İhlâs Sûresi 4. Ayet Meali

[822] Allah’ı takdis ve O’nu tesbih hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XXI, 441-446.  

 Samed, hiçbir şeye muhtaç olmayan, aksine her şey kendisine muhtaç olan demektir.  

(2) “Kesretli tabaka olan avam (halk) tabakası şundan hisse-i fehmi (anladığı): ‘Cenâb-ı Hakk, peder ve veledden ve akrandan ve zevceden (eşten) münezzehtir (uzaktır).’ Daha mutavassıt (vasat, orta) bir tabaka, şundan: ‘Îsâ Aleyhisselâm’ın ve melâikelerin ve tevellüde mazhar(doğan) şeylerin ulûhiyetini nefyetmektir (ilâh oluşunu reddetmektir).’ (...) İşte cismâniyete mahsus veled ve vâlidi (çocuk ve babayı) nefyetmekten murâd ise, veled ve vâlidi ve küfüvvü (dengi) bulunanların, nefy-i ulûhiyetleridir (ilâhlıklarını reddetmektir) ve ma‘bûd olmaya (ibâdet edilmeye) lâyık olmadıklarını göstermektir. Şu sırdandır ki, Sûre-i İhlâs herkese, hem her vakit fâide verebilir. Daha bir parça ileri bir tabakanın hisse-i fehmi: ‘Cenâb-ı Hakk mevcûdâta (varlıklara) karşı tevlid ve tevellüdü(doğurma ve doğmayı) işmâm edecek (hissettirecek) bütün râbıtalardan (bağlardan) münezzehtir. Şerîk ve muînden (ortak ve yardımcıdan) ve hemcinsten müberrâdır (uzaktır). Belki mevcûdâta karşı nisbeti, Hallâkıyettir (yaratıcılıktır). اَمْرِكُنْ فَيَكُونْ (Sâdece ‘Ol!’ demesiyle îcâd eden bir emir) ile, irâde-i ezeliyesi ile, ihtiyârı ile îcâd eder. Îcâbî ve ızdırârî (mecbûriyet ve zarûret altında olarak) ve sudûr-ı gāyr-ı ihtiyârî(irâdesi dışında bir şeyler yapmak) gibi münâfî-i kemâl (kemâline aykırı) herbir râbıtadan münezzehtir.’ Daha yüksek bir tabakanın hisse-i fehmi: Cenâb-ı Hakk ezelîdir, ebedîdir, evvel ve âhirdir. Hiçbir cihette ne Zât’ında, ne sıfâtında, ne ef‘âlinde (işlerinde) nazîri (benzeri), küfüvvü (dengi), şebîhi (benzeri), misli, misâli, mesîli yoktur.” (Zülfikār, 25. Söz, 41)  

(*) Allah Teâlâ’nın noksan sıfatlardan münezzeh olduğunu ifade eden bu âyet, samed isminin açıklaması olup Allah’a evlât nisbet edenleri ve soy kavramına giren her şeyi; meselâ, “Mesîh İsa Allah’ın oğludur” diyen hıristiyanların (Tevbe 9/30) ve meleklerin Allah’ın dişi evlatları olduğunu söyleyen (En‘âm 6/100) müşriklerin bu iddialarını reddeder. Zira çocuk, eşin olmasını gerektirir; eş de çocuk da ihtiyacı karşılamak için istenilen varlıklardır; Allah ise ihtiyaçtan münezzehtir, ezelî ve ebedîdir. Eşleri de çocukları da O yaratmıştır; yarattığı şeylere muhtaç olması ise imkânsızdır (bk. En‘âm 6/101). Âyetin, “O, doğmamıştır” meâlindeki ikinci cümlesi Allah Teâlâ’nın doğum veya sudûr yoluyla bir ana veya babadan, bir asıldan/bir maddeden meydana gelmediğini ifade eder. Çünkü doğan her şey sonradan olur; oysa Allah kadîm ve ezelîdir, yani varlığının bir başlangıcı yoktur. (O, bütün varlıkların, evrenin yegâne yaratıcısıdır.) Kaynak: Kur’an Yolu Tefsiri Cilt: 5 Sayfa:716) Not: İhlas sûresi, Kur’an’ın 3/1’ine denktir’’ şeklindeki hadis sahih değildir. Bkz (كشف الخفاء - العجلوني - ج ٢ - الصفحة ٤١٩) وحديث: البقرة وآل عمران غمامتان... وحديث: آية الكرسي الذي قاله لأبي: أتدري أي آية من كتاب الله أعظم... وحديث: يؤتى يوم القيامة بالقرآن وأهله الذين كانوا يعملون به في الدنيا تقدمهم البقرة وآل عمران... وحديث: من قرأ آيتين من آخر سورة البقرة في كل ليلة كفتاه.. وحديث: لقد صدقك وإنه لكذوب في فضل آية الكرسي.. وحديث: قل هو الله أحد تعدل ثلث القرآن.. وحديث: فضل المعوذتين أنزل على آيات لم ير مثلهن قط. وحديث: الكهف من قرأ منها عشر آيات عصم من الدجال. وباب فضائل أبي بكر الصديق رضي الله عنه أشهر المشهورات من الموضوعات الخ (كشف الخفاء - العجلوني - ج ٢ - الصفحة ٤١٩)  

