En'âm Sûresi 52. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 18/28; 26/112-114.  

52-53.İbnu Hibban ve Hakim`in Sa`d bin Ebi Vakkas (r.a.)`tan rivayet ettiklerine göre bu ayeti kerime (sahabenin fakirlerinden olan) altı kişi hakkında indirilmiştir. Müşrikler kendilerinin bunlarla birlikte Resulullah (a.s.)`ın huzurunda bulunmaktan utandıklarını söyleyerek bu kişileri huzurundan kovmasını istemişlerdi. Resulullah (a.s.) bu istek karşısında bir tereddüde düştü. Bunun üzerine ayeti kerime indirildi.Ahmed bin Hanbel, Taberani ve İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiklerine göre de, Kureyş`ten bazı kimseler Resulullah (a.s.)`ın yanına uğradılar. Bu sırada Resulullah (a.s.)`ın yanında Habbab bin Eret (r.a.), Suheyb (r.a.) ve Ammar (r.a.) gibi sahabiler vardı. Kureyşiler: "Ey Muhammed! Sen bunların seninle birlikte olmalarından hoşnut musun? Allah`ın aramızdan kendilerine lütfettiği kimseler bunlar mıdır? Eğer sen bunları kovarsan biz sana uyarız!" dediler. Bunun üzerine bu ayeti kerimeler indirildi. Bu rivayette 51. ayeti kerimenin başından 55. ayeti kerimenin sonuna kadar olan kısmın tamamının bu olayla ilgili olarak indirildiği ifade edilmiştir.İbnu Cerir`in İkrime`den rivayet ettiğine göre de Kureyşiler Resulullah (a.s.)`ın söz konusu fakir sahabileri huzurundan kovması için amcası Ebu Talib`e teklifte bulunmuşlardır. Bu rivayette teklifte bulunan Kureyşilerin adları da sayılmıştır. Bu olayla ilgili daha başka rivayetler de nakledilmiştir. Ancak bütün rivayetlerin ortak yanı bu ayeti kerimelerin Kureyşilerin Resulullah (a.s.)`tan fakir sahabileri huzurundan kovmasını istemeleri üzerine indirildiğine işaret edilmesidir. Yüce Allah bu fakir Müslümanları yanından ayırmaması konusunda Resulullah (a.s.)`a bir başka ayeti kerimesinde de şöyle bir hatırlatmada bulunmuştur: "Allah`ın rızasını isteyerek sabah ve akşam Rabblerine dua edenlerle beraber sen de sabret. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan ayırma." (Kehf Suresi, 18/28)  

Bkz. 18/28, 26/112-114Mekke’deki bazı müşrik önderleri (sözde ekâbir takımı), Hz. Peygamber’in köleleri ve (onlara göre) alt tabaka diye tabir edilen kimseleri etrafından uzaklaştırması halinde Hz. Muhammed’le birlikte olacaklarını bildirmişlerdi. Sa’d b. Ebi Vakkas’ın anlattığına göre; Hz. Peygamberin yanında altı kişi bulunuyordu. Müşrikler Peygamberimize: “Yanında bulunan şu adamları uzaklaştır ki, bize karşı cüretkâr davranmasınlar” dediler. Peygamberimizin yanında bulunanlardan biri bendim, biri İbni Mesut, biri de Hüzeyl kabilesinden bir kişi, diğer biri de Bilal idi. Bir de isimlerini hatırlayamadığım iki kişi vardı. Bunun üzerine Peygamberimizin gönlünde yüce Allah’ın geçmesini istediği düşünce geçti ve bu ayet nazil oldu.Bu konuda Hz. Nuh’un Kur’an’da yer alan, inkârcıların taleplerine verdiği cevap buna benzer niteliktedir. “(Nuh) dedi ki: “Onların öteden beri yaptıkları hakkında benim bir bilgim yok. Onlar hakkında yargıda bulunmak bana değil, sadece Rabbime düşer. Keşke bu gerçeğin bilincinde olsanız!Ben inananları kovacak değilim. Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.” (Şuara 26/112-115)  

[1] Ba’zı eşrâf peygamber ’aleyhisselâma yanındaki zu’afâyı tard itmesini teklîf itmişlerdi.  

