En'âm Sûresi 95. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 3/27; 36/33-36.  

(1)“Tohum olacak bir habbedeki (dânedeki) veya bir çekirdekteki garîb, acîb, muntazam vaziyete bakınız ki; o habbe, tohum olacak cismin bütün eczâsıyla (parçalarıyla) münasebetdar (alâkalı) olduğu gibi, nev‘iyle yani ebnâ-yı cinsiyle de (aynı cinsten olanlarla da) ve bütün mevcûdât (varlıklar) ile de münâsebetleri vardır. Ve onlara karşı o münâsebetleri nisbetinde vazîfeleri vardır. Eğer o tohumcuk habbenin Kadîr-i Mutlak’tan (sonsuz kudret sâhibi olan Allah’dan) nisbeti (bağı) kesilip kendi nefsine isnâd edilirse, yani kendi kendine olmuştur denilirse, her bir tohumda, herşeyi görecek bir gözün ve herşeye muhît (kuşatıcı) bir ilmin bulunduğuna i‘tikād etmek (inanmak) lâzım gelir.” (Mesnevî-i Nûriye, Lem‘alar, 8)  

(*) Bu âyette ifâde edilen "ölüden diriyi diriden ölüyü çıkarma"hâdisesi izâfidir. Nutfe rûh sahibi bir canlıya nispeten ölüdür. Nutfedeki binlerce canlı hücreyi teşkil eden maddeler de o hücrelere göre ölüdür... Ayrıca hayy ve meyyit (canlı ve ölü)’in Arapçada neye delâlet ettiği unutulmamalıdır. Arap lisanına göre canlı, "bil’-fiil büyüyen ve beslenen" demektir. Dolayısıyla nutfeye ölü demenin Arap dili açısından bir mahzûru yoktur. Her canlının bedeninden ayrılan şey ölü sayılır (meyyit). Nutfe de çıktığı bedenden ayrıldığı için meyyittir. Sonra Allah ondan canlı insanlar ve canlı hayvanlar yaratır. Bunun gibi her canlıdan zâil olan şeyin hükmü de böyledir. Zâil olan şey meyyittir". Ayrıca bu âyetteki meyyit ifâdesi, henüz ölmemiş olup yakında ölecek olan ölümlü canlı demektir. Meyt ise, bi’l-fiil ölmüş varlık demektir. Dolayısıyla âyetin manâsı "Allah canlıları henüz ölmemiş ölümlü varlıklardan çıkarır" şeklinde olur. Meyt şeklindeki bir diğer kıraate göre ise manâsı, "ölü varlıklardan canlıyı çıkarır" demek olur. Dolayısıyla nutfe ister ölü sayılsın ister canlı sayılsın, bu âyete dâhildir, şümûlü içindedir denilebilir. Seyit Kutub ise, bu âyete daha derin bir mana katarak şöyle diyor: "Başlangıçtan beri Allah ölüden diriyi çıkarmaktadır. Önceleri bu kainât veya bu arz vardı, fakat ortada hayat yoktu. Sonra hayat var edildi. Allah hayatı ölü maddelerden çıkardı...Nasıl? Bilemiyoruz! O zamandan beri hayat ölü varlıklardan çıkıyor ve her ân ihyâ yoluyla organik maddelere dönüşüyor. Asılları ölü zerreler olduğu halde, canlı hücrelere dönüşüyor. Bunun aksi de cereyan ediyor. Her ân canlı hücreler ölü zerrelere dönüşüyor. Bu durum bir gün canlı varlığın tamamen ölü zerrelere dönüşmesine kadar devam eder!". Bu ve benzeri âyetler ifâde ediyor ki, yaratma ve yeniden iade etme, bütün kâinatta, bitkiler ve hayvanlar âleminde, insanların bünyesinde devamlı olarak cereyan etmektedir. Nitekim insan vücudunda 60 trilyon hücrenin bulunduğu tahmin edilmektedir ve bunlardan her dakikada tam 300 milyon tanesi ölüyor. Yeni doğan hücreler ölenlerin yerine geçiyor. Eğer hücrelerin kendini yenileme diye bir programı olmasaydı, vücudumuzdaki hücrelerin hepsinin birden ölümü için 139 gün yeterli olacaktı. Sadece kana geçen alyuvarlardan her biri 100-120 gün kadar vazife gördükten sonra ölür. Kandaki alyuvar sayısını korumak için vücut her saniye 10 bin alyuvar üretmek zorundadır. Böylece insanlar ömürleri boyunca, hatta her yıl, hatta her gün haşr ve neşre mazhar oluyor, bir elbiseyi sabah giyip akşam çıkarır gibi, Ölü nutfeden canlı şeyleri ve canlı şeylerden de ölü nutfeleri çıkarır, Hurmayı hurma çekirdeğinden, hurma çekirdeğini de hurmadan çıkarır. (5. Bkz. Yıldırım, s. 137. // 6. Taberî, III, 225. // 7. Bkz. Taberî, III, 226; Salah Abdulfettah el-Halidî, Letâifu Kur’âniyye, Dımeşk, 1992. // 8.Seyit Kutub, II,1154.)  

