Hacc Sûresi 15. Ayet Meali

1.Bu ayetin anlamı hakkında müfessirler değişik yorumlarda bulunmuşlardır. Tefhimu`l-Kur`an, 3/350-351`de bu yorumlar özet halinde sıralanmıştır.  

Birinci cümledeki “hû” zamirinin Hz. Muhammed’i işaret ettiğini söyleyenler olsa da yukarıdan itibaren ayetlerin anlam akışına dikkat edilirse, Allah’tan başka varlıklardan yardım dileyen kişinin hatasına dikkat çekiliyor. Dolaysıyla ayetin ilk cümlesindeki “hû” zamirinin; Allah’tan yeterli yardımı alıp alamayacağı konusunda kuşku duyan kişiyi imâ ettiğini düşünmek daha doğru olur.  

Âyet şöyle de tercüme edilebilir: “Her kim ona (Muhammed’e) Allah’ın dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini zannediyorsa, hemen göğe bir ip çeksin (bir merdiven kursun) ve onunla yol alsın. Böylece baksın bakalım başvurduğu bu yöntem, öfkelendiği şeyi giderecek mi?”  

 Bu âyet şu manada da anlaşılmıştır: «Her kim, Allah’ın Resûlüne dünya ve ahirette yardım etmeyeceğini zannediyor idiyse, bir merdivenle göğe çıksın da Peygamber’e gelen vahyi kessin! Bunu yapamayacağına göre, şimdi baksın bakalım hilesi, öfke duyduğu şeyi, yani Allah’ın Peygamber’e yaptığı yardımı engelleyebiliyor mu?»  

1- İzafeten; yüce rahmet ve yardım kapısına. 2- Yardım ve desteği.  

(*) Maalesef birçok tefsir ve meallerde bu ayetin mesaji çok hatalı yazılmış! Çünkü 1- Bu ayetten önce Hz. peygamberin ismi hiç geçmediği hâlde ( يَنصُرَهُ ) ‘’yensurehu’’ daki zamiri Hz. peygambere raci’ yapmışlardır. Hâlbuki bu zamir ayetin başında bulunan mevsule harfi olan (من) ‘’men’’e racitir. 2- Bu ayetin Arapça metninde ne tavan (ثقف) ifadesi var, ne de ip ve iple asma durumu var! Ama birçok mealde, (سماء) ‘’gök’’ evin tavanı’’ olarak çevrilmiştir! Ayet aynen şöyledir. (فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاء )‘’Fel yemdud bi sebebin iles-semai…’’ Semaya, uzaya çıkmak için bir yöntem (bir alet veya uzay aracı) bulup da denemeye çalışsın.’’ şeklindedir. ِ Aşağıdaki tefsir metinlerine de bakılabilir, Ayrıca Li-yekta‘ ifadesinin “yol kat etsin” şeklinde aktarılması kata‘a (lafzen, “kesti”) fiilinin bilinen deyimsel anlamına dayanmaktadır (“mesafe kat etmek”); Ebû Müslim’in yekta‘ ibaresine ilişkin yorumu da bu yöndedir Bkz: (Râzî ve Taberisi) tefsirlerine. Ayrıca 1400 sene önce bu ayetle gelecekte insanoğlunun çalışması sonucu icat edeceği alet ve araçlarla semaya, uzaya gidebileceğine de bir işaret yapılmıştır, zira yüce Allah mümkün olmayan bir şeye insanı davet etmez. (الله اعلم ) Not: Bu ayet, Allah ile kul arasına vasıta/aracı, şefaatçi ve kayırıcılar/koyan, bir aracı olmadan Allah ne dünyada, ne de ahirette o kimseye yardım etmeyeceğini düşünen kimselerin bu düşünce ve iddialarını reddetmektedir. Yani Allah’ın yardımı için bir aracıya/ şefaatçiye gerek yok. Herkes kendi ameli ile yüce Allah’ın huzuruna gelir ve dünyadaki ameline göre muamele görecektir. Çünkü o gün hiçbir kimsenin şefaati, duası, ricası ve hatırı fayda vermeyecektir. فقيل من كان يظن من الناس أن الله لا ينصره فليجهد جهده وليصعد السماء ثم ليقطع المسافة فلينظر هل ينفعه كيده في إزالة غيظه لما يدعى إليه من دين الله فإن الذي حكم الله به لا يبطل يكيد الكائد عن أبي مسلم (مجمع البيان في تفسير القرآن - مفاتيح الغيب وقال مجاهد: النصر يعني الرزق، والهاء راجعة إلى "مَنْ" ومعناه من كان يظن أن لن يرزقه الله في الدنيا والآخرة: نزلت فيمن أساء الظن بالله - عز وجل - وخاف أن لا يرزقه (اللباب في علوم الكتاب) والظاهر أن الضمير في {ينصره} عائد على {من} لأنه المذكور، وحق الضمير أن يعود على المذكور وهو قول مجاهد. وحمل بعض قائلي هذا القول النصر هنا على الرزق كما قالوا: أرض منصورة أي ممطورة.( البحر المحيط - روح المعاني) ( مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير] على كلا الاحتمالين.واسم {السماء} مرادٌ به المعنى المشهور على كلا الاحتمالين أيضاً أخذاً بما رواه القرطبي عن ابن زيد أنه قال في قوله تعالى: { ({فليمدد بسبب إلى السماء} قال: هي السماء المعروفة، (التحرير والتنوير) وذكر بعضهم: أن ضمير {لن ينصره} عائد إلى {من} ومعنى القطع قطع المسافة والمراد بمد سبب إلى السماء الصعود عليها لوالمعنى من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليصعد السماء بسبب يمده ثم ليقطع المسافة ولينظر هل يذهب كيده ما يغيظه من حكم ( (الميزان في تفسير القرآن)  