Kureyş’in ileri gelenleri Hz. Peygamber’e, “Fakir müslümanları yanından kovarsan seninle gelir otururuz” demişlerdi. Hz. Peygamber de “Ben mü’minleri kovamam” buyurmuştu. Onlar, “Bari biz senin yanına geldiğimizde onlar kalkıp gitsinler, biz çıkınca girsinler. Çünkü biz bunlarla oturmayı gururumuza yediremiyoruz,” demişlerdi. Resûlullah da bu kişilerin bu sayede müslüman olabileceklerini düşünerek teklifi kabul etmek üzere iken bu âyet-i kerime inmiştir.  

 Kureyş büyükleri Resûlullah (s.a.)ın yanına geldikleri zaman fakir müminlerin yanlarında bulunmasını istemiyorlardı. Resûlullah da onların isteklerine uyarak bu müminleri yanından çıkarmak istedi. Bunun üzerine Ce-nab-ı Hak, Peygamberimizi bu âyetle uyardı.  

* “(Resûlüm,) Rablerinin rızasını dileyerek, sabah akşam (O’na) dua edip yalvaran (Ashâb-ı Suffe ve diğer fakir müslüman) ları, (müşriklerin ileri gelenlerinin sunmuş oldukları teklife uyarak, iyi bir niyetle bile olsa, asla) yanından uzaklaştırma.”; Kureyş’in ileri gelenleri bir araya geldiler ve Hz. Peygambere [sallallahu aleyhi vesellem], “Söylediklerine îmân etmemizi istiyorsan, şu fakirleri yanından uzaklaştır. Biz geldiğimizde onlar bulunmasınlar. Onlar için, yanına gelecekleri ayrı bir vakit ayır!” demeleri üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur. Her an ilâhî koruma altında olan Allah Resûlü [aleyhissalâtu vesselâm] efendimiz onların bu teklifine kesinlikle uymamıştır. * “Farz-ı muhâl”; Gerçekleşmesi asla mümkün olmayan bir konu hakkındaki varsayım, “kesinlikle olamaz ve olmayacak fakat sayalım ki oldu” manasında. * “… o (fakir müslüma) nları (iyi bir niyetle bile olsa) yanından uzaklaştırırsan zâlimlerden olursun.”; Âyet-i kerîmede, böyle bir şey yapanın, zâlimlerden olacağının hükmü beyan ediliyor. Yoksa hâşâ, Hz. Peygamberden [aleyhissalâtu vesselâm] böyle bir şeyin meydana gelmesi mümkün değildir. Zira peygamberler, ismet (günahsızlık) sıfatına sahiptirler. Hayatlarının hiçbir döneminde (çocukluk, gençlik, peygamberlik öncesi veya peygamberlik vazifesini yaparken) küçük-büyük, gizli-açık hiçbir günaha meyletmezler, her daim ilâhî koruma altındadırlar.  

1- Hoşnutluğunu, O'nunla birlikte olma arzusunu. 2- Devamlı, gün boyu. 3- Statüleri gereği toplumun ileri gelenlerinin beğenisi için, yoksul, yoksun ve güçsüz olanları ikinci planda bırakacak bir davranış içine girme. 4- Haksızlık yapanlardan.  

