Haşr Sûresi 6. Ayet Meali

3.Bu ayette ve devamındaki ayette fey` ibaresi geçmektedir. Fey` savaşsız elde edilen ganimetlere denir.  

[622] Ganimet ve fey’ hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIX, 147-153.  

“Siz at ya da deve koşturmuş değilsiniz” yani, onun için savaşmak zorunda kalmadınız. Çünkü Nadiroğulları savaşa girmeden zaten teslim oldu. Dolaysıyla Nadiroğullarının bırakıp gittiği ganimetler için Müslümanların bizzat savaşarak kazanmış gibi bir hak talep etmesi doğru olmazdı.  

Savaşmaksızın elde edilen ganimetler müslümanlar arasında paylaştırılmayıp “fey’” adı altında “Beytülmal”e kalır. İşte âyet, Nadîroğulları’nın sürülmesi sırasında müslümanlar fiilen savaşmadıkları için onların ganimetten paylarının olmadığına işaret etmektedir. Nitekim bir sonraki âyette de bu tür ganimetlerin Allah ve Resûlüne yani “Beytülmal”e ait olduğu ifade edilerek bu hüküm açıkça ortaya konmaktadır.  

 Medine’ye iki mil uzaklıkta bulunan Nadîr oğullarına karşı yaya olarak sefere çıkılmış ve zorlukla karşılaşmadan arazi ele geçirilmiş, bu arazi Hz. Peygamber’e ait kabul edilmiş, o da bunu, kendisi, ailesinin geçimi ve bazı askerî harcamalar için elde tutmuş, bir kısmını da ashaptan bazılarına dağıtmıştır.  

1- Savaşmadan elde edilen ganimet. 2- Savaşmadınız.  

