Fetih Sûresi 25. Ayet Meali

Müslümanlardan bazıları, diplomatik alanda yenildiklerini düşünerek ilk etapta bu anlaşmaya karşı çıkmıştı. Çünkü Müslümanlar Medine’ye hareket etmeden önce Kâbe’yi ziyaret edeceklerine kesin gözüyle bakıyorlardı. Ancak Allah’tan gelen bir emirle ve bu emir doğrultusunda Hz. Muhammed’in talimatıyla imzalanan antlaşma gereği inananlar Kâbe’yi ziyaret edemeden ve anavatanlarını göremeden Medine’ye dönmek zorunda kalmışlardı.Hudeybiye’ de Kureyşliler, Müslümanların hem Mekke’ye girmelerini engellemişler hem de hazırladıkları kurbanların Mina’da kesilmesine mâni olmuşlardı. Buna rağmen Allah, savaşa izin vermemişti. Bunun en büyük sebebi; Müslüman olduğu halde Müslümanlığını açığa vuramamış birçok kadın ve erkeğin müşriklerle aynı yerde yaşamasıydı. Eğer savaş olsaydı, onlar da müşriklerle beraber Müslümanlar tarafından öldürüleceklerdi. Çünkü onların Müslüman olduğunu kendilerinden ve Allah’tan başka kimse bilmiyordu.  

 Hudeybiye’de Kureyşliler, müslümanların Mekke’ye girmelerine engel olmakla hem Mescid-i Haram’ı ziyaret etmelerine, hem de hazırlanan kurbanlarını Minâ’da kesmelerine mani olmuşlardı. Ziyaretten alıkonma karşısında müslümanlara savaş ve fetih izninin verilmeyiş sebebi, Mekke’de bulunan ve henüz imanını açığa vuramamış müminlerin varlığı idi. Müminler, Kureyşli kâfirlerden seçilip ayrılamadıkları için fetih ertelenmişti.  

(*) Müslümanlardan bazıları, diplomatik alanda yenildiklerini düşünerek ilk etapta bu anlaşmaya karşı çıkmıştı. Çünkü Müslümanlar Medine’ye hareket etmeden önce Kâbe’yi ziyaret edeceklerine kesin gözüyle bakıyorlardı. Ancak Allah’tan gelen bir emirle ve bu emir doğrultusunda Hz. Muhammed’in talimatıyla imzalanan antlaşma gereği inananlar Kâbe’yi ziyaret edemeden ve anavatanlarını göremeden Medine’ye dönmek zorunda kalmışlardı. Hudeybiye’ de paganlar/müşrikler, Müslümanların hem Mekke’ye girmelerini engellemişler hem de hazırladıkları kurbanların Mina’da kesilmesine mâni olmuşlardı. Müşriklerin bu tutumuna rağmen Allah, Mekke’ye Müslümanların girmeleri için savaşa izin vermemişti. Bunun en büyük sebebi; Müslüman olduğu halde Müslümanlığını açığa vuramamış birçok kadın ve erkeğin müşriklerle aynı yerde yaşamasıydı. Eğer savaş olsaydı, onlar da müşriklerle beraber Müslümanlar tarafından öldürülebilirdi. Çünkü onların Müslüman olduğunu kendilerinden ve Allah’tan başka kimse bilmiyordu. (C. Külünkoğlu Meali 25. Ayet Açıklaması) Yani bu mevcut durum da hikmetsiz değildi. Hem Mekke’de yerleşik mü’minleri korumak için hem de günü gelince Mekkelilerin gönlünü İslâm’a açmak için Mekke’ye savaş yoluyla giriş izni verilmemişti.  

[2] Boğazlanacak yere.[3] Fetih çabucak müyesser olsaydı, rüya o sırada tahakkuk edeydi kâfirlerle kavga sırasında aralarında tanımadığınız mü'minler de helâk olurdu da canınız sıkılırdı. Yahut size diyet veya kefaret vâcip olurdu da meşakkat çekerdiniz.  

11 Bilindiği üzere, Hudeybiye Antlaşması’na göre, Hz. Peygamber umre haccından vazgeçmiş ve mü’minler de yanlarında getirdikleri kurbanları Hudeybiye’de kesmek zorunda kalmışlardı. Ayet bu olaya işaret ediyor.  

(O zamanlar Mekke-i Muazzama’da imanlarını gizleyen-gizlemeyen birçok Müslüman vardı. Onlar güçsüzlüklerinden dolayı hicret edememişlerdi. Eziyet ve işkenceye maruz kalmışlardı. Böyle bir durumda savaş olsaydı ve Müslümanlar kâfirleri kovalayarak Mekke’ye girselerdi, kâfirlerle birlikte bu Müslümanları da, tanınmadıklarından dolayı öldürebilirler, durumun farkına vardıklarında da bu durumdan acı ve üzüntü duyarlardı. Ayrıca müşrik Araplara da “Bu insanlar savaşta kendi din kardeşlerini bile öldürmekten çekinmiyorlar” deme fırsatı verilmiş olurdu. Bu bakımdan Allah, bu çaresiz Müslümanlara merhamet edip ayrıca müminleri üzüntü ve lekelenmekten kurtarmak niyetiyle bu olayda savaşa fırsat vermedi.)  

