Enfâl Sûresi 25. Ayet Meali

[156] Fitne ve ondan sakınma hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 544-546; II, 484-488.  

Onun için Allah “İçinizden, iyi ve yararlı olana davet eden, kötü ve yanlıştan alıkoyan bir topluluk mutlaka bulunsun” buyurmaktadır (A. İmran 3/104). Zulme seyirci kalmak da zulümdür. Yani zalimi seyretmek ve zulmüne karşı koymamak da zalimliktir. “Allah’ın laneti zalimleredir.” (A’raf 7/44, Hud 11/18) Allah’ın lânet ettiği bir toplumun cezasız kalması düşünülemez. “Allah, zalimleri mutlaka helak edecektir.” (Kasas, 28/59)  

Bu âyette, müslümanların kötülüklere karşı cephe almada duyarlı olmaları emredilmekte, aksi takdirde azabın bütün toplumu kapsayacağı uyarısı yapılmaktadır.  

Çevrelerindeki kötülüklere göz yumup sorumluluklarını yerine getirmeyenler zararı paylaşırlar (3:114; 5:79; 9:71; 22:41).  

Müfessirlerimiz âyet-i kerîmedeki azap tehdidinin kapsamına girmemek için, her mü’minin, gücü nispetinde iyiliği tavsiye edip, kötülükten sakındırma vazifesini yapması gerektiğini beyan etmişlerdir.  

1- Samimiyet sınavı. Aldatma, aldatılma. Baskı ve zulüm. Ateşte yakmak anlamındaki fetn kökünden türemiştir. Anlamı, “altın, gümüş gibi değerli maddelerin kendileriyle kaynaşmış olan değersiz maddelerinden ayrıştırılması, yani saflaştırılması amacı ile yüksek ateşte eritilmesi” işlemidir. Fitne sözcüğü, kişinin samimiyetinin iç yüzünün ortaya çıkması için; savaş, baskı, zulüm, zenginlik, yoksulluk, hastalık, ölüm, ün, mevki, mal, mülk gibi konularda tabi tutulduğu samimiyet sınavıdır.  

(3)“Şu âyetin sırrı şudur ki: Bu dünya bir meydân-ı tecrübe ve imtihandır ve dâr-ı teklif ve mücâhededir (imtihan ve cihâd yeridir). İmtihan ve teklif, iktizâ ederler (gerektirirler) ki, hakīkatler perdeli kalıp, tâ müsâbaka (yarışma) ve mücâhede ile Ebû Bekir’ler (ra) a‘lâ-yı illiyyîne (en yüce makamlarına)çıksınlar ve Ebû Cehil’ler esfel-i sâfilîne (en aşağılara) girsinler. Eğer ma‘sumlar (günahsızlar) böyle musîbetlerde sağlam kalsa idiler, Ebû Cehil’ler aynen Ebû Bekir’ler (ra) gibi teslîm olup, mücâhede ile ma‘nevî terakkī (yükselme) kapısı kapanacaktı ve sırr-ı teklif (imtihan sırrı) bozulacaktı.” (Sözler, 14. Söz, 40)  

(*) Çünkü zulme seyirci kalmak ve ona karşı koymamak da zulümdür. Yani zalimi seyretmek ve zulmüne karşı koymamak da zalimliktir. “Allah’ın laneti/kınama ve dışlaması/ ise zalimleredir.” (A’raf 7/44, Hud 11/18) Yani bu âyette, müslümanların her zaman zulme, haksızlığa, zorbalığa ve kötülüklere karşı cephe almada duyarlı olmaları emredilmekte, aksi takdirde azabın/sıkıntının bütün toplumu kapsayacağı uyarısı yapılmaktadır.  

Yüce Allah bu türden bir fitneye kaşı duyarlı olunması gerektiğini ifade ederek, eğer muhataplar bu noktada duyarsız davranırlarsa meydana gelecek sıkıntı ve felaketin sadece söz konusu fitneyi meydana getiren zalimlerle sınırlı kalmayacağını, o toplumun bütün fertlerini içereceğini haber vermektedir.  

1 Fitne: Altın ve gümüş gibi bir madeni, iyisini kötüsünden ayırmak için ateşe sokmak demektir. Mecâzen, sıkıntıya sokmak, imtihan etmek, anlamlarına gelir. Fitneden korunun zira o fitne içinizden sadece zulmedenlere isabet etmez. Yalnız onlara mahsus bir musibet olmakla kalmaz, belki umumileşir, size de şamil olur. Bazı günahlar vardır ki zararı genel olur. Sebep olacağı fitne ve musibet yalnız o günahı yapan, bu suretle kendine ve diğer insanlara zulmetmiş olan zalimlere münhasır kalmaz da kurunun yanında yaşı da yakar. Meselâ iyiliği emir, kötülüğü yasaklama emrinin yerine getirilmemesi, akide ifsadına, kardeşliklerin yok olmasına ve cihad’dan uzaklaşmaya sebep olur. Bir şahsın hatası bir orduyu batırabilir. Bir geminin dibini delmeğe uğraşan bir şahsın fiili öyle bir musibet doğurur ki bu fitne o geminin içinde bulunanlardan yalnız onu delene veya ona yardım edenlere veya görüp sükût edenlere değil hiç haberi olmayanlara varıncaya kadar hepsine isabet edecek bir musibet oluverir. Ve hatta hiç haberdar olmayanların gafletlerinden dolayı zararları daha fazla olabilir. Bunun için böyle bir musibete meydan vermemek için korunmak ve onu deleni menetmek o gemide bulunanların hepsine farz-ı kifaye olan bir vazifedir. Fakat dikkat edilmek lâzım gelir ki gemiyi delmeğe kalkanı menedelim derken muvazeneyi bozup geminin devrilmesine de sebebiyet vermemelidir. (Elmalılı) Bk. (Bakara: 191)  

25 Burada “kötülük yönündeki ayartı” ifadesiyle aktarılan fitne terimi geniş bir kavramlar kümesini kucaklamaktadır: “ayartma”, “imtihan”, “deneme”, ya da “kişinin sınanıp denendiği bir bela” gibi. Ayrıca nisbeten birbirine yakın bu anlamlar dizisinin bir uzantısı olarak: “fesad/karışıklık” (3:7 ve 6:23’de olduğu gibi), “ihtilaf” yahut “çekişme” (gruplaşmalara yol açan ya da insanın gruplaşmalar içindeki yerini tayin eden bir “imtihan” fikrini bünyesinde taşıdığı için); keza “zulüm” ve “baskı” (insanın yoldan çıkmasına, manevî değerlere olan inancını yitirmesine yol açabilecek bir bela ya da musîbet olduğu için -fitne bu anlamda 2:191 ve 193’de geçiyor) ve nihayet “kargaşalık/fesad”, “birbirine düşme” ve “kardeş kavgası” (bütün bir toplumu ya da cemaati şaşkınlığa ve giderek başıbozukluğa ve anarşiye sürüklediği için). “Kötülük yönünde ayartı” ifadesi, bütün bu anlamları kucaklar göründüğü için, yukarıdaki akış içinde en uygun karşılık olarak geldi bize: Yalnızca, ruhî/manevî gerçekleri açıkça ve kesin olarak inkar edenlerin bu ayartıyla karşı karşıya bulunmadıkları, fakat başka şartlarda iyi ve dürüst olanların da kendilerini doğru yoldan uzaklaştırabilecek her şeye karşı belli bir süreklilik içinde ve bilinçli olarak korunmadıkları takdirde bu ayartının kurbanı olabilecekleri fikri de bu karşılığın isabetli olduğunu göstermektedir.  

[1352] Zalemû zımnen “Bilinci altüst olmuş kimseler” imasını taşır (Bkz: 7:148, not 109). [1353] Söz geliminden: “..içinizden kötülüğe karşı aktif olmayan pasif iyileri de kuşatacaktır”. Zımnen: Pasif iyi aktif kötünün destekçisidir. İbn Cinni le tusibenne olarak okumuştur. Bu durumda anlamı şöyle olur: “…o içinizden yalnızca bilinci alt üst olmuş kimselere mutlaka musallat edilecektir” (İtkân II, 230).  

[*] Çevrenizde olan yanlışlıklara duyarsız kalmayın, bana dokunmayan yılan bin yıl yaşasın diye düşünmeyin. Çatışma ve bozulma ortamı bir kere oluşmaya başladığı zaman sadece suçlulara değil herkese zarar verir.  

(7) Toplumda kötülük yaygınlaşır, kötülükten sakındırması gerekenler de görevlerini yerine getirmez veya yetersiz kalırlarsa, ceza toplumun bütününe birden gelir. 3:104 ve 7:164-165 ve 11:116’ya bakınız.  

1198 Fitnah has many meanings: (1) the root meaning is trial or temptation, as in 2:102 and 8:28; (2) an analogous meaning is trial or punishment, as in 6:74; (3) tumult or oppression, as in 2:193; and here; and in 8:39; (4) there is here (8:25) the further shade of meaning suggested, discord, sedition, civil war. This warning against internal discord or tumult was very necessary in the Civil Wars of early Islam, and was never more necessary than it is now, for it affects innocent and guilty alike, (see also 9:94).