(*) Hz. Peygamberi hiç görmemiş, vefatından bir asır sonra dünyaya gelen ve sözde Hz. Peygamberin siyerini yazan İbn-i İshak’ın bazı yalan ve uydurmaları aşağıdadır. Bu sûrenin 7. ayetinde yüce Allah’ın, buradaki fey’în (Nadiroğullarından) savaşız ve musâlaha/anlaşma yoluyla elde edildiğini net bir şekilde açıklamasına rağmen (وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ ) İbn İshak hem fey’în anlamını hem de Hz. peygamberin siyerini çarpıtarak savaştan ve savaş sonucunda ele geçirilen sebiy, yani ele geçirilen düşmanın çocuk ve kadınlarının paylaşılmasından söz ediyor. Böylece Müslüman görüntüsünü vererk sinsice hem Kur’an’a hem de bütün insanlığa bir rahmet elçisi olarak gönderilen Hz. peygambere büyük bir iftira yapmış oluyor. Ayrıca Cuveyriye’nin de burada esir/sebiy, yani savaş ganimeti olarak dolaylı olarak Hz. peygamberin eline geçtiğini ve onunla evlendiğini anlatması ve farklı bir şekilde bu rivayeti Hz. Aişe’ye dayandırması da ayrı bir yalanıdır. Çünkü bu ayete göre burada ne savaş yapılmış ne de savaş sonucu ele geçirilen ganimetler söz konusu olmuştur. Burada sadece musâlaha, yani anlaşma yoluyla elde edilen fey’den, yani sadece bazı maddi kazanım ve gelirlerden söz edilmiştir. Bunun ne savaşla ne de esir ve sebiy ile yani savaş sonucu ganimet olarak ele geçirilen çocuk ve kadınlarla hiçbir ilgisi yoktur. İbn-i İshak kimdir? 704 yılında doğduğu kabul edilir. Irak´ta yapılan bir savaşta esir düşen genç İbni İshak Medine´ye getirilir. Müslümanlığı kabul edip özgürlüğüne kavuştuktan sora Medine´de yaşamaya başlar. Delilsiz konuşmalarından dolayı Malik b. Enes ile sık sık tartışır. Ondan işittiği çok ağır sözler üzerine şehri terk edip Mısır´a gider. Bir ara kırbaç cezasına çarptırılır. Daha sonra Abbasi Halifesi Mansur´un himayesine girerek Bağdat´a yerleşir. Halifenin isteği üzerine ünlü siyerini yazar. Hâlbuki İbn İshak Hz. peygamberin vefatından yaklaşık bir asır sonra dünyaya gelmiştir… İbn-i İshak, çağdaşları ve daha sonraki ilim erbabı tarafından çokça eleştirilmiştir. Medine´de iken Haşim b. Urbe tarafından yalancılıkla suçlanmış; Malik b. Enes, Hayber, Kureyza ve Nadir savaşları ile anlattıklarını, sadece sonradan Müslüman olan Yahudilere dayandırmasına karşı çıkmış, iftiracı ve yalancı olduğunu söylemiştir. Daha sonraki hadis âlimlerinin çoğu da kitabındaki rivayetlere pek itibar etmemiş, güvenilir bulmamışlardır. İbn Hacer de onun bu tür hikâyelerini yalanlar ve garip hikâyeler olduklarını söyler. İbn İshak’ın çağdaşı olan hukukçu Malik, İbn İshak’ı yalanlar ve sırf böyle hikâyeler naklettiği için onu bir yalancı ve münafık olmakla suçlar. Kaynak: (`Uyun al-athar, ibid, Siyer, 691-2/II, 242, 244; `Uyun al-athar, II, 74, 75) Ama bütün bunlara rağmen Müslümanlar hâlâ Hz. Peygamberin siyerini böyle bir yalancının yazdığı eserinden okuyup anlamaya çalışıyorlar. İşte bundan dolayı mevcut siyer kaynakları sağlıklı, güvenilir ve sahih değildir. اكاذب ابن اسحاق // ابن إسحاق أول من إختلق ( غزوة بنى المصطلق ) وزعم فيها نسبة حديث الإفك لعائشة ، والتى نقلها الرواة عنه ومنهم البخارى . وقد فنّدنا هذا الزعم فى كتابنا ( القرآن وكفى ..) . ونستشهد بأكاذيبه ( الجذّابة ) فى هذه الغزوة ــ المُختلقة ــ عن السبى ـ يكتب ابن إسحاق من دماغه : :( قَالَ ابْنُ إسْحَاقَ: فَأَقَامَ رَسُولُ اللّهِ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَسَلّمَ بِالْمَدِينَةِ بَعْضَ جُمَادَى الْآخِرَةِ وَرَجَبًا، ثُمّ غَزَا بَنِي الْمُصْطَلِقِ مِنْ خُزَاعَةَ، فِي شَعْبَانَ سَنَةَ سِتّ ) ويقول عن الهجوم