[5] Yahut göğe erişecek bir vasıta arasın, o vasıtayla mesafeyi kat'etsin veya ip ile göğe çıksın bir kere baksın bir şey yapabilir mi Nusratı, vahyi kesilebilir mi? Bunlar mümteni olunca öfkelenmesinde fayda yoktur. Yahut Allah kendisine rızk vermez zannında bulunan kimse ne kadar feryat ederse etsin, kendini boğsun, yine kısmete galebe edemez, bu fiili ona rızk verdirmez.[6] Veya düşünsün dursun.[7] Maksadına erebilir mi? Asla!  

7 Krş. Yûnus, 10/103; Mü’min, 40/51; Fetih,48/6  

(Bu ayetin gerçek anlamının ne olduğu konusunda çok farklı görüşler vardır. Konuyu bütünlüğü içinde göz önünde bulundurursak, ayet aslında şu anlama gelmektedir: “Sen Allah’ın hükümlerini değiştirmek için ne yaparsan yap, bu hükümler ve emirler senin düzenlerine uygun düşsün veya düşmesin, kullandığın hiç bir alet ve tuzağın işe yaramadığını göreceksin.)  

Bu ayet Hacc 22:11. ayetten itibaren ele alınan ve iman ile inkâr arasındaki çizgide bulunan olumsuz insan tipiyle ilgilidir; yoksa iddia edildiği gibi konu hiçbir şekilde Hz. Muhammed’le ilgili değildir.  

1 Âyetin bu bölümü, “...hemen yukarıya bir ip uzatsın, sonra (kendini boğup) nefesini kessin de bir baksın...” şeklinde de tercüme edilebilir. 2 Bu soru inkaridir. Yani; “kurduğu tuzak Hz. Muhammed (a.s)’a gelecek yardımı engellemek bir tarafa, kendi öfkesini bile gideremeyecek.” demektir.  