(2)Kureyş reislerinden birkaçı Peygamber Efendimiz Aleyhissalâtü Vesselâm’ın huzûruna gelip dediler ki: “Mü’minlerin fakirlerinden Ammar bin Yâsir, Süheyb-i Rûmî, Bilâl-i Habeşî, Abdullah bin Mes‘ûd, Mikdâd gibi bazı kimseleri meclisinden kovarsan, biz de gelip seninle konuşur, dînî sohbetlerde bulunur ve Kur’ân dinleriz. Fakat bunlarla berâber olmak şerefimize dokunur.” Peygamber Efendimiz Aleyhissalâtü Vesselâm da: “Ben mü’minleri sohbetimden kovamam!” buyurunca onlar: “Hiç olmazsa biz geldiğimiz vakit kalkıp gitsinler” dediler. Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm da onların bu geliş gidiş vesilesi ile îmân edeceklerini ümid ederek buna “evet” dedi. Müşriklerin bu mevzu‘da bir ahidnâme yazılmasını taleb etmeleri üzerine Peygamber Efendimiz (asm) bir sahîfe getirip yazması için Hz. Ali (ra)’ı çağırmıştı ki tam o esnâda Cebrâîl (as) bu âyet-i kerîmeyi indirdi. (Râzi, c. 6/12, 245)  

(*) Kureyş’in ileri gelenleri Hz. Peygamber’e, “Fakir müslümanları yanından kovarsan seninle gelir otururuz” demişlerdi. Hz. Peygamber de “Ben mü’minleri kovamam” buyurmuştu. Onlar, “Bari biz senin yanına geldiğimizde onlar kalkıp gitsinler, biz çıkınca girsinler. Çünkü biz bunlarla oturmayı gururumuza yediremiyoruz,” demişlerdi. Resûlullah da bu kişilerin bu sayede müslüman olabileceklerini düşünerek teklifi kabul etmek üzere iken bu (… Sakın onları kovma!.. Onları kovarsan zalimlerden olursun) şeklindeki âyet-i kerime inmiştir. (Diy. İşleri Meali (Yeni) 52. Ayet Açıklaması) … Ayrıca bu âyet, İslâm dininde insanın, mevki, zenginlik ve soyuna göre değil iman zenginliğine, Allah’a saygı ve ruh yüceliğine göre değer taşıdığını ortaya koyması, ayrıca Hz. Peygamber’in yüce ahlâkının Kur’an ilkelerine göre şekillendiğini göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Âyetin sonunda Resûlullah’a sorumluluğu hatırlatıldıktan sonra, inkârcıların gözünde değersiz olsalar bile, iman ve yaşayışlarıyla Allah nezdinde değerli olan insanlara karşı küçültücü davranışlarda bulunan bir kimsenin, –farzımuhal bu kimse peygamber bile olsa – zalim olarak gösterilmesi son derece ilgi çekicidir. Kaynak: (Kur’an Yolu Tefsiri Cilt: 2 Sayfa: 409-410)  

[7] Sabah, akşam namaz kılanları veya Allah'ı ananları.  

16 Allah’ın vechinden kasıt aslında Zât’ıdır. Bunu “cemâlullah”, “Allah’ın rızası” veya “Allah’ın hoşnutluğu” diye çevirenler de vardır. Bu çevirilerin hepsi kontekse uygundur. Krş. Kehf, 18/28. 17 Mekke döneminde bazı Mekkeli müşrikler Hz. Peygamber’e geldiklerinde, Hz. Peygamber’in yanında o zamanki anlayışa göre alt tabakaya ait fakir, köle vb Müslümanları görmüşler ve Hz. Peygamber’e bu gibi kimseleri yanına almaması şartıyla İslam’ı kabul edebileceklerini söylemişlerdi. Hz. Peygamber’in de bu isteği anında reddetmiş olduğu, tefsirlerde yer almaktadır. Krş. Hûd, 11/27; Abese, 80/1-2  

(Yani, “Onları kovman için hiçbir neden yok. Eğer geçmişte kötü bir şeyi yapmışlarsa, bunun hesabını verecek olan yine kendileridir, sen değilsin. Çünkü herkes yaptığı iyilik ve kötülüğün karşılığını görecektir. Bu bakımdan ne senin işlediğin hayırlı ameller onların hesabına yazılacak, ne de sen onların herhangi bir kötü amelini yükleneceksin. Durum böyleyken kendilerine tepeden bakman ve huzurundan kovman bir zulüm olur.”)  

