Hucurât Sûresi 6. Ayet Meali

bk. et-Tefsîru’l-Kebir, 28/118-121.  

6.Ahmed bin Hanbel`in ve daha başkalarının Haris bin Dırar el-Huza`i`den rivayet ettiklerine göre; Haris (r.a.) Resulullah (a.s.)`ın yanına gider. Resulullah (a.s.) onu İslâm`a çağırır. O da kabul eder ve kendisini kavmine göndermesini böylece onları İslâm`a ve zekât vermeğe çağırmakla görevlendirmesini ister. Haris (r.a.) Resulullah (a.s.)`tan ayrıca belirli bir vakitte kendisine topladığı zekâtları almak üzere bir elçi göndermesini ister. Ancak elçinin gönderilmesi işi biraz gecikir. Haris (r.a.) bir şey olduğunu sanarak kabilesinin (Benu Mustalik kabilesinin) ileri gelenlerini toplayarak: "Resulullah (a.s.) şöyle bir vakitte benim topladığım zekâtları alması üzere bir elçi gönderecekti. Resulullah (a.s.) sözünden dönmez. Elçinin gönderilmesini bir kızgınlıktan başka bir şeyin engellediğini sanmıyorum. Gelin Resulullah (a.s.)`ın yanına gidelim (ve kendisiyle konuşup gönlünü alalım)" der. Bu sırada Resulullah (a.s.) Velid bin Ukbe`yi zekâtları alması üzere gönderir. Velid bin Ukbe gider ama (kalabalık bir grubun kendine doğru geldiğini görünce) geri döner. (Bir rivayete göre Velid, cahiliye döneminde kendisiyle Beni Mustalik kabilesi arasında bir meselenin olması sebebiyle onlardan korktuğu için geri dönmüştür). Resulullah (a.s.)`a da: "Haris bana zekâtı vermedi ve beni öldürmeye kalkıştı" der. Bunun üzerine Resulullah (a.s.) Haris`e karşı bir ordu hazırlayıp gönderir. Haris arkadaşlarıyla bu orduyu karşılayarak: "Nereye gönderildiniz?" diye sorar. "Size" derler. Haris: "Niye?" diye sorar. Onlar da Velid bin Ukbe`nin söylediklerini haber verirler. Bunun üzerine Haris, Velid bin Ukbe`yi görmediğine yemin eder. Daha sonra Resulullah (a.s.)`ın yanına geldiğinde, Resulullah (a.s.) kendisine: "Sen zekâtı vermeyip benim elçimi öldürmeye kalkıştın mı?" diye sorar. Haris yine Velid`i görmediğine yemin eder. Bu olayın ardından bu ayeti kerime indirilir. Bu olayla ilgili birbirine yakın daha başka rivayetler de nakledilmiştir.  

[572] Haberin aslının araştırılması hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVIII, 168-169.  

Hz. Peygamber Velid b. Ukbe’yi Beni Mustalik kabilesine zekât memuru olarak göndermişti. Aralarında önceden var olan özel bir sebepten dolayı Velid, korkuya kapılarak geri dönmüştü. Fakat Hz. Muhammed’e Beni Mustalik kabilesinin dinden ayrıldığını, dolaysıyla zekât alamadan geri dönmek zorunda kaldığını söylemişti. Bunun üzerine Hz. Peygamber, Halit b. Velid’i göndererek durumu araştırmasını istemişti. O da gitmiş, Beni Mustalik kabilesini namaz ikame ederken bulmuştu ve zekâtlarını da alıp gelmişti. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.Buradan, “fasık kişinin getirdiği haberi araştırın ama diğerlerine araştırmadan itibar edin” gibi bir anlam çıkarmamak lazım. Zira ayetin ikinci cümlesinde araştırma yapmadan doğruluğuna itibar ettiğiniz yanlış haber yüzünden bir topluma zarar verebilirsiniz buyruluyor. Bazen doğruluklarına inandığımız insanlar da yanlış haber yüzünden çok büyük yanlışlar yapabiliyor. Çünkü onlara haber getirenler de doğru olmayabiliyor. Nitekim bugün dünyayı yöneten insanların en büyük hataları, güvenilirliklerinden emin oldukları yakın çevrelerindeki insanların yanlış haberleri ve bilgilendirmeleri yüzünden yanılgıya düşmeleridir.  

 Rivayet edildiğine göre Hz. Peygamber, Velîd b. Ukbe’yi Benî Mustalik kabilesine zekât memuru olarak göndermişti: Velid, bunlarla arasında önceden var olan bir husumetten dolayı, korkuya kapılmış, yoldan dönmüş, üstelik Hz. Peygamber’e gelerek onların irtidat edip, zekât vermediklerini duyurmuştu. Bunun üzerine Hz. Peygamber onlara öfkelenmiş, savaşmayı bile tasarlamış, aynı zamanda Halid b. Velid’i de durumu incelemek üzere göndermişti. Halid, incelemeleri sonunda Benî Mustalik’in ezan okuyup, namaz kıldıklarını ve zekâtlarını da teslim ettiklerini Hz. Peygamber’e bildirmişti. Âyetin nüzul sebebinin bu olay olduğu değişik rivayetlerde yer almıştır.  