14 Yani, kendisine yardım için Allah’ın yeterli olmadığını; öyle anlaşılıyor ki, “[imanla küfrün] sınır[ında] Allah’a kulluk eden” (bkz. 11. ayet) ve bu yüzden de Allah’ın gücünün insanı bu dünyada da, öte dünyada da mutluluğa ulaştırmaya yeteceğinden şüphe eden kimse îma ediliyor. Yukarıda hû kişi zamiriyle Hz. Peygamber’in işaret edildiği yolunda müfessirlerin çoğunluğunun ileri sürdüğü görüş bizce, biraz zorlama bir görüştür ve yukarıdaki anlam akışıyla çakışmamaktadır.15 Li-yekta‘ ifadesinin “yol katetsin” şeklinde aktarılması kata‘a (lafzen, “kesti”) fiilinin bilinen deyimsel anlamına dayanmaktadır (“mesafe kat etmek”); Ebû Müslim’in yekta‘ ibaresine ilişkin yorumu da bu yöndedir (Râzî). “[Başka] bir yolla” (bi-sebebin) ifadesi ise yukarıda 12-13. ayetlerde dile getirilenlerle alakalıdır.16 Lafzen, “onu öfkelendiren” ya da “kızdıran şeyden”; yani kendini çaresiz ve terk edilmiş bulmanın verdiği sıkıntıdan.  

[2806] Hu zamirinin Allah Rasûlü’nü gösterdiği görüşü sûrenin bağlamıyla uyuşmamaktadır. Baştan beri Allah Rasûlü’ne hiç atıf yapılmaması bir yana, konu tevhid, muhatap da insan cinsidir. [2807] Yani: “..her zaman ve mekânda..” [2808] Sebeb, hurma ağacına çıkmak için hurmanın tepesine bağlanarak aşağı sarkıtılan ipe denir. Âyet, Allah’a ulaşmada doğru vesilenin dua olduğu imasını içerir. [2809] Veya 31. âyetin ışığında: “o ipi kessin (de kendini parçalanmak üzere yere bıraksın)”. Parantez içi açıklamaların gerekçesi âyetin bağlamı, özellikle de 12-13. âyetlerdir. Sınırda kulluk edenlerden imanı Allah’a has kılmaları istenmektedir. [2810] Hel soru edatının genellikle cevabın olumluluğuna delâlet ettiği hatırlanmalıdır. Keyd’in müsbet anlamı için bkz: 12:76. Bu belâgat şahikası âyetin konumu da, mefhumu da emeği gerektirmektedir. Bu âyetin nasıl anlaşılması gerektiği, muhatabın kimliğine göre değişkenlik arzeder. Bu konuda iki ihtimal vardır: 1) Muhatap inkârcılardır: Bu inkârcılar: a) Birinci ve ikinci sınıfı 8 ve 11. âyetlerde dile gelen “insanların” bir üçüncü sınıfı da olabilir. Bağlaçsız gelmesi ve mine’n-nâsi men.. kalıbının kullanılmaması üçüncü bir sınıf olma ihtimalini zayıflatıyor. b) 11. âyetteki “sınırda kulluk edenler” içinden birileri olabilir: Doğrusu bu olsa gerektir. Burada resmi çizilen tip iman küfür sınırında tereddüt eden bir tiptir. “Uzak tanrı” düşüncesi öylesine yer etmiş ki, bu yüzden ne Allah’a aracısız kulluk edilebileceğine, ne de Allah’ın yardım edeceğine aklı yatıyor. Bu düşünce ile Allah’ın dininden çıkmak istiyor, onu da yapamıyor. Neticede öfkeden patlayacak hale geliyor. Bu âyet işte bu tipe ‘ironik’ bir îmâ ile öfkesinden kurtulmanın yolunu tarif ediyor ve zımnen diyor ki: Aracısız ne kulluk olur, ne de Allah’ın yardımı gelir düşüncesini aklından kazı! Bunun tek yolu bu! Allah uzak değil, şahdamarından yakındır. Eğer bu hakikate inanmak yerine bir adım daha atınca küfre düşecekmiş gibi sınırda inanmaya devam edersen, bu seni teskin ve tatmin etmek yerine öfkelendirir. Bu takdirde işte sana öfkeden kurtulmanın kestirme yolu..” c) Üçücü bir ihtimal; “kendisini öfkelendiren şey” ile kast edilen Furkan 27’de beliğ bir biçimde tasvir edilen, ahirette kendi kendisini aldatmış insan tipi olabilir. Bu tip, kendisini Hesap Günü kurtarsın diye Allah’la arasına aracı koyduğu kişiden dolayı hayal kırıklığına uğrayınca, “Ah, keşke!” diyecek, ama iş işten geçmiş olacaktır. 2) Muhatap Allah Rasûlü’dür: Bu takdirde Hac 15’i, En’âm 35 ışığında anlamak daha doğru olur. Zira her iki âyetin de ortak noktası “bir biçimde göğe uzanmak”tır. Hac 15’te bunun sebeb adı verilen “ip merdiven” ile, En’âm 35’te ise bunun sullem adı verilen “merdiven” ile yapılması teklif ediliyor. Üslup, imkânsızı teklif ve meydan okuma üzerine kuruludur. Zımnen denilen şudur: Allah’ın sana yardım etmeyeceğini sakın aklına dahi getirme! Kâfirlerin ısrarla istedikleri mucizeleri sen göğe tırmanıp da zorla indiremezsin. Diyelim ki bunu başardın, bu takdirde dahi seni üzen ve öfkelendiren kâfirler inatlarından vazgeçmezler. Yani sorun yine çözülmüş olmaz. En iyisi sen Allah’a teslim ol ve içini ferah tut!  