29 Âl-i İmrân, 3/27; En’âm, 6/122; Yûnus, 10/31. İbn Abbas, diriden ölüyü, ölüden diriyi çıkarmayı, cahilden âlim, âlimden cahil, kâfirden mü’min, mü’minden kâfir evlat verir diye tefsir etmiştir.  

Bu ve bir sonraki ayette geçen [fâlık] kelimesi, “yarmak, çıkarmak, görünür kılmak” gibi anlamlar içermektedir. Bu yüzden hem tohumun yarılıp ortaya çıkartılması hem de geceden sonra sabahın görünür kılınması bu kelimeyle ifade edilmektedir.  

80 Bkz. sure 5, not 90.  

[1090] İnne edatının yapısı gereği nasbettiği ismine ‘tümleç’ vurgusu yüklemek gerektiği için, bu tür cümleler genellikle devrik çevrilmelidir. Bu tarz bir çeviri, Allah’ı, “Allah…yarandır” gibi mahdut bir eylemiyle tanımlamak yerine, eylemi Allah’tan bağımsız algılamama amacına matuf olan “Allah’tır…yaran” gibi doğru ve hikmetli bir yaklaşımı da öne çıkarmaktadır. Arap dilinde isim süreklilik ve sabitliğe delâlet ederken fiil bir süreç içinde yenilenmeye ve değişkenliğe delâlet eder (İtkân II, 316). Âyette ölüden diriyi çıkarmak fiille (yuhricu) ifade edilmiş, çünkü hayata gelmenin yasası bir sürece bağlı olarak sürekli yenilenme ve değişimdir. Diriden ölüyü çıkarmak ise isim (muhricun) olarak gelmiştir, çünkü ölmek, hayata gelmek gibi zorunlu bir sürece bağlı kılınmamıştır. Birbiri ardınca gelen fiil ve isim cümlelerindeki fiil (yuhricu) ve isim (muhricun) farkı, iki dil arasındaki yapısal farklılığın çıkardığı zorluğa rağmen, çeviriye yansıtılmaya çalışılmıştır. “Bir süreç içinde” ifadesi, fiil formunun bu özelliğinin çeviriye yansımasıdır.  

(Nitekim filiz büyür gelişir ağaç olur ama sonra kurur tohumu ölü gibi toprağa düşer. Bunun gibi insan da, toprakta yetişen bitkilerden, -besin maddelerinden- meydana gelen ana- babasının döl hücrelerinden teşekkül eder ki, bu hücreler birbirinden ayrı kaldıkları takdirde cansız sayılırlar, çünkü ölüme mahkumdurlar. Oysa bunlar birleştikleri zaman teşekkül eden "döllenmiş yumurta- Fekonde hücre” yepyeni bir hayat kaynağıdır, doğacak bebeğin bütün unsurlarının taslaklarını, kromozomlarındaki genlerde taşır. Nitekim zamanı gelince -filizin topraktan çıkıp yeryüzünde başkaldırdığı gibi- anasının rahmini terk ederek yepyeni bir hayata gözlerini açar. Büyür gelişir buluğa erer, üreme organları faaliyete geçer, o da ana- babası gibi döl hücreleri, tohum vermeye başlar ve bunlar dönüp dolaşır toprağa geri döner)  

Ölüden diriyi çıkarmak: kuru taneden yeşil bitki, kâfirin neslinden mümin çıkarma; diriden ölü çıkarma ise bunun aksi olarak açıklanır. Canlılar ölü maddeleri yiyerek beslenir. Bebeğin bedeni ölü sütü, canlı ete dönüştürür. Canlı bedenden ölü süt çıkar. Bunun da ötesinde, hayat ve ölüm deveranı, hayatın sırrı ve kâinatın ihtiva ettiği büyük bir mûcizedir. Su, karbondioksit, hidrojen ve topraktaki inorganik tuzlar, güneş ışığı, yeşil bitkiler ve muayyen bakteriler sayesinde, nebat ve hayvandaki hayat maddesini teşkil eden organik maddelere dönüşürler. İkinci durumda ise bu maddeler, canlı artıkları halinde ölüm âlemine dönerler. Böylece Yüce Yaratıcı akıp giden zamanın her anında ölüden hayat, hayattan ölü çıkarır.  

[*] Felak Suresi 113/1.ayetteki felak fiilinin öznesi falik'tir. Bölen, yaran, pörtleten anlamlarına gelir.  

