kendi işlerini ağırlaştıran Yahudilerin durumu anlatılmıştı. (Bk. 2:67-71.)  

807 Many secrets are wisely hidden from us. If the future were known to us, we need not necessarily be happy. In many cases we should be miserable. If the inner meaning of some of the things we see before our eyes were disclosed to us, it might cause a lot of mischief. Allah's Message, insofar as it is necessary for shaping our conduct, is plain and open to us. But there are many things too deep for us to understand, either individually or collectively. It would be foolish to pry into them, as some people tried to do in the time of the Prophet. Where a matter is mentioned in the Qur'an, we can reverently ask for its meaning. That is not forbidden. But we should never pass the bounds of (1) our own capacity to understand, (2) the time and occasion when we ask questions, and (3) the part of the Universal Plan which it is Allah's purpose to reveal to us.