Kıyâme Sûresi 23. Ayet Meali

"Ve Rablerine bakar" âyetinde bakışı, gözle bakış diyenler olduğu gibi bekleyiş anlamına alanlar da olmuştur. Bu ayeti, Rablerinin nimetlerine bakarlar tarzında kabul edenler de olmuştur ki bunlar, Tanrıyı görmenin mümkün olmadığını, nitekim 6. sûrenin 103. 7. sûrenin 143. ayetlerinde de buna işaret edildiğini söyliyen ve Mu'tezile'nin reyini kabul edenlerdir. Bunlara göre görmenin mümkün olması için görülen şeyin bir mekanda ve bir zaman zarfında temekkünü, cisim sahibi bulunması ve boşlukta yer kaplaması şarttır. Allah'sa bunlardan münezzehtir. Ehl-i Sünnet'e göreyse görülüşün keyfiyeti malum olmamakla beraber bu ayete ve bazı hadislere nazaran ahirette, inananların gözlerine kabiliyet verilecek ve Allah, cennette görülecektir.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 6/103.  

* “bilâ keyf”; Keyfiyetsiz demektir. Keyfiyetsiz tabirini anlayabilmek için öncelikle keyfiyetin ne demek olduğunu bilmek gerekir. Keyfiyet; Bir cismin künhünü, yapısını, nasıl olduğunu belirleyen özellik ve niteliklerdir. Daha özet bir ifadeyle, bir varlığın tarif edilebilirliği demektir. Yani bir varlık hakkında; sağda-solda, yukarıda-aşağıda, filan yönde ve mekânda, şu büyüklükte ya da küçüklükte, şişman-zayıf, şu kadar uzun ya da kısa, soğuk-sıcak, genişliği şu kadar, rengi, tadı, kokusu şöyledir demek gibi. Bunların tamamı cisimlere ait özelliklerdir. Allah Teâlâ cisim değildir, cevher değildir, araz değildir. Şu hâlde “keyfiyetsiz” demek; yaratılmışlara ait özelliklerin âlemlerin Rabbi’ne [celle celâluh] isnat edilmemesi demektir. İtikâdî konularda, anlamak/idrak etmek esas değildir. Esas olan şüphe etmeden kalben îmân edip dil ile ikrar etmektir. Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat’in itikâdı odur ki: Mü’minler, Rabbu’l-Âlemîn’i âhirette keyfiyetsiz (cisimlere ait herhangi bir vasıfla olmaksızın ve zaman ve mekândan münezzeh) olarak göreceklerdir.  

1- Rabb'lerinden ummaktalar, Rabb'lerinin lütfedeceği nimetleri beklemektedirler. “Rabb'e nazar etme”nin, Rabb'i görmekle, Rabb'e gözle bakmakla bir ilgisi yoktur. Nazar sözcüğünün; bakmanın yanı sıra, “bir kimsenin huzurunda beklemek, kapısının önünde beklemek” gibi anlamları da bulunmaktadır. Türkçedeki “eline bakmak” deyiminde olduğu gibi. Bu deyimde ele bakmaktan kast edilen şey, birilerinden beklenen katkıdır, yardımdır.  

(1)“Îman ve muhabbetullâhın (Allah’ı sevmenin) netîcesi: Ehl-i keşif ve tahkīkın (kalb gözleri açık ve ilmî inceliklere vâkıf olan Allah dostlarının) ittifâkıyla; dünyanın bin sene hayât-ı mes‘ûdânesi (mutlu hayâtı), bir saatine değmeyen Cennet hayâtı ve Cennet hayâtının dahi bin senesi, bir saat müşâhedesine(seyredilmesine) değmeyen bir kudsî, münezzeh (kusursuz) cemâl ve kemâl sâhibi olan Zât-ı zü’l-Celâl’in müşâhedesi, rü’yetidir (Allah’ın görülmesidir) ki, hadîs-i kat‘î ile ve Kur’ân’ın nassıyla (kesin ifâdesiyle)sâbittir.” (Sözler, 32. Söz, 311)  

