Haşr Sûresi 5. Ayet Meali

5.Buhari`nin ve daha başkalarının rivayetine göre Resulullah (a.s.), Benu Nadir`in hurmalarını kestirdi. Bu ayeti kerime de bununla ilgili olarak indirildi.Ebu Ya`la`nın bir rivayetine göre de bu ayeti kerime Müslümanların kestikleri hurmalardan dolayı kendilerine bir günâh yazılıp yazılmadığını sormaları üzerine indirildi. Ancak bu rivayetin senedi zayıftır.İbnu İshak`ın Yezid bin Ruman`dan rivayet ettiğine göre de Resulullah (a.s.) Benu Nadir`i kuşatma altına alınca adamlar kalelerine sığınarak dışarı çıkmadılar. Bunun üzerine Resulullah (a.s.) onların hurmalarının kesilmesini ve yakılmasını emretti. Yahudiler: "Ey Muhammed! Sen bozgunculuk çıkarılmasından nehy ediyordun. Bu hurmaların kesilmesi ve yakılması da ne oluyor?" dediler. Bu ayeti kerime de bununla ilgili olarak indirildi.  

Müslümanlar, Nadiroğullarını abluka altına alınca, Yahudilerin kendilerine siper edindikleri hurma ağaçlarını kesmişlerdi. Oysa İslam’ın savaşlardaki prensiplerinden biri de savaşılan yerdeki ağaçların kesilmemesidir. Bir savaş taktiği ve istisna olarak bu kuşatmada bu prensibe riayet edilmemişti. Bu durumdan rahatsızlık duyanlar olunca, Allah yapılan işlerin kendi izniyle gerçekleştiğini bildiren bu ayeti gönderdi.  

Nadîroğulları kuşatma altına alınınca, bazı müslümanlar kuşatma gereği onlara ait hurma ağaçlarını kesmişlerdi. Ağaçları kesilen Yahudiler Hz. Peygamber’e “Ey Muhammed! Hani sen yeryüzünde fesat çıkarmamayı emrediyordun. Şimdi bu fesat ne?” diye sormuşlardı. Âyet yapılan işlerin, aslında Allah’ın izniyle gerçekleştiğini vurgulamaktadır. Bilindiği gibi bu tür askerî gereklilikler dışında düşmana ait ağaçların ve ürünlerin tahrip edilmesi, Hz. Peygamber tarafından yasaklanmıştır.  

 Âyet, müslümanların, yahudilerin hurma ağaçlarından bir kısmını kesmeleri üzerine ortaya çıkan sıkıntılı durumlarını gidermek için nâzil olmuştur. Şöyle ki, Allah Resûlü yahudilerin hurmalarının kesilip yakılmasını emredince, onlar: Ya Muhammed! Hani sen yeryüzünde fesat çıkarmamakla emrolunmuştun! dediler. Bu konuda bazı müminler bile tereddüde düştü. Bunun üzerine bu âyet-i kerime indi. Bu olaya dayanarak âlimler, kendileriyle harp edilen kâfirlerin kale ve binalarının yıkılmasında, ağaçlarının kesilmesinde bir sakınca olmadığı kanaatine varmışlardır.  

(1)Âyet, ehl-i îmâna her fırsatta hâinlik eden Benî Nadr yahudilerinin sürüldükleri vakit, en sevdikleri mallarının onlara cezâ olarak telef edilmesi üzerine nâzil olmuştur. Müslümanların bir kısmı onların canını yakmak için ağaçların en iyisini keserken, bir kısmı da iyileri ehl-i îmâna kalsın diye sâdece değersizlerini kesmişlerdi. Cenâb-ı Hakk bu âyetle, sahâbelerin herbirinin farklı incelik taşıyan o ictihadlarına iltifat buyurmuştur. (Râzî, c. 29, 283)  