(Elbette ki hayır!., çünkü mümin suresinin 51 ile 52. ayetlerinde: "Şüphe yok ki biz, peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında, hem de, şahitlerin şahitlik edeceği günde mutlaka yardım ederiz. O gün zalimlere özür dilemeleri, hiç bir yarar sağlamaz. Lanet onların üzerinedir, yurdun kötüsü de onlarındır'' buyurulmuştur.)  

Dine karşı olan, Hz. Peygamberin dininin yücelmesini bir türlü çekemez, kıskanır. Oysa Allah’ın Peygamberine yardımı o derece kesindir ki, o düşmanın yapacağı tek şey, kahrından kendini boğmaktır. Kendini asmakla beraber, âhiretten bakabilirse baksın bakalım: Din galip gelmesin diye başvurduğu bu çare, Allah’ın dinine yardımına sanki mani olacak mı olmayacak mı?  

Bu âyete şöyle bir mânâ da verilir: Kim Allah'ın, dünyâda ve âhirette ona (yani peygamber'e) yardım etmeyeceğini sanıyor idiyse (şimdi öfkesini gidermek için) bir sebeple göğe uzansın (gökle yer arasındaki mesâfeyi) kat'etsin de baksın; tuzağı, öfkelendiği şeyi giderecek mi? (Bu hareketiyle Allah'ın, Elçisine yaptığı yardıma engel olacak mı? Yani o adam ne yaparsa yapsın nâfile. Allah dilediğini yapar. Kâfirler hased ve öfkelerinden çatlasalar da Allah'ın, Elçisine ve mü'minlere yardımına engel olamazlar.)  

[1] Esed ve Gatafan kabîlelerinden İslâm'a da'vet olunan bir kavim: "Bizimle Yahûdîler arasında dostluk vardır. Korkarız ki Muhammed mağlûb olursa Yehûd ile dostluğı gayb itmiş olacağından mutazarrır oluruz" didiler. Ve bu âyet-i kerîme onlar hakkında nâzil idilmişdir.  

[*] Göğe yönelmek demek Allah'ın makamına yönelmek demektir. En yaygın şekli ellerini göğe açarak dua etmek veya namaza durmaktır.  

2786 There is some difference of opinion as to the interpretation of this verse. Most Commentators are agreed that the pronoun "him" in the second line ("will not help him") refers to the Prophet, and that the "any" in the first line refers to his enemies, who wished to see him destroyed and removed from the scene of his labours, Ibn 'Abbas, whom I have followed here, and whom a great number of Commentators follow, construes the later clauses in the sense given in the text. Freely paraphrased, it means: if the enemies of Allah's Messenger are enraged at his successes, let them fix a rope to their ceiling and hang themselves. Sama 1 is thus rendered by the word "ceiling". If Sama'' is rendered by the word "heaven" (the usual meaning), the paraphrase would be: if the enemies of Allah's Messenger are enraged at the help he gets from heavens, let them stretch a rope to heaven and see if they can cut off the help that way!-in other words, they are fools if they think they can intercept Allah's help by their petty devices!