(*) Yani Rableri tarafından gelecek ikram ve mükafatı beklerler. Ayrıca meallerde (Rablerine bakarlar = görürler.) şeklindeki açıklamalar (لاتدركه الابصار) ‘’la tüdrikühül ebsar’’gözler onu idrak edemezler, yani göremezler’’ şeklindeki (Enam-103) ve (A’raf – 143) ayetlere ters düşmektedir. Bu nedenle ‘’onlar o gün Rableri tarafından gelecek ikramı, sevabı veya bunlara dair yüce Allah’ın kararını beklerlerken sevinçten yüzleri ışıl ışıl olacaktır’’ şeklindedir. Çünkü (ناظرة)’’nazırah’’ (منتظرة)’’müntazırah’’ beklerler, anlamına da gelir. "Rabb’e nazar etme"nin, Rabb’i görmekle, Rabb’e gözle bakmakla bir ilgisi yoktur. Nazar sözcüğünün; bakmanın yanı sıra, "bir kimsenin huzurunda beklemek, kapısının önünde beklemek" gibi anlamları da bulunmaktadır. Türkçedeki "eline bakmak" deyiminde olduğu gibi. Bu deyimde ele bakmaktan kast edilen şey, birilerinden beklenen katkıdır, yardımdır. Kur’an’da buna dair birçok örnek vardır: Örneğin: Neml-35. ayette Melike Belkıs: (وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُون) ‘’Ve (bu yüzden meseleyi barış yoluyla çözmek için) ben onlara bir hediye gönderip, elçilerinin getirecekleri cevabı (فَنَاظِرَةٌ) bekleyeceğim!” demiştir. (Cemal Külünkoğlu Meali) Yine Bakara- 280. ayete de: وإن كان ذو عسرة فنظرة إلى ميسرة وأن تصدقوا خير لكم إن كنتم تعلمون) ) ’’Eğer (borçlu) darlık içinde olursa bir genişliğe çıkıncaya kadar (فنظرة) beklenilir. Eğer bilirseniz alacağınızı bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır. (Ahmet Varol Meali:) Yine Arapça Türkçe Kamus’unda da bunun açıklaması şöyle yapılıyor: نَظَرَ صَدِيقَهُ إِنْتَظَرَهُ [قاموس عربي تركي) ( ‘’Nazara sadikahu, ey intezarahu ‘’ yani arkadaşını bekledi. İşte görüldüğü gibi hem birçok ayette hem de lügatlarda (ناظرة)’’nazıratun’’ beklemek anlamına da gelmektedir. Ama bunlara rağmen buradaki âyet, geleneksel tefsirlerde Allah’ın âhirette görülmesi tartışmalarında delil olarak kullanılmıştır. Hâlbuki bu ayetlerin yüce Allah’ı görmekle bir alakası yoktur. Zira bu ayetlerin konusu ilâhî ödül ve cezanın insan üzerindeki yansımalarıdır. O gün kazandığını görenin, yüzü ak ve gözü aydın olur. Zaten yüce Allah’ı görmek de mümkün değildir. Çünkü görmenin mümkün olması için görülen şeyin bir mekânda ve bir zaman zarfında temekkünü, cisim sahibi bulunması ve boşlukta yer kaplaması şarttır. Allah’sa bunlardan münezzehtir. Ayrıca hem Kur’an’a göre hem de sahih rivayetlere göre gözler Allah’ı idrak edemezler. Allah görülebilir şeklindeki rivayetler ise hem Kur’an’a aykırı hem de haberi vahid ve müdelles olduklarından sahih olamazlar. Detaylı bilgi için aşağıdaki Arapça tefsir metinlerine bakılabilir. Özetle, ahiret günü, dünya hayatında Rablerinin davetine iman etmiş olup iyi ve güzel işler yapmış olan erdemli insanların yüzleri rablerinin lütfundan alacakları mükâfattan dolayı ışıl ışıl parlayacak, yaptıkları her iş onlar için ahiret hayatının aydınlığı olacaktır. وهل فى الإمكان رؤية الله؟ إن الرؤية معناها تحديد المرئىّ وتجسيده، والله سبحانه منزه عن التحديد والتجسيد.. فكيف يمكن رؤيته؟ ولهذا، فإن خير ما يحمل عليه قوله تعالى: «إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ» هو ما ذهب إليه السلف من أن المراد بالنظر إلى الله، هو النظر إلى رحمة الله، (التفسير القرآني للقرآن) عن منصور عن مجاهد ( إلى ربها ناظرة ) قال : تنتظر الثواب من ربها ، لا يراه من خلقه شيء وقال آخرون : بل معنى ذلك : أنها تنتظر الثواب من ربه (تفسير الطبري) (إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ) أي إلى عطاء ربها منتظرة ، يعني منتظرة دخول الجنّة بعد أن تفرغ من الحساب (كتاب: حقائق التأويل في الوحي والتنزيل) ولهذا السبب ورد في بعض الرّوايات في تفسير هذه الآية: (إنّهم ينظرون الى رحمة الله ونعمته وثوابه) لأن النظر إلى ذلك هو بمثابة النظر إلى ذاته المقدّسة قال بعض الغافلين: إن هذه الآية تشير إلى شأنه في يوم القيامة، ويقولون: إنَّ الله سوف يُرى بالعين الظاهرة في يوم القيامة.. والحال إنّ مشاهدتهُ بالعين الظاهرة تستلزم جسمانيتهُ. والوجود في المكان، والكيفية والحالة الخاصّة وجود جسماني، ونعلم أنَّ ذاتهُ المقدّسة منزَّهة عن مثل هذا الإعتقاد الملوث، كما اعتمد القرآن هذا المعنى في آياتهِ مرات عديدة، منها ما في الآية (103) من سورة الأنعام: (لا تدركه الأبصار وهو يدرك الأبصار) وهذه الآية مطلقة لا تختص في الدنيا. (تفسير الأمثل في كتاب الله المنزل )» وأما من حمل النظر في الآية على الانتظار فإنهم اختلفوا في معناه على أقوال (أحدها) أن المعنى منتظرة لثواب ربها وروي ذلك عن مجاهد والحسن وسعيد بن جبير والضحاك وهو المروي عن علي (عليه السلام) ومن اعترض على هذا بأن قال إن النظر بمعنى الانتظار لا يتعدى بإلى فلا يقال انتظرت إليه وإنما يقال انتظرته فالجواب عنه على وجوه منها أنه قد جاء في الشعر بمعنى الانتظار معدي بإلى وجائز أن يكون قوله: {إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} منصرفا إلى انتظار الثواب؛ كما قاله بعض أهل التأويل، فنتنظر ما يأتيها من التحق والكرامات حتى وصفوا بنضارة الوجوه - ويحتمل: أي: إلى أمر ربها ناظرة. (تأويلات أهل السنة) عن مسروق قُلتُ لِعَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا: يا أُمَّتَاهْ، هلْ رَأَى مُحَمَّدٌ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم رَبَّهُ؟ فَقالَتْ: لقَدْ قَفَّ شَعَرِي ممَّا قُلْتَ، أيْنَ أنْتَ مِن ثَلَاثٍ مَن حَدَّثَكَهُنَّ فقَدْ كَذَبَ: مَن حَدَّثَكَ أنَّ مُحَمَّدًا صلَّى اللهُ عليه وسلَّم رَأَى رَبَّهُ فقَدْ كَذَبَ، ثُمَّ قَرَأَتْ: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} [الأنعام: 103] ،( الراوي : عائشة أم المؤمنين | المحدث : البخاري | المصدر : صحيح البخاري - وكذا رواه الترمذي ) (إلى ربها ناظرة ) ينظرون إلى رحمة الله وثوابه ( فنظرة إلى ميسرة) مهلة انتظار إلى يسر ورخاء من قبل الدائن إلى المدين : والنظر: الانتظار (التفسير الاشتقاقي لجذر الكلمة "نظر") ) والسادس : جائز أن يكون إلى أمر ربها ناظرة (تأويلات أهل السنة - الماتريدي) وقوله (إلى ربها ناظرة) معناه منتظرة نعمة ربها وثوابه ان يصل إليهم ويكون النظر بمعنى الانتظار، كما قال تعالى (واني مرسلة إليهم بهدية فناظرة) (6) أي منتظرة , والرؤية ليست كذلك فإنهم لا يضيفونها، فدل على أن النظر غير الرؤية، والمرئي هو المدرك، والرؤية هي الادراك بالبصر، والرائي هو المدرك، ولا تصح الرؤية وهي الادراك إلا على الأجسام أو الجوهر أو الألوان. ومن شرط المرئي أن يكون هو أو محله مقابلا أو في حكم المقابل، وذلك يستحيل عليه تعالى، فكيف تجيز الرؤية عليه تعالى ؟ (التبيان في تفسير القرآن » القيامة) هل صح في تفسير (إلى ربها ناظرة) حديثٌ أو أثر ؟ ـ[سليمان السيف] ـ كنت أبحث في الأحاديث والآثار الواردة في تفسير هذه الآية لم أجد بحسب بحثي حديثا مرفوعا أو أثرا عن صحابي أو تابعي صحيحا سالما من علة في أن معناها رؤية الله تعالى و بالنسبة لأثر عكرمة، فالحسين بن واقد فيه كلام، وقد عدّوه من المدلسين. وبالنسبةلأثر الحسن البصري، فالمبارك بن فضالة مدلس وقد عنعن (أرشيف ملتقى أهل الحديث 2)  