(*) Yani burada ağaçlardan değil, hurmaların, yani meyvelerin koparılmasından, devşirilmesinden söz ediliyor. Çünkü ayette geçen (لينة) ‘’linet’’yumuşak, olgun, taptaze hurma meyvesi demektir, bunun ağaç kesmesiyle bir alakası yoktur. Eğer hurma ağacı olsaydı (من شجرة نخل ) ‘’min şecereti nahlin’’ hurma ağacından…’’denilecekti. Zaten ayette bırakın şecere (شجرة) ağaç, (نخل)’’Nehl’’ ifadesi bile geçmiyor. Ayette geçen (لينة)’’ liynet’’ kelimesi, yani yumuşak, olgun, taptaze hurma demektir. Ayrıca Hz. Peygamber Harem bölgesinde ve hatta her yerde yeşil ağaçların kesilmesini ve bitki örtüsüne zarar verilmesini yasaklarken, o güzel meyveleri veren hurma ağaçlarının kesilmesine nasıl emir veriyor? Hem yasaklayacak hem de kesecek, böyle bir şey olur mu? Demek ki, Hz. peygamberin ve Müslümanların ağaçları kestiklerine dair rivayetler gerçeği yansıtmamaktadır, böyle bir olay da olmamıştır. Sadece orada kaldıkları günlerde onların hurma ağaçlarından meyveleri koparıp yemişlerdir ve belki de düşmanın söz konusu meyvelerden yararlanmaması için hurmaları koparıp toplamışlardır. İşte ayet bunu anlatıyor. Bu nedenle geleneksel tefsir ve meallerde ‘’Hurma ağaçlarından her neyi kesmişseniz…’’ şeklindeki çeviriler hatalıdır. Çünkü ayette ağaç ifadesi hiç yoktur. قطَع الثِّمارَ: قطفها، (تعريف و معنى قطع في قاموس المعجم الوسيط ،اللغة العربية المعاصرة ،الرائد ،لسان العرب ،القاموس المحيط. قاموس عربي عربي) مفهوم كلمة اللينة؟ ؟ لينة: من الليونة وتدل على الطراوة والرخاوة وتستخدم في كل ما يتحقق به الليونة، فمثلا نسمي الوسادة لينة لأنها طرية ورخوة، ويسمي أهل النخل ثمار التمور (لينة) إذا كانت رخوة وطرية مثل العجوة.فما قطعتم من لينة يقصد بها ثمار النخل التمور وليس الشجر، والمعنى ماأوقفتم أو منعتم من نضج ثمار النخل (اللينة) بأي طريقة كانت فصل أو تخريب لها أوتركتموها قائمة على أصولها على الشجر فبإذن الله ، وهذا مثل قولنا : ما قطعتم من تفاح أو تركتموه قائماً على أصوله ، فالمقصد هو ثمار التفاح وليس الشجرة ، ...!!!كلمة (لينة) لا تعني شجرة النخلة، وإنما متعلقة بثمار النخلة ، والمعنى هو ما فصلتم وأخذتم من ثمار النخلة لحرمان أصحابها الأعداء من الاستفادة منها، أو توقيف عملية نضوجها بحيث تصير لا فائدة منها ، أو تركتموها قائمة على أصولها، ليصير المعنى هو منع اليهود من الاستفادة من ثمار النخلة من خلال قطع الثمار وأخذها، أو توقيف نضوجها وإهلاكها ،ولا علاقة لشجرة النخلة في ذلك، لأن لو كان القصد هو إزالة النخلة من ساقها لأتت كلمة ( بتر) النخلة، ولو كان المقصد إزالة الشجرة من جذورها لأتت كلمة ( اجتث) {وَمَثلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ }إبراهيم26، فقطع اللينة هو أخذ ثمار النخلة ، أو منع عملية نضوجها، ومنع اليهود من الاستفادة منها ، وليس بتر ساق النخلة، ولا اجتثاث النخلة من جذورها فهذا فساد في الأرض مخالف لمفاهيم الإسلام (مفهوم كلمة اللينة - منتدى العقلانيي سامر إسلامبولي..) {مَا}: أي: شيء {قَطَعْتُمْ مِّن لِّينَةٍ}: هي ضروب النخل غير العجوة والبرنية، وهما أجود النخل خلوها لأنفسهم (الصراط المستقيم في تبيان القرآن الكريم) مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا﴾. وهي: النخلة، النخلة الكريمة، كل شيء من النخلة سوى العجوة، جمعها لين (معنى إسم لينة في قاموس معاني الأسماء) مفهوم كلمة اللينة {مَا قَطَعْتُم مِّن... - سامر إسلامبولي)  

3 Nadiroğullarını kuşatma esnasında bazı Müslümanlar, onlara ait hurma ağaçlarını askeri amaçlar için kesmişlerdi. Ayet bunun Allah’ın izniyle yapıldığını söylüyor. Hz. Peygamber, daha sonra askeri gereksinimler dışında savaşta düşmana ait ağaçların, ürünlerin vb tahrip edilmesini yasaklamıştır.  

(Allah bu ifadeyle, kendi elleriyle uzun bir sürede yetiştirdikleri ve sahibi oldukları ağaçları keserek veya kesmeyerek onları zelil ettiğini kastetmektedir. O ağaçlar gözleri önünde kesilirken, onların buna engel olabilme gücü yoktu. Oysa sıradan bir çiftçi veya bağ-bahçe sahibi bile bir başkasının kendi tarlasına el uzatmasına tahammül edemeyip, o kimseyi engellemek için canını dahi feda eder. Engelleyemezse bile, bunu aşırı derecede zillet ve zaaf olarak niteler. Ancak burada söz konusu olan, asırlardır o toprakların sahibi olan güçlü bir kabiledir. Onlar, komşuları bağlarına hücum edip, ağaçlarını keserlerken, çaresizlik içinde bakıyorlar ve ellerinden hiçbir şey gelmiyordu. Bu olaydan sonra onlar Medine’den çıkmasaydılar dahi, hiçbir şeref ve haysiyetleri olmayacaktı. Ağaçların kesilmemesi ile onların zillete düşmeleri arasında ne gibi bir ilişkinin bulunduğuna gelince; onlar Medine’yi terk ederken, Müslümanların ellerine geçen bağlarına ve ağaçlarına hasret ile bakıyorlardı. Eğer güç bulsalar Müslümanların eline geçmemesi için sağlam bir ağaç bile bırakmazlardı. Fakat çaresizlik içinde ve hasretle bağlarına bakarak, onları geride bıraktılar.)  

1 Peygamberimiz, Nadîr Yahûdîlerini kuşatınca onların Büveyra mevkiindeki hurmalıklarının kesilmesini ve yakılmasını emretmişti. Kâfirler: “Ey Muhammed! Sen, bize fesat çıkarmayı yasaklarken, bu hurma ağaçlarını kesmek ve yakmak da ne oluyor?” dediler. Bu sözler, Müslümanların da içine kurt düşürünce bu âyet indi. (Buhari, Kurtubî, Elmalılı) Bu âyetten, düşmana ait ağaçların savaş sırasında eğer stratejik bir önemi varsa, kesilebileceği ve buna da Müslümanların kendilerinden olan emir sahiplerinin, yetkili olacağı anlaşılır.  

5 Yani, Benî Nadîr’in kalesine karşı askerî operasyonları kolaylaştırmak için (Abdullah b. Mes‘ûd, Zemahşerî tarafından nakledilmiştir). Ama bu tür şiddetli askerî saldırılar dışında, düşman mülkünün ve özellikle ağaçların ve ürünlerinin tamamen tahrip edilmesinin Hz. Peygamber tarafından yasaklanmış olduğu (Taberî, Beğavî, Zemahşerî, Râzî, İbni Kesîr) ve böylece İslam Hukuku’nun temel bir parçası haline geldiği unutulmamalıdır.  

[5008] Yani: “Allah’ın bilgisi dahilinde”. Zımnen: Allah’ın izin vermediği durumlarda savaşta bile ağaç kesemezsiniz. Mü’minler çok stratejik bir mıntıkada yer alan en az iki, en çok altı hurma ağacı kesmişler, Yahudiler bunu fırsat bilerek; “Sana inen mesajda buna da mı yer var?” diye Rasulullah’ı itham etmişlerdi. Bu âyet, istismara dayalı söz konusu ithamı red için indi.  

Bazı ağaçların kesilmesi, Beni Nadîr’in kalesine karşı askerî operasyonların gereği idi. Bu gibi özel durumlar dışında, Hz. Peygamberin ağaçların ve ürünlerin tahrip edilmesini kesinlikle yasakladığı, bilinen bir hükümdür ki hemen bütün müfessirler buna işaret ederler.  

[1] Benî Nadîr hurmalıklarının kesilmesini Rasûlullah emr itmişdi. O vakit buna ba'zı tarafdan i'tirâz olunmağla bu kat'a ve 'adem-i kat'a min-tarafillah ruhsat virildiği beyân buyuruluyor.  

[*] Normal şartlar altında, ağaçları kesmek, sınırları aşmak olur. Ancak savaş şartlarında, savaşın gereklilikleri Allah'ın emir ve yasakları çerçevesinde yapılır. Kur'an'dan savaş hukuku çalışması yapmak isteyenler için başvurulacak önemli ayetlerden biridir. [2]  

(1) Kuşatma sırasında Müslümanlar Yahudilere korku vermek için bazı ağaçları kesmişler, Yahudiler de onları yeryüzünde bozgun çıkarmakla suçlamışlardı.  

5375 The unnecessary cutting down of fruit trees or destruction of crops, or any wanton destruction whatever in war, is forbidden by the law and practice of Islam. But some destruction may be necessary for putting pressure on the enemy, and to that extent it is allowed. But as far as possible, consistently with that objective of military operations, such trees should not be cut down. Both these principles are in accordance with the Divine Will, and were followed by the Muslims in their expedition.5376 The arrogance of Banu al Nadir had to be humbled, and their power for mischief destroyed.