(15) Canlılarla ilgili bir mucizenin iki yönüne temas edilmektedir. Bunlardan biri, genetik programlarla ilgilidir. Taneler ve çekirdekler, bu programların kayıtlarını saklayan kudret ve hikmet eserleridir; bunlar yarılıp açıldığında, içindeki program işlemeye başlar ve zerre kadar bir çekirdeğin üzerinde, dağ gibi ağaçlar adım adım inşa edilir. Köklerden yapraklara, çiçeklerden meyvenin tadına, rengine, kokusuna ve biçimine varıncaya kadar herşey ve her güzellik, inceden inceye ve sonsuz hikmetle düzenlenmiş olan bu programlara uygun şekilde gerçekleştirilir. Yeryüzü, toprağın altındaki sayısız tohumlarda kayıt altına alınmış genetik programlara uygun şekilde süsünü takınır, çiçekler açar, meyveler verir, rengârenk güzelliklere bürünür. İkinci olarak, ölüden dirinin ve diriden ölünün çıkarılmasına işaret edilmiştir ki, 3:27 ile ilgili dipnotunda da belirtildiği gibi, bu da, taklit edilmek bir yana dursun, açıklaması bile yapılamayan, ama gözlerimizin önünde cereyan edip duran bir mucizedir. Çünkü toprağın altına giren tane ve tohumlar cansız, onlardan çıkanlar ise canlıdır. Hayatın nereden geldiği, ne zaman ve nasıl devreye girdiği konusunda ise kimsenin söyleyebileceği birşey yoktur. İşte bütün bunları yapan ancak Allah’tır ve kulların ibadetine lâyık olan da ancak Odur. Bir tane yahut çekirdeği yaratamayan, ölüden diriyi çıkaramayan varlıkların ise hiçbir şekilde ibadete muhatap olması düşünülemez.  

918 Another beautiful nature passage, referring to Allah's wonderful artistry in His Creation, In how few and how simple words, the whole pageant of Creation is placed before us. Beginning from our humble animal needs and dependence on the vegetable world, we are asked to contemplate the interaction of the living and the dead. Here is mystic teaching, referring not only to physical life but to the higher life above the physical plane - not only to individual life but to the collective life of nations. Then we take a peep into the daily miracle of morning, noon , and night, and pass on to the stars that guide the distant mariner. We rise still higher to the mystery of the countless individuals from the one human soul - their sojourn and their destiny. So we get back to the heavens: the description of the luscious fruits which the "gentle rain from heaven" produces, leaves us to contemplate the spiritual fruits which faith will provide for us, with the aid of the showers of Allah's mercy. 919 The seed grain and the date stone are selected as types in the vegetable kingdom, showing how our physical life depends on it. The fruits mentioned later (in 6:99) start another allegory which we shall notice later. Botanists will notice that the seed grain includes the cereals (such as wheat, barley, rice, millet, etc.) which are monocotyledons, as well as the pulses (such as beans, peas, gram, etc.) and other seeds which are dicotyledons. These two represent the most important classes of food grains, while the date palm, a monocotyledon, represents for Arabia both food, fruit, confectionery, thatch and pillars for houses, shady groves in oases, and a standard measure of wealth and well-being. " Split and sprout": both ideas are included in the root falaqa, and a third is expressed by the word "cleave" in the next verse, for the action of evolving daybreak from the dark. I might almost have used the word "churn," familiar to students of Hindu lore in the Hindu allegory of the "churning of the ocean." For vegetables, "split and sprout" represents a double process: (1) the seed divides, and (2) one part shoots up, seeking the light, and forming leaves and the visible parts of the future tree, and the other part digs down into the dark, forming the roots and seeking just that sustenance from the soil, which is adapted for the particular plant. This is just one small instance of the "judgement and ordering" of Allah, referred to in the next verse. 920 This does not mean that in physical nature there are no limits between life and non-life, between the organic and the inorganic. In fact physicists are baffled at the barrier between them and frankly confess that they cannot solve the mystery of Life. If there is such a barrier in physical nature, is it not all the more wonderful that Allah can create Life out of nothing? He has but to say, "Be," and it is. He can bring Life from non-Life and annihilate Life. But there are two other senses in which we can contemplate the contrast between the living and the dead. (1) We have just been speaking of the botanical world. Take it as a whole, and see the contrast between the winter of death, the spring of revivification, the summer of growth, and the autumn of decay, leading back to the death of winter. Here is a cycle of living from dead, and dead from living. (2) Take our spiritual life, individual or collective; we rise from the darkness of spiritual nothingness to the light of spiritual life; and if we do not follow the spiritual laws, Allah will take away that life and we shall be again as dead. We may die many deaths. The keys of life and death are in Allah's hands. Neither Life nor Death are fortuitous things. Behind them both is the Cause of Causes - and only He.