9 Bu ayet, kelami tartışmalara sebebiyet verdiğinden, “Rablerinin nimetlerini bekler vaziyette” şeklinde de çevrilmektedir. Ahirette Allah’ın mü’minler tarafından görüleceğini savunanların dayandığı ayetlerden biri budur.  

1 Ru’yetullah: “Ru’yet” kelimesi, Arapçada (رَأَى) kökünden gelen bir mastardır. Bu kelimeye sözlüklerde; görmek, bakmak, inanmak, bilmek, sanmak, sonunu düşünmek, tefekkür etmek ve rüya görmek anlamları verilmektedir. Bu fiilin bu kadar çeşitli anlamlara gelmesi, Arapçadaki kurallara bağlı olarak bazı hal ve durumlara göredir. Terim anlamı bakımından ru’yet denilince, İslâmî literatürde: “Allah’ın mü’minler tarafından Cennet’te görülmesi” meselesi akla gelmektedir. Bazıları ru’yetin mümkün olamayacağını ileri sürerek, Allah’ın görülmesi inancına İslâm dışı bir hüviyet kazandırırken, bazı fırkalar ve tarikatlar da mümkün olacağını ileri sürmekle kalmayıp, bir ifrat ve tefrit örneği sergileyerek, Yüce Allah’a cisim isnat etme yolunu tutmuşlardır. Ehl-i Sünnet mezhebler ise, geneldeki tutumunu devam ettirip, orta yolu takip ederek, Yüce Allah’ın ahirette mü’minler tarafından mekândan ve cisimden münezzeh olarak görülebileceğini, ancak bunun keyfiyetinin bilinemeyeceğini kabul etmiştir. Allahu Teâlâ’yı görmek, aklen caiz, naklen vaciptir. Allahu Teâlâ, görülür. Fakat bu görülme, bir me¬kânda, bir yönde, bir ışık yardımıy¬la değildir. Görenle Allah arasında bir mesafe de bahis konu¬su değildir. İmam Ebû Hanîfe, Fıkh’ul-Ekber kitabında; “Cennette mü’minler Rablerini baş göz¬leriyle görürler. Fakat aralarında mesafe, teşbih ve keyfiyet olmayacaktır.” demektedir. (Kıyame: 22-23) Cerir b. Abdillah (r.a)’dan rivayet edil¬diğine göre; Nebî (s.a.v) bir gece, ayın on dördünde aya bakarak; “Muhakkak siz hepiniz, ahirette Rabbinizi şu ayı görüp de şüphe etmedi¬ğiniz gibi göreceksiniz” buyurdular. (Buharî, Müslim, Ebû Davud, Tİrmizi, İbnu Mace) Rüyada Allah’ı (c.c) görmek caiz değildir. İmam Mâtüridî, “Rüyada Allah’ı (c.c) gördüğü iddiasında bu¬lunan, puta tapandan daha şerlidir. Zira rüyada görülenler hayal ve misallerdir. Allahu Teâlâ ise bunlardan münezzehtir” der. Mesruk’tan rivayet edilmiştir. Hz. Aişe’nin (r.anha) yanındaydım. “Ey mü’minlerin annesi! Üç şeyi kim söylerse, Allah’a karşı büyük iftira etmiş olurmuş! Nedir onlar?” diye sorduğumuzda Hz. Aişe, şöyle cevap verdi: “Kim ki, Muhammed (s.a.v) Rabbini gördü, diye iddia ederse, Allah’a karşı büyük ifti¬ra etmiş olur.” Bunun üzerine ben; “Ey mü’minlerin annesi, bana müsaade et konuşayım: “Yemin olsun o (Peygamber), onu apaçık ufukta gördü.” (Tekvir: 23) ayetine ne dersin?” diye sorunca Hz. Aişe, şu ce¬vabı verdi: “Bu meseleyi RasûluIIah (s.a.v)’den ilk önce soran benim. Rasûlullah bana dedi ki; O Cebrail’dir. Hem işitmedin mi Allah: “Gözler, Onu kavrayamaz. O, ise bütün gözleri kavrar. O, her şeyi inceden inceye bilen, her şeyden haberdar olandır” (En’am: 103) buyurmadı mı? Ve hem sen işitmedin mi ki, Allah: “Allah’ın bir beşerle vahiy yoluyla veya perde arkasından yahut bir elçi göndererek izniyle ona dilediğini vahyetmesi dışında konuşması mümkün değildir. O çok yücedir, hüküm (hikmet) sahibidir” (Şûra: 51) buyurmuştur. “Her kim ki; Rasûlullah (s.a.v), Allah’¬ın (c.c) kitabından bir şeyi gizledi derse; Allah’a büyük iftira etmiş olur. Her kim ki Muhammed (s.a.v) gaybı bilir iddiasında bulunursa, Allah’a (c.c) büyük İftira etmiş olur.” (Müslim) Mûtezile’ye göre Dünya ve ahirette Allah’ı görmek mümkün değildir ve Allah’ı kimse göremeyecektir. Mu’tezile bu ayetteki bakışı bekleme manasında anlamışlardır. Hâlbuki gayeye ulaşmayan beklemenin sonucu neşe değil, hayal kırıklığı olur.  

[5455] Bu âyetler, Allah’ın âhirette görülmesi tartışmalarında delil olarak kullanılmıştır. Kanaatimizce bu âyetlerin bu konuyla bir alakası yoktur. Pasajın konusu ilâhî ödül ve cezanın insan üzerindeki yansımalarıdır. Kazandığını görenin, yüzü ak ve gözü aydın olur. Kaybettiğini görenin, yüzü kara ve gözü kaymıştır. (Son Saat ve kıyametle ilgili âyetlerin sayım-döküm için bkz: 84. sûrenin girişi.)  

Ehl-i sünnet, âyetlere ve bilhassa mütevatir derecesine varan hadîslere dayanarak, cennette Allah’ın görüleceği hususunda ittifak etmişlerdir.