1 Mearre: Uyuz illeti gibi rahatsız eden maddi veya manevi dert, meşakkat ve günah demektir. Bu ifadeyi bazıları diyet, bazıları keffaret, bazıları günah, bazıları da küffarın serzenişi veya vicdanda elem ve teessüf ile tefsir etmişlerdir. Esasen, günah ve diyet ifadeleri zayıftır. Çünkü dar’ül-harb’de imanı gizli olan bir mü’minin öldürülmesinde günah ve diyet yoktur. Keffaret hakkında da mezhep imamlarının ihtilafı vardır. Hanefilere göre bir “harbî” dar’ül-harbde Müslüman olsa ve kendi ülkelerine girmiş olan bir Müslümanı öldürse ona kısas da diyet de yoktur.  

29 Bu parantez içi açıklama, Râzî’nin bu ayet ile önceki arasındaki bağlantı ile ilgili yorumuna dayanmaktadır.30 Yani, Kâbe’den; ki H. 7. yıla kadar Müslümanların oraya yaklaşması yasaktı.31 Bkz. sure 2, not 175.32 Yani, öldürebileceğiniz. Hz. Peygamber’in ve arkadaşlarının Medine’ye hicretinden sonra birçok Mekkeli kadın ve erkek İslam’ı kabul etmiş, fakat müşrik Mekkeliler tarafından göç etmelerine izin verilmemişti (Taberî, Zemahşerî). Onların kimlikleri, Medinedeki Müslümanlar tarafından genellikle bilinmiyordu.33 Bu, Zemahşerî’nin yorumu olup Râzî, İbni Kesîr ve diğer bazı müfessirler tarafından da benimsenmiştir.34 Yani, inananlar diğerlerinden ayırd edilebilsin ve gerçekte vuku bulduğu gibi, zamanı geldiğinde birçok Mekkeli İslam’ı kabul edebilsin diye.35 Lafzen, “birbirlerinden ayırd edilebilmiş olsalardı”: yani Mekkeliler arasındaki müminler ile müşrikler. Yukarıdaki ifade, daha geniş anlamda, insanın Allah’ın rahmetini mi, yoksa gazabını mı hak ettiğinin hiçbir zaman bilinemiyeceğine işaret eder.  

[4614] Zımnen: O zaman Allah sizin elinizi onlar üzerinden çekmezdi (Bkz: bir önceki not; ayrıca krş: Zemahşerî ve Râzî). [4615] Yani bu mevcut durum da hikmetsiz değildi. Hem Mekke’de yerleşik mü’minleri korumak için hem de günü gelince Mekkelilerin gönlünü İslâm’a açmak için. Bu âyet, Medine’deki Müslümanların hicret etmeyen mü’minlerden sorumlu olmadıklarını söyleyen Enfal sûresinin 72. âyetini dengeler. Orada hicret özendirilirken, burada henüz hicret etmemiş mü’minlerin can güvenliği korunmaktadır. [4616] Mekke’deki bu kişiler Velid b. Muğire’nin oğlu Velid, Seleme b. Hişam, Ayaş b. Ebi Rebia, Ebu Cendel, Ebu Basîr, Ümmülfadl, Kulsum bt. Ukbe b. Ebi Muayt gibi mü’minlerdi (İbn Âşûr). “Henüz tanımadığınız” buyuruluyor, çünkü her an yeni ihtidalar oluyordu. Bunlar kendilerini gizliyorlardı. Bunların sayısının hayli yekûn tuttuğunu Ebu Cendel ve Ebu Basir’in sahil yolundaki karargâhlarının bir yıl dolmadan Mekkelileri dehşete düşürecek sayıyı bulmasından çıkarabiliriz.  

İslâm’a inanmış olup Mekke’den Medine’ye hicret imkânı bulamayan ve Medine’deki Müslümanlarca bilinmeyen çok mümin vardı. Kalınan zor durumlar şunlar olabilirdi: Meşakkat, diyetin gerekmesi yahut öldürülmelerinden ötürü keffaret, üzüntü, kâfirlerin kınamaları (mümin mümini öldürüyor diye ayıplamaları) müminleri bulup seçme hususunda tam araştırma yapılmaması sebebiyle günaha girme.Allah Teâlânın gözettiği faydanın diğer boyutu şu idi: Mekke’nin kanlı bir şekilde fethedilmesini istemiyordu. Mekke’yi çevreleyen şartların hazırlanması ile, kendilerinin kanaat getirmesiyle İslâm’a girmelerini istiyordu. Nitekim Hudeybiye’den sonraki iki yıl bu maksada kâfi geldi.  

[*] iltifat  

4903 The Muslims from Madinah had brought the animals for sacrifice with them, and had put on the Ihram or pilgrim's garb (see n. 217 to 2:197), but they were not only prevented from entering Makkah, but were also prevented from sending the sacrificial animals to the place of sacrifice in Makkah, as they could have done under 2:196. The sacrifice was therefore actually offered at Hudaybiyah. 4904 There were at the time in Makkah believing Muslims, men and women, and the faith of some of them was unknown to their brethren from Madinah. Had a fight taken place in Makkah, even though the Muslims had been successful, they would unwittingly have killed some of these unknown Muslims, and thus would unwittingly have been guilty of shedding Muslim blood. This was prevented by the Treaty. 4905 Allah works according to His wise and Holy will and Plan, and not according to what seems to us, in the excitement of human life, to be the obvious course of things. By preventing a fight He saved many valuable lives, not only of Muslims but also of some who became Muslims afterwards and served Islam. He grants His Mercy on far higher standards than man in his limited horizon can see. 4906 If the party from Madinah could have distinguished Muslims from non- Muslims among theMakkans, they might have been allowed to enter and punish the pagan Quraysh for their inordinate vanity and gross breach of the unwritten law of the land. But in the actual circumstances the best solution was the Treaty of Hudaybiyah.