1- Doğru yoldan sapmış olan. Vahyin belirlediği sınırların dışına çıkan. İyi, doğru, temiz ve güzel şeylerden uzak kalan. 2- Birbirlerine cahilce kötülük yapmayı istemeyenler; edindikleri haberlerin doğru olduğundan emin olmak zorundadırlar. Günümüzde yaşanan bilgi kirliliği bu konuda çok daha fazla duyarlı olmamızı gerektirmektedir. Üretilen yalanlar üzerinden yapılan değerlendirmelerle neden olunan haksızlıklar, sahibini işlenen cahilce kötülüğe ve zulme ortak yapmaktadır.  

(1)Âlimlerimiz bu âyetin mefhûm-ı muhâlifinden (zıd ma‘nâsından), haber-i vâhidin yani âdil bir kişi tarafından yapılan rivâyetin kabûl edilir bir delîl olduğu netîcesini çıkarmışlardır. (Râzî, c. 14/28, 121)  

(*) Buradan, “fasık kişinin getirdiği haberi araştırın ama diğerlerine araştırmadan itibar edin” gibi bir anlam çıkarmamak lazım. Zira ayetin ikinci cümlesinde araştırma yapmadan doğruluğuna itibar ettiğiniz yanlış haber yüzünden bir topluma zarar verebilirsiniz buyruluyor. Bazen doğruluklarına inandığımız insanlar da yanlış haber yüzünden çok büyük yanlışlar yapabiliyor. Çünkü onlara haber getirenler de doğru olmayabiliyor. Nitekim bugün dünyayı yöneten insanların en büyük hataları, güvenilirliklerinden emin oldukları yakın çevrelerindeki insanların yanlış haberleri ve bilgilendirmeleri yüzünden yanılgıya düşmeleridir. (C. Külünkoğlu Meali 6. Ayet Açıklaması) Not: Ayete göre haber getiren fasık da olsa, hemen reddedilmemesi gerekir, onun getirdiği haberin doğru olup olmadığı araştırılır, eğer doğru çıkarsa bunu getiren fasık da olsa o haber kabul edilir. Eğer o haber yanlış çıkarsa haberi getiren ne kadar doğru ve erdemli bir kişi olursa da yine o haber reddedilir. Yani haberi getiren kişi değil, getirilen haber araştırılır. Oysa genelde bunun tersi yapılıyor, iyi ve doğru bilinen kimselerin her söyledikleri veya getirdikleri her haber doğru kabul edilir, eğer haber getiren doğru biri kişi olarak bilinmiyorsa onun söylediği veya getirdiği haber hemen reddediliyor, bu ise yanlıştır. Çünkü ayette göre fasıkın getirdiği haber hemen reddedilmez, araştırılıp doğru olup olmadığına bakılır, doğru ise kabul edilir, değilse o zaman reddedilir.  

Bu ayet İsrâ 17:36. ayetle birlikte okunmalıdır. Hz. Muhammed şöyle buyurmuştur: “Duyduğu her şeyi aktarmak kişiye günah olarak yeter” (Müslim, Mukaddime, 5). Anlaşılıyor ki başkalarıyla ilgili herhangi bir haber alındığında, onun aslının araştırılması gerektiği son derece önemlidir. Aksi takdirde pişmanlıklar kaçınılmaz olmaktadır.  

1 Fâsık: Yoldan çıkan, adil olmayan ve dini emirlere uymayan demektir. Fâsık İslâmi terim olarak: Büyük günâh işleyerek veya küçük günâhlarda ısrar ederek, Allah’a itaatten çıkan kimse demektir. Fasığa verilecek en hafif anlam, “sorumsuz” ifadesi bile değildir. Bazı çokbilmişler kendi sorumsuzluklarına sorumsuzluk katmak ve ukalalığın zirvesine ulaşmak için bu anlamı vermişlerse de bu, tamamen yanlıştır. Fâsıklık: 1- Günâhı çirkin görmekle birlikte farkına varmadan işlemek, 2- Üzerine düşerek ahmakça günâh işlemek, 3- Günâhın çirkinliğini inkâr ederek yapmak, şekillerinde olabilir. Ehl-i sünnet’e göre ilk iki grup, Müslüman kabul edilir, üçüncü grup ise kâfir sayılır. Hariciler her üçünün de kâfir olacağı kanaatindedirler. Bu fâsıklar; şahıslar olduğu gibi zihniyetler ve bugünkü haber kaynakları ve medya da olabilir. Maide: 47. Ayette “kâfir ve zalim” anlamında kullanılmıştır.2 Bu ayette fâsığın sözlerini büsbütün hiçe saymayıp tahkik ve doğruluğunun araştırılması emrolunmuştur. Buna göre ravi, fâsık olmayıp da adil olacak olsa yerine göre “haber-i vahid”e itibar edilebilir. Peygambersiz bir din arzusunda olanlar veya peygamberi devre dışı bırakmak için sebep arayanlar, işlerine gelmeyen yerde sahih hadislere bile bahaneler uydurup, işlerine gelen yerde uyduruk (muharref Tevrat ve İncil denilen) kitaplara ve ne idiğü belirsiz sözde âlim bozuntularına, akılcı filozoflara uymakta hiçbir beis görmemektedirler. Kişiler sevdikleriyle beraberdir.3 Peygamberimiz Velîd b. Ukbe’yi Benî Mustalik kabîlesine vali ve zekât memuru olarak gönderir. O da aralarındaki önceki bir kinden dolayı, ona doğru gelen atlıların kendisini öldüreceğini zanneder ve korkup geri döner. Rasûlullah (s.a.v)’e varıp, “onlar, dinden döndüler ve zekâtı vermediler” der. Rasûlullah (s.a.v) de onlarla savaşmayı düşünür. Bunun üzerine bu âyet, nâzil olur. Peygamberimiz, Hâlid b. Velîd’i oraya gönderir. O da önce bir inceleme yapar. Ezan okuduklarını ve teheccüd namazı dahi kıldıklarını görür ve böylece söylenilenlerin doğru olmadığını anlar ve zekâtlarını alır gelir.  

5 Yani, bu tür haberlere veya söylentilere inanmadan önce gerçeği araştırın. Haber taşıyanlar burada “yoldan çıkmış/fâsık” olarak nitelendirilmişlerdir. Çünkü, başkalarının itibarını etkileyecek asılsız söylentilerin yayılması fiili, manevî bir incitme oluşturur.6 Böylece, önceki ayetlerde Allah’ın elçilerine -ve bunun kaçınılmaz gereği olarak, toplumun bütün adil liderlerine- saygı gösterilmesi gereği vurgulandıktan sonra, söylem, toplumun, kadın ve erkek her mensubunun şeref ve itibarını korumanın ahlakî gerekliliği konusuna geçmektedir. Bu prensip, daha açık bir şekilde 12. ayette ele alınmıştır.  

[4635] Fâsık, benzer bağlamlarda muttakinin zıddı olarak “sorumsuz” anlamına kullanılmıştır (Krş: 9:24, not 28). Bu tür bir hareket, 1. âyetteki “sorumlu davranın” emrinin karşısında yer almaktadır. [4636] Âyette bi-haberin denilmiyor, bi-nebein deniliyor. Haber önemli önemsiz her şeydir. Fakat nebe’ sadece önemli olan haber için kullanılır; sahibi için değerli olan, sonuçlarıyla sahibini sevindiren veya üzen haber... [4637] Örnek olaydan yola çıkarak zımnen: İslâm cemaatinin şeref ve itibarını örseleyecek haberlere karşı uyanık olun! Olumsuz haberlere inanmaya yatkın hastalıklı tavırlar göstermeyin! Günümüze mesaj: Medyalar tarafından kolaylıkla gözü boyanabilen ahmak bir güruh olmayın!  

(Çünkü o haber, iki mümin topluluğun arasını açmak maksadıyla uydurulmuş olabilir ve siz o haberin doğru olup olmadığını iyice araştırmadığınız takdirde o mümin topluluk ile aranızda savaş bile çıkabilir, sonra işin farkına varırsınız ama iş işten geçmiş olur. Oysa..)  

Peygamberimiz Velid İbn Ukbe adlı sahabîyi, Beni Mustalık kabilesine zekât toplamak için gönderdi. Velid ile onlar arasında daha önce bir kin vardı. Kabîleye yaklaştığı zaman karşısına gelen atlıların kendi aleyhinde oldukları intibaına kapılıp korkarak geri döndü ve zekât vermediklerini söyledi. Hz. Peygamber ordu toplayıp üzerlerine hücum edeceği sırada tesbitin asılsız olduğu kendisine bildirildi. Hâlid bin Velîd’i durumu tahkik etmekle görevlendirdi. Geceleyin onlara çaktırmadan gelen Halid, onların ezan okuyup cemaatle namaz kıldıklarını, hatta gece namazı bile kıldıklarını tesbit etti ve zekâtlarını alarak döndü. Bu âyet bunun üzerine nazil oldu. Bu âyete dayanarak hadis ravileri cerh ve ta’dile tâbi tutulmuşlardır. Fakihler her haberin değil, ama nebe’ tarzında önemli haberlerin tahkik edilmesini şart görürler.  

[2] Hicretin dokuzıncı yılında Rasûl-ü Ekrem Velid bin Ukbe'yi zekât tahsîli içün Benî Mustalik kabîlesine gönderdi. Onlar buna hürmeten istikbâle çıkdılar. Velid evvelce aralarında 'adâvet oldığından bunların kendilerini katle geldiklerini zan ile geri dönüb Rasûl-ü Ekrem'e haber virdi. Cenâb-ı risâlet onları te'diyeye hazırlandığı sırada bu âyet-i kerîme nâzil oldı.  

4924 All tittle-tattle or reports—especially if emanating from persons you do not know—are to be tested, and the truth ascertained. If they were believed and passed on, much harm may be done, of which you may have cause afterwards to repent heartily. Scandal or slander of all kinds is here condemned. That about women is specially denounced: 24:11-20; 23-26.