Bu ayet Hûd 11:27-30, Kehf 18:28, Şu‘arâ 26:114 ve 215. ayetlerle birlikte okunmalıdır.,Bu ayet Bakara 2:134, 141, 272, 286, En‘âm 6:164, İsrâ 17:13-15, Lokmân 31:33, Fâtır 35:18, Zümer 39:7, Fussilet 41:46, Câsiye 45:15, Necm 53:38-39 ve Zilzâl 99:7-8. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 Kureyşin ileri gelenleri, Efendimiz, Suhayb, Bilâl, Ammar ve Selmân gibi fakir Müslümanlarla beraberken yanına gelip: “Ey Muhammed! Sen kavminden vazgeçtin de bunlara mı râzı oldun? Biz, bunların arkasından mı gideceğiz? Eğer bunları yanından kovarsan, biz de senin meclisine gelir konuşur, belki sana tabi oluruz.” derler. Efendimiz: “Ben Müslümanları kovamam” buyurunca da: “O zaman biz geldiğimizde bunları gönder, biz gittikten sonra istersen yanında oturt.” derler. Hz. Ömer de: “Ey Allah’ın Rasûlü böyle yapsan da ne yapacaklarına bir baksak.” der. Bu, müşriklere haber verilir ve onlar da bunun yazıyla kayıt altına alınmasını isterler. Peygamberimiz de bunu yazdırmak üzere Hz. Ali’yi çağırtınca, bu âyet iner. (Elmalılı, Vâhidî)  

41 Rivayetlere göre bu ve bundan sonraki ayet, Müslümanların Medine’ye hicretlerinden yıllar önce, Mekke’deki bazı müşrik liderlerin, Hz. Peygamber’in eski kölelerden ve takipçileri arasında bulunan diğer “alt tabaka”ya mensup kimselerden uzak durması şartıyla İslam’ı kabul etmeyi düşünebileceklerini bildirmeleri vesilesiyle nazil olmuştur (ki Hz. Peygamber, bu talebi anında reddetmiştir). Ancak bu tarihî atıflar, yukarıdaki pasajın tam bir açıklamasını yapamaz. Kur’ânî metoda göre tarihî olaylara atıflar -ister çağdaş vakalara isterse eski zamanlara ait olsun- her zaman, değişmez tabiattaki ahlakî öğretileri göstermek amacıyla kullanılır: ve sözkonusu pasaj da bu açıdan bir istisna değildir. Tertip tarzının da gösterdiği gibi, bu pasaj, İslam’ın “alt tabaka” mensupları ile değil, ama kelimenin o günkü anlamıyla Müslüman olmadıkları halde Allah’a iman eden ve daima (“sabah ve akşam”) “O’nun rızasını (yani, O’nun rahmetini ve kabulünü) arayan” insanlar ile bağlantılıdır: ve böylece, 52-53. ayetler 51. ayet ile mantıkî bir ilişki içindedir. Öncelikle Hz. Peygamber’e hitab etmesine rağmen bu pasajda seslendirilen öğüt, Kur’an’ın bütün takipçilerine yöneliktir: Onlar, -inançları Kur’an’ın taleplerine tam olarak cevap veremese bile- Allah’a inanan hiçbir kimseyi kovmamak, ama tersine, Kur’an öğretilerini sabırla açıklayarak onlara yardım etmeye çalışmakla emrolunmuşlardır.42 Yani, onların inanç ve eylemlerinde Kur’an’ın öğretileri ile uyuşmayan veya ona ters düşen her unsurdan dolayı. Başka bir deyişle, onların tümü yalnızca Allah’a karşı sorumludur.43 Lafzen, “ki onları kovup da zalimlerden olmayasın”.  

[1051] Yani: “daima..” [1052] Bizce bu âyet bir önceki âyetle doğrudan ilişkilidir. Önceki âyette, âhiret inancında pürüz olan insanların inanç problemlerinin çözümü için çaba gösterilmