Enfâl Sûresi 17. Ayet Meali

Hz. Muhammed (s.a.a), savaştan önce yerden bir avuç taş alıp yüzleri kara olsun diye müşriklere atmıştı. Buna işaret edilmektedir.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/249; 3/123; 9/25.  

17.Mücahid`den rivayet edildiğine göre Müslümanlar Bedir savaşından dönünce, aralarında: "Ben filancayı öldürdüm", "Ben de filancayı öldürdüm" diye konuşmaya başladılar. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Ayeti kerimenin ikinci bölümü hakkında değişik rivayetler nakledilmiştir. Ancak bunların en meşhuruna göre Bedir savaşında iki ordu karşı karşıya gelince Resulullah (a.s.) yerden bir avuç kum aldı ve müşriklerin üzerlerine attı. Yüce Allah bu kumların tanelerini müşriklerin gözlerine ulaştırdı ve böylece müşrikler etrafı göremez oldular. İbnu Cerir, İbnu Ebi Hatim ve Taberani Bedir savaşı esnasında müşriklerin tarafında olan ve daha sonra İslâm`a giren Hakim bin Hizam (r.a.)`ın şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir: "Bedir savaşı esnasında gökten çakılların dökülmesi gibi bir ses duyduk. Bunlar bir tepsinin üzerine dökülüyormuş gibi ses çıkarıyordu. Resulullah (a.s.) da o zaman bilinen kum tanelerini attı ve biz yenilgiye uğradık. Yüce Allah`ın: "Attığın zaman sen atmadın ancak Allah attı" sözünde kastedilen de budur. Ebu Şeyh de bunun bir benzerini Cabir bin Abdullah (r.a.) ve Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet etmiştir.  

Bkz. 2/249, 3/123, 9/25Ayetteki “rama” kelimesi, Kur’an’da 7 ayette 9 kere geçer. “Atmak ve “saçmak” anlamlarına geldiği gibi “bir kimseye bir suç isnat etmek” anlamında da kullanılır ki buna göre “soyut yükleme” anlamına gelir. Bu ayette düşmanların kalbinde oluşan korku, yılgınlık ve isteksizlik gibi olumsuzluklar melekelerin, Allah’ın kurguladığı sistem gereği melekler vasıtasıyla yüklendiği, dolayısıyla Allah tarafından planlandığı belirtilmektedir. Anlaşıldığına göre, bir insanın veya toplumun tercihleriyle bir araya getirdiği ve içinde taşıdığı şartlara göre melekler iniyorlar, o insanın kalbinde olumlu veya olumsuz melekeleri oluşturuyorlar. Ayeti bu şekilde düşünmek, Allah’ın evrene koyduğu kanunların uygulamasını/sünnetini değiştirmeyeceğini ifade eden Fetih, 48/23, Fatır, 35/43, Ahzab, 33/62 ve İsra, 17/77 gibi ayetlerle de uyumluluk arz ediyor.Ayette; “attığın zaman (aslında) sen atmadın, Allah attı” ifadesiyle Sünnetüllah’ın tecellisinden bahsediliyor. Eylemlerin bir insana bakan tarafı vardır, bir de Allah’a bakan tarafı. “Attığın zaman” ifadesi insanın rolünü, “(aslında) sen atmadın (Allah attı)” ifadesi ise tesirin Allah’a ait olduğunu göstermektedir. Yani eylemleri sonuçlarıyla beraber yaratan Allah’tır.Bedir Savaşının en kızıştığı anda Cibril’in talimatıyla Hz. Muhammed bir avuç kum alarak Kureyş ordusunun üzerine atıyor. Atılan kumun etkisiyle müşriklerin gözleri görmez oluyor. Onlar bu kumların temizliğiyle uğraşırken Hz. Peygamber hücum emri veriyor ve böylece inkârcılar bozguna uğruyor. Bu hadise ile aynı zamanda varlık âleminde meydana gelen her olayın sebeplere bağlanması açık bir şekilde kendini gösteriyor. Bilim dilinde “kozalite/nedensellik/sebep sonuç ilişkisi” dediğimiz bu olaya Kur’an “Sünnetullah” demektedir.  

Bedir savaşında teke tek vuruşmalardan sonra Hz. Peygamber hücum emri vereceği anda Cibril’in talimatı üzerine yerden bir avuç toprak alıp Kureyş ordusunun üzerine doğru fırlattı ve “yüzleri kavrulsun” buyurdu. Müşrikler gözlerine giren tozları gidermekle meşgul iken Hz. Peygamber orduya hücum emri verdi. Savaş bilinen zaferle sonuçlandı.  

 Kureyş ordusu, müslümanlarla savaşmak için ilerleyince Resûlullah (s.a.) ellerini kaldırarak: «Allah’ım! Kureyş, senin Resûlünü yalanlayan kibirli liderleriyle geldi. Allah’ım! Bana verdiğin sözü yerine getirmeni diliyorum!» diye dua etti. Ve iki topluluk karşılaşınca yerden bir avuç toprak alıp düşmanın yüzlerine doğru serpti. Kureyş ordusunun gözleri görmez oldu ve sonunda bozguna uğradılar. İşte bu âyette bu atışa işaret edilmekte, onu atanın gerçekte Allah olduğu bildirilmektedir. Çünkü bu bir mucize idi ve Peygamber, onu atarken kendi adına değil, Allah adına atmıştı.  

1- Sakın elde ettiğiniz başarı sizi şımartmasın. Size gücü veren de onu kullanacak aklı veren de Allah'tır. Sahip olduğunuz hiçbir şeyin yaratıcısı siz değilsiniz. Onu size vereni sakın göz ardı etmeyin. Unutmayın! Oku atan sizin eliniz olabilir ama ellerinizi de ellerinize atacak gücü de veren Allah'tır.  

(1)“Gazve-i Bedir’de, şu âyet haber veriyor ki; Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm bir avuç toprak ile küçük taşları aldı, küffar (kâfirler) ordusunun yüzüne attı; شاَهَتِ الْوُجُهُ [Yüzler(i) kara olsun!] dedi. شاَهَتِ الْوُجُهُ kelimesi bir kelâm iken, onların her birinin kulağına gitmesi gibi, o bir avuç toprak dahi, her bir kâfirin gözüne gitti. Her biri kendi gözü ile meşgûl olup, hücumda iken, birden kaçtılar. (...) Hârika olan şu hâdise, esbâb-ı âdî (basit sebebler) ve kudret-i beşer (insanın gücü) dâhilinde olmadığından, Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân: *وَماَ رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللّٰهَ رَمٰي [Attığın zaman da (sen)atmadın, fakat Allah attı!] fermân eder. Yani o hâdise, kudret-i beşer hâricindedir. Kuvve-i beşeriye(insan kuvveti) ile değil, belki fevkalâde bir sûrette, kudret-i İlâhiye (Allah’ın kudreti) ile olmuştur.” (Zülfikār, 19. Mektûb, 42-43)  

(*) … Bu ayette o saldırgan düşmanların yüreğinde oluşan korku, yılgınlık ve isteksizlik gibi olumsuzluklar melekelerin, Allah’ın kurguladığı sistem gereği melekler vasıtasıyla yüklendiği, dolayısıyla Allah tarafından planlandığı belirtilmektedir. Anlaşıldığına göre, bir insanın veya toplumun tercihleriyle bir araya getirdiği ve içinde taşıdığı şartlara göre melekler iniyorlar, o insanın kalbinde olumlu veya olumsuz melekeleri oluşturuyorlar. Ayeti bu şekilde düşünmek, Allah’ın evrene koyduğu kanunların uygulamasını/ sünnetini değiştirmeyeceğini ifade eden Fetih, 48/23, Fatır, 35/43, Ahzab, 33/62 ve İsra, 17/77 gibi ayetlerle de uyumluluk arz ediyor. Ayette; “attığın zaman (aslında) sen atmadın, Allah attı” ifadesiyle Sünnetüllah’ın tecellisinden bahsediliyor. Eylemlerin bir insana bakan tarafı vardır, bir de Allah’a bakan tarafı. “Attığın zaman” ifadesi insanın rolünü, “(aslında) sen atmadın (Allah attı)” ifadesi ise tesirin Allah’a ait olduğunu göstermektedir. Yani eylemleri sonuçlarıyla beraber yaratan Allah’tır… (C. Külünkoğlu Meali Açıklaması) Sakın insanın elde ettiği zafer ve başarı onu şımartmasın. Ona o gücü veren de onu kullanacak aklı veren de sadece yüce Allah’tır. Sahip olduğu hiçbir şeyin yaratıcısı o değildir. {وما رميت إذ رميت} أن المعنى: وما ظفرت أنت ولا أصبت، ولكن الله اظفرك وأيدك (زاد المسير في علم التفسير) وقيل. في معنى الآية: وما بلغت إذ رميت ولكن الله بلغ رميك (لباب التأويل في معاني التنزيل) وقوله: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ رَمَىٰ}، أي: ما أصاب رميك المقصد الذي قصدت، ولكن الله بالغ ذلك المقصد الذي قصدتم.( تأويلات أهل السنة)) (فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ} بقوتكم. {وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ قَتَلَهُمْ} بنصركم وتسليطكم عليهم وإلقاء الرعب في قلوبهم (انوار التنزيل واسرار التأويل) وقال محمد بن يزيد: وما رميت بقوتك ( الجامع لاحكام القرآن)  

7 Bedir Savaşı’nda yaklaşık üç yüz civarında olan Müslümanların, kendilerinden katbekat kalabalık bin kişilik ve tam techizatlı bir orduyu yenmesi sadece kendi başarılarının eseri olmadığını anlamaları ve bu başarılarıyla böbürlenmemeleri içindir. Ayette geçen “Sen atmadın Allah attı” meselesine kelami ve felsefi bir problem açısından bakarsak; evrende meydana gelen her olayda, insan eliyle vuku bulan bütün olaylar, insanın kendi iradesiyle meydana geliyor değildir. Kendi iradesinin ötesinde ilahi irade vardır. Bazen doğrudan bazen de kulları eliyle ilahi irade gerçekleşir. Kulları eliyle gerçekleştiğinde ilahi ve beşeri irade aynileşmiştir diyebiliriz. Geniş bilgi için Bkz. (Kehf, 18/80 dipnot).  

1 Size yardım etmek, sizi kâfirlerin üzerine göndermek, onların kalplerine korku düşürmek ve sizi bunlara vasıta kılmak, sûretiyle.2 Yani Bedir’de kâfir ordusuna atılan okları, mızrakları ve attığın her şeyi sen atmadın. Bunları Allah, at emrini vererek, attığın şeyi hedefine ulaştırarak, düşmanı bozup sizi galip getirerek, attı. Buna göre senin ve savaşan Müslümanların, övünmeye hiç bir haklarının olmadığını bilmeleri gerekir. Çünkü bunları yaratan ve emri veren, Allah’tır.3 Yani güzel bir tecrübe, zafer, yardım, ganimet ve âhirette cennet, vermek için yaptı.4 Buradan bir kısım sûfî ekoller, vahdet-i vücut felsefesine delil bulmaya çalışmışlarsa da bu doğru değildir. Bu âyetin, vahdet-i vücut felsefesiyle bir ilişkisi asla düşünülemez. Zîrâ bu savaşta mücahidler oturup, onların yerine Allah savaşmamış, bilhassa Allah’ın Rasûlü ve sahabe bilfiil savaşın içerisinde bulunmuş, ölmüş ve öldürmüşlerdir. Bir de savaşanların bizzat Allah olduğunu düşünme gibi bir hakiki şirk noktasına varılmaktadır ki, bu da vahdet-i vücut felsefesinin gerçekten şirk olduğunu ortaya koyar. Ancak onların bu savaş esnasındaki fiillerini Allah yaratmış ve onlara yardım etmiştir. Zâten bunu yapacak tek güç de Odur. Sonuçta bu savaşta; ölen de öldüren de atan da atılan da vardır. Bunları yapan, bizatihi Allah değil, bunların hepsine hâkim olan ve hükmeden, Allah’tır. Bk. (Zuhruf: 15, Casiye: 13, K’af: 16, Hadid: 3)  

18 Lafzen, “Onları siz öldürmediniz”, -yani, Müslümanların kesin zaferiyle sonuçlanan Bedir Savaşı’nda.19 Bazı rivayetlere göre, savaş başlarken Hz. Peygamber yerden bir avuç kum-çakıl ya da toprak alarak düşman tarafına doğru savurdu, bununla sembolik olarak onların yaklaşan felaketlerini işaret etmiş oluyordu. Ne var ki, bu kabil rivayetlerin hiç birisi, Hadis ilminin geçerli ölçüleriyle “sahih” (güvenilir) olarak tanımlanan standart sıhhat derecesini göstermedikleri gibi, yukarıdaki ayete de tatminkar bir açıklama getirmemektedirler (bkz. İbni Kesîr’in bu ayetle ilgili açıklaması. Keza Menâr IX, 620 vd.). Ramâ (lafzen, “attı” ya da “fırlattı”) fiili “ok atmak” yahut “mızrak/kargı vb. atmak” anlamına da geldiğine göre, bu ayet Hz. Peygamber’in aktif olarak savaşa katıldığına işaret sayılabilir. Bir başka yoruma göre, bu, Hz. Peygamber’in ashâbıyla birlikte gösterdikleri büyük cesaret ve yiğitlik sayesinde düşmanlarının kalplerine “korku salmaları” olarak da anlaşılabilir. Hangi açıklama tarzı benimsenirse benimsensin, yukarıdaki ayet, Müslümanların, kendilerinden çok kalabalık ve çok daha iyi teçhiz edilmiş Kureyş ordusuna karşı elde ettikleri zaferi yalnızca Allah’ın yardım ve inayetine borçlu olduklarını işaret etmekte ve bütün zamanlar için müminleri, (ayetin devamında sözü geçtiği gibi, bir “sınav” olmak üzere ulaştırıldıkları) başarıları kendilerinden bilip yersiz bir biçimde gurura kapılmamaları yönünde uyarmaktadır.20 Lafzen, “Kendisi’nden gelen”.  

[1341] Kur’an’da Allah’a katl değil, hep mevt isnat edildiği hâlde bu âyet istisna teşkil eder. Bir sonraki cümlenin ışığında mecazî bir vurguya sahiptir. Zımnen, “İman gücüyle savaşıp öldürüyorsunuz” demektir. [1342] Metinde ve lem termi değil, mâ rameyte geldi. Tercihimiz bu farkı çeviriye yansıtma çabasının ürünüdür. [1343] Bu ibare beşer dilinin imkânlarını zorlayan bir belâgat şaheseridir. Ne Allah’ı idrakin ve hayatın dışına süren mutlak tenzih ne de Allah’ı kişileştiren mutlak teşbih… Zira birincisi aklın vehmi, ikincisi duyuların vehmidir. Bu ikisi arasındaki dengeyi işte bu âyet temsil eder. Kim attı? Kul mu, Allah mı? Her şey “sen attın” ile “Allah attı” arasında gidip geliyor, olup bitiyor. “Atma” aynı cümlede hem kula hem Allah’a isnat ediliyor. Kulun atması mecazî, Allah’ın atması hakiki oluyor. Ortada bir çelişki yok. Çelişki bunu anlamakta zorlanan insanın zihninde. Vahiy akla, aşkın olanı idrakin yönünü gösteriyor. Zımnen: Ey akıl! Onu anlamak istiyorsan yaratandan yaratılana doğru bir seyir takip et! Mutlak Zât’a nisbetle Allah’ın atması da mecaz ve teşbih oluyor. Muhatap teşbihte ölçüyü kaçırmasın diye âyet muhteşem bir final ile son buluyor: “Allah her şeyi işitir, her şeyi bilir” (Âlemlerin Rabbi Allah, s. 82-83). Hayat ve hakikatin mucizevî karmaşası böylece “hayat kitabına” da yansımış oluyor. Sözün özü: Ey muhatap! Allah hayata her an müdahildir; sebebe değil müsebbibe, cama değil camdan bakarsan şu gerçeği görürsün: Allah’a yakın olursan, O senin elin ayağın, gözün kulağın olur. O’nunla atar ve tutarsın, O’nunla görür ve duyarsın…  

İki taraf savaşa başlayınca Hz. Peygamber (a.s.) bir avuç çakıl alıp “yüzleri kurusun!” diye düşman tarafına attı. Her müşriğin gözüne bir avuç çakıl girmiş gibi gözleri ile meşgul olmaya başladılar. Orduları bozulmaya başladı. Savaştan sonra “şöyle kestim, böyle vurdum!” diye övünen Müslümanları irşad için bu hatırlatma yapıldı.  

Kureyşliler, müslümanlarla savaşmak için ilerleyince Allah'ın Elçisi: "Allahım, Kureyş, senin Elçini yalanlayan kibirli önderleriyle geldi. Allahım, bana verdiğin sözü gerçekleştirmeni diliyorum!" dedi ve iki topluluk karşılaşınca yerden bir avuç toprak alıp yüzlerine doğru serpti. Gözleri görmez olan Kureyş ordusu, sonunda bozuldu. İşte âyet, bu kutsal atışa işâret etmekte, onu atanın, gerçekte Allah olduğunu bildirmektedir. Çünkü Elçi, onu atarken kendi varlığıyle değil, Allah ile atmıştı.  

[1] Bedir gazâsında müşrikler mü'minlere karşı şiddetle savlet iyledikleri zamân Rasûl-ü Ekrem efendimiz: "Yâ Rabbî! Bize va'd iylediğin zafer ve nusreti ihsân buyur" diye du'â itdi. O zamân Cebrâîl 'aleyhisselâm gelerek, bir avuç kum alub küffâra karşı atmasını söyledi. Rasûl-u Ekrem böyle yapdığında o kum dânelerinden her biri bir kâfirin gözine girerek onı bîzâr ve meşgûl iylediğinden mü'minlerin hücûmuna mukâbele idemeyub bozuldılar.  

(4) Fiillerin bir kula bakan “kesb” yönü, bir de Allah’a bakan “yaratma” yönü vardır. “Attığın zaman” sözü kesb yönüne işaret etmekte ve kulun rolünü ifade etmekte; “Sen atmadın” sözü ise tesirin Allah’a ait olduğunu ve fiilleri, sonuçlarıyla beraber Onun yarattığını anlatmaktadır. Başka bir deyişle, kul fiiliyle bir duada bulunmuş olmakta; Allah’ın yaratmasıyla ortaya çıkan sonuç ise bu duanın cevabını teşkil etmektedir.(5) Başa gelen kötülükler gibi, iyiliklerin de birer imtihan olduğu hatırlatılmaktadır. Başına gelen kötülüğe sabırla yükümlü olan insan (bk. 2:155-157), iyiliğe de şükürle yükümlüdür.  

1191 When the battle began, the Prophet prayed, and threw a handful of dust or sand at the enemy, which, as described in Traditions, struck the eyes of the enemy. This had a great psychological effect. Every act in the battle is ascribed to Allah, as it was in His cause and it was not undertaken except by His command. (R). 1192 Numerically the odds against the Muslims were three to one. In other ways they were at a disadvantage: of arms and equipment they had but little, while the enemy were well-found; they were inexperienced, while the Quraysh had brought their foremost warriors. In all this there was a test, but the test was accompanied by gracious favours of countless value: their Commander was one in whom they had perfect faith, and for whom they were ready to lay down their lives; the rain refreshed them; their spirit was unshaken; and they were fighting in Allah's cause. Thus the trial or test became itself a blessing.