المزعوم للنبى عليهم ( خَرَجَ إلَيْهِمْ حَتّى لَقِيَهُمْ عَلَى مَاءٍ لَهُمْ يُقَالُ لَهُ الْمُرَيْسِيعُ، مِنْ نَاحِيَةِ قَدِيدٍ إلَى السّاحِل ِ فَتَزَاحَفَ النّاسُ وَاقْتَتَلُوا، فَهَزَمَ اللّهُ بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَقُتِلَ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ وَنَفّلَ رَسُولُ اللّهِ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَسَلّمَ أَبْنَاءَهُمْ وَنِسَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ فَأْفَاءَهُمْ عَلَيْهِ الخطأ هنا أن ابن إسحاق يجعل الغنائم والسبى فيئا . و( الفىء ) فى التشريع القرآنى هو المال الذى ( يفىء ) الى بيت المال سلميا بلا حرب ، يقول جل وعلا عن معناه : (وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ ) (6) الحشر). ـ ويزعم ابن إسحاق أن من السبى جويرية بنت الحارث (وَكَانَ رَسُولُ اللّهِ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَسَلّمَ قَدْ أَصَابَ مِنْهُمْ سَبْيًا كَثِيرًا، فَشَا قَسْمُهُ فِي الْمُسْلِمِينَ وَكَانَ فِيمَنْ أُصِيبَ يَوْمَئِذٍ مِنْ السّبَايَا جُوَيْرِيَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي ضِرَارٍ، زَوْجُ رَسُولِ اللّهِ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَسَلّمَ) . ويحكى رواية يسندها لعائشة يزعم فيها أن جويرية وقعت من نصيب ثابت بن قيس، وكاتبته أن تشترى حريتها منه ، وجاءت النبى تطلب منه أن يساعدها بالمال، وكانت جميلة فعرض عليها النبى أن يدفع ثمن حريتها لثابت بن قيس مقابل أن يتزوجها . فرضيت ، فتزوجها النبى - ثم رواية أخرى يفترى فيها ابن اسحاق أن النبى أمر بتعذيب زوج صفية السابق ليعترف بكنز أخفاه ، ثم أمر بضرب عنقه . يقول الملعون ابن إسحاق عن خاتم النبيين الذى بعثه الله جل وعلا رحمة للعالمين وليس لتعذيب العالمين : ( وَأُتِيَ رَسُولُ اللّهِ- صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَسَلّمَ- بِكِنَانَةَ بْنِ الرّبِيعِ وَكَانَ عِنْدَهُ كَنْزُ بَنِي النّضِيرِ فَسَأَلَهُ عَنْهُ.الخ (ملك اليمين : السبى فى أكاذيب سيرة ابن اسحاق) أخبرنا إبن أزرق قال: أنبأنا عثمان بن احمد قال نبأنا حنبل بن أسحق، قال سمعت أبا عبد الله يقول: إبن إسحق ليس بحجة.... نبأنا أيوب بن اسحاق بن سافري قال: سألت أحمد بن حنبل.فقلت: يا أبا عبد الله أبن اسحق إذا تفرد بحديثه تقبله؟ قال: لا والله، إني رأيته يحدث عن جماعة با لحديث الواحد، ولا يفصل كلام ذا من ذا... قال الميموني: حدَّثنا أبو عبد الله بحديث أستحسنه عن إبن إسحق، فقلت: يا أبا عبد الله! ما أحسن هذه القصص التي يجئ بها ابن اسحق! فتبسَّم إليَّ متعجبا...]، وكان أشدهم قسوة على ابن اسحق هو مالك بن أنس، وهو فقيه مشهور، كان يسميه (دجال الدجاجلة)! كذلك كان موقف المحدث المشهور هشام بن عروة بن الزبير، فقد أدعى ابن اسحق كان يروي عن زوجته، فاسشاط عروة، و راح يكيل السباب والشتائم لإبن اسحق / راجع الذهبي والخطيب، مواقع مختلفة /، وقد أتهمه بالكذب، ولأهل المدينة موقف صارم من محمد بن أ سحق، فهم لا يرتضون حديثه، ولا يسمعون له، وكانوا يردعون من يروي عنه قائلين (نحن أعرف به...) / تاريخ بغداد ص 226، وقد حدث ذلك مع المحدث الكبير (يزيد بن هارون) سنة ثلاث وتسعين ومائة بالمدينة، حيث حاول أن يشيع احاديث إبن اسحق ولكن أهل المدينة رفضوا ذلك رفضا باتا / المصدر ص 226، وكان مالك يقول (نحن نفيناه من المدينة) / المصدر ص 223 / وقد كذبه مرة يحي بن معين، وهو من الرجاليين المعروفين! ونقرا تقييما لإبن النديم، ففيه يقول (صاحب السيرة أبو عبد الله محمد بن أسحق بن بشار، مطعون عليه، غير مرضي الطريقة... يقال كان يُعمل له الأشعار، ويؤتى بها ويُسئل أن يدخلها في كتابه في السيرة فيفعل، فضمن كتابه من الأشعار ما صار به فضيحة عند رواة الشعر... وكان يحمل عن اليهود والنصارى ويسميهم أهل العلم ا لأول. وأصحاب الحديث يضعّفونه ويتهمونه...) / فهرست إبن النديم ص 105. وفي هذا السياق يورد المخالفون له والطاعنون فيه أنه متهم بعقيدته (معركة بدر.... ولكن ماذا عن إبن اسحق نفسه؟)  

[1] Süvari olarak gitmediniz, mesafe kat'etmediniz, burası sulhen fethoîundu, zahmetsiz ele geçti, siz oraya piyade gittiniz.  

4 Savaşmadan elde edilen ganimetlere “fey” çoğulu “efâ’e” denir. Askerler arasında paylaştırılmaz, doğrudan Beytülmâl’e kalırdı. Nadiroğulları sürülürken, Müslümanlar fiilen savaşmamışlardı. İşte ayet bu konu ile alakalı olup, bu malların nerelere tasarruf edileceğine dairdir. Ayete göre, muhacirlerin ekonomik durumu çok zayıf olduğu için onlara öncelik tanınması öğütlenmektedir.  

1 Fey’: Sözlükte geri dönmek, vazgeçmek, gölge yayılmak fiilinden mastardır. Bir isim olarak fey’; güneşin doğudan batıya dönmeye başlayan gölgesi; güneşin gurubuna kadar olan gölgesi; anlamlarına gelir. “Zahmet çekilmeden, savaşılmadan elde edilen savaş ganimeti” demektir. Fey’ ganîmet gibi, beşte biri İslâm Devletine alınıp kalanı gaziler arasında paylaşılmaz. Fey’ Allah’ın hakkıdır ve Allah da bunu Peygamberine vermiştir. Fedek arazisi de bu şekildedir. Hz. Ömer (r.a): “Beni Nadîr’in malları, Allah’ın Rasûlüne tahsis ettiği fey’ idi ve Peygamberimizin özel malı idi. Peygamberimiz ondan ailesinin bir senelik nafakasına harcar, kalanını da silâh ve hayvan alarak Allah yolunda savaş için hazırlardı.” buyurmuştur. (Buharî, Müslim, Ebû Davud, Tirmizî) Fetihle ele geçirilen araziler üç kısma ayrılır. 1. Savaşla ele geçirilen araziler. İslâm devlet başkanı, bu toprakları a. Savaşa katılanlar arasında paylaştırabilir. (Hz. Peygamber’in Hayber topraklarını taksim etmesi gibi.) b. sahiplerine cizye ve haraç vergisi bağlayarak eski sahiplerinin ellerinde bırakabilir. Bu araziler “harac arazisi”, gayr-i müslim olan halk da “zimmî” olur. Hanefi ve Hanbelilere göre, İslâm devlet başkanının fethedilen araziler üzerinde, gâzilere taksim etme veya vakıf hâline getirme yetkisi vardır. Yukarıdaki ayetler, umumî olarak ganimetin taksiminden söz eden Enfâl: 41. ayeti tahsis etmiştir. Yani ganimet ayeti, menkul ve gayr-i menkul tüm malları kapsamına alır. Haşr Suresindeki bu ayetler, savaşla veya savaşsız alınan topraklar üzerinde devlet başkanına maslahata göre tasarruf yetkisi verir. 2. Gayrimüslim halkın savaş korkusuyla başka yere göç etmesi sonucu boş kalan araziler. Bunlar da fey’ adını alır. Müslümanların bu beldeye girmesiyle arazilerin mülkiyeti beytülmale intikal eder. 3. Sulh yolu ile (savaşsız) İslâm ülkesine katılan topraklar. Diğer sahipsiz topraklar gibi bunlar da devlet mülkiyetine geçer. Bu topraklar devlet namına işletilip geliri toplum yararına harcanabileceği gibi, devletçe gerekli görülen özel şahıslara da, dağıtılabilir. Sonuç olarak, savaşla veya savaşsız alınan toprakların kuru mülkiyeti devlete tahsis edilerek, eski sahipleri kiracı kabilinden bu topraklardan yararlanırlar. Tespit edilen haracı da beytülmale ödemeye devam ederler. Kiracı durumundaki bu kimselerin araziyi satma, hibe, rehin verme gibi tasarrufları ve mirasla intikal hükümleri kanunla düzenlenir.  

6 Lafzen, “onlardan”, yani Benî Nadîr’den.7 Yani, “onun için savaşmak zorunda kalmadınız, çünkü düşman savaşa girmeden teslim olmuştu”. Fey’ terimi (fâe fiilinden türetilen bir isim, “[bir şeyi] iade etti” veya “[onu] geri çevirdi”) Kur’an’da ve Hadisler’de, özellikle fiilî çatışma başlamadan silahlarını bırakmış olan düşmandan barış şartı olarak elde edilen savaş kazançları -toprak veya tazminat veya (nakdî) fidye olabilir- için kullanılmaktadır (Tâcu’l-‘Arûs).  

[5009] Fey’, “geri dönmek, iade etmek, aslına rücu” mânasına gelir. Bu kök, kanlı kansız meşru savaş ganimetinin mantığını da ele veriyor: Allah’ın kullara ikram ettiği serveti, ona nankörlük edenlerin elinden alıp itaat edenlere iade etmek. Fey’, “gölge” anlamına da gelir. Yani, “dünya malı gölgedir, asıl değildir” iması taşır. [5010] Veya rikâbın kök anlamından yola çıkarak: “ne de üzengi vurup mahmuzladınız”. [5011] Bu ibâre, ganimet ile fey’ arasındaki farkı ortaya serer: biri “alınan” diğeri “bırakılan/iade edilen” olmasıdır. İlki zahmet karşılığı bir bedel, ikincisi ilâhî yardımla gelen ödüldür. Her ikisinde de elde edilen her şey, kamu malı addedilerek meşru otoriteye teslim edilir.  

Savaş olmayınca, ganimet mücahitlere dağıtılmaz, kamuya ait olur.  

[2] Rasûl-ü Ekrem efendimizin Medîne'yi teşrîflerinde o civârda sâkin yahûdî kabâilinden "Benî Nadîr" müslümânlarla harb itmemek ve düşmanlarına yardım iylememek şartıyla mu'âhede 'akd itdiler. Bedir'de mü'minlerin galebesi üzerine "Tevrât'da mezkûr rasûl budur" didiler, sonra Uhud mağlûbiyeti üzerine de mu'âhedeyi bozub müşriklerle ittifâk iylediler. Rasûlullah üzerlerine gidüb muhâsara itdi. Yahûdîler harbe kâdir olamadıklarından terk-i diyâr itmek şartıyla sulh oldılar. Ekserîsi Şam'a ve bir kısmı da "Hayber"e gitdiler.  

[*] Fey, düşmanın, savaşmadan çekildiği yerlerden ele geçen ganimetlerdir. Savaşmadan elde edilen feylerin paylaştırılma yöntemi ile savaşarak ele edilen ganimetlerin paylaştırılma yöntemi farklıdır. Feyler, 7. ayette belirtildiği gibi kamuya mal edilmek üzere belirtilen kişilere dağıtılırken, ganimetlerin şartları ve paylaştırılması farklıdır. Bkz Enfal 8/41.  

5377 Neither cavalry nor troops mounted on camels were employed in the siege. In fact the enemy surrendered at the first onset. See 59:2, and n. 5369 above. 5378 Allah accomplishes His Purpose in various ways, according to His Wise and Holy Will and Plan. In some cases a fight is necessary. In some cases the godly attain their objective and overawe the forces of evil without actual fighting.