4 Krş. Nahl, 16/74. Bu ayette ise, İslam inancında bir yandan, Allah’ın evrende hiçbir şeye benzemediğini, hiçbir şeyin de O’na benzemediğini beyan ederken, öte yandan da Allah’ı birtakım tabiattaki nesnelere benzeten müşrik ve mücessime inançlarla O’nu aya, güneşe, dağa, taşa vb benzeten ve onlara tapanları ilga etmektedir. Daha geniş açıklamalar için İslam’ı Anlamak, (İst. 2005. s, 33-39) isimli kitabımıza bakılabilir.  

Bu ayet Nahl 16:74 ve Şûrâ 42:11 ile okunmalıdır.  

1 Bu sûre; İslâm’ın temel akidesini beyan eden, Hıristiyanlığın bütün inanç sistemini eleştiren ve ona mukabil tevhit sisteminin ana ölçülerini koyan bir sûredir. Hadislerdeki pek çok rivâyette Peygamberimiz, bu sûrenin Kur’an’ın üçte birine eşit olduğunu belirtmişlerdir. (Buharî, Müslim, Ebû Davud, Neseî, Tirmizî, İbnu Mâce)  

2 Karş. 89:3, not 2 ve sure 19, not 77. Allah’ın her bakımdan tek ve benzersiz olduğu, bir başlangıcının ve sonunun olmadığı gerçeği, “hiçbir şey O’na denk tutulamaz” ifadesinde mantıkî karşılığını bulmaktadır: Böylece O’nu tasvir etme ve tanımlama ihtimallerini de saf dışı bırakmaktadır (bkz. 6:100’ün son cümlesi ile ilgili not 88). Sonuç olarak, O’nun Varlığının mahiyeti insan kavrayışının yahut tahayyülünün sınırları dışındadır: bu gerçek, Allah’ı mecazî temsîller veya hatta soyut semboller aracılığıyla “tarif etme” teşebbüslerinin neden hakikatin inkarı ile eşit görüldüğünü açıklamaktadır.  

[5939] Zımnen: Ne zâtında, ne sıfatlarında, ne fiillerinde. Ehad, ilk âyette olumlu bu âyette olumsuz kullanılmıştır. Birincisi tahsis, buradaki tamim (genellik) içerir. İlki Allah için, bu sonuncusu ise Allah’tan başka her şey için kullanılmıştır.  

(Çünkü hiçbir şey yok iken O var idi ve hepsini O yarattı; yarattıktan sonra yönetti geliştirdi ve her an onlara, onlardan daha yakın oldu, onlarla beraber oldu.” Allah vardı ve O'nunla beraber hiçbir şey yoktu ve şimdi de öyledir" Hadis-i Şerifinin mânası, işte ehadiyyet de budur)  

[1] Bir gün müşrikler Rasûl-ü Ekrem efendimize: "Yâ Muhammed! Bizi O'na îmâna da'vet itdiğin rabbini tavsîf it ki anlayalım" didiler. Onlara cevâben bu sûre nâzil oldı.  

6300 This sums up the whole argument and warns us specially against Anthropomorphism, the tendency to conceive of Allah after our own pattern, an insidious tendency that creeps in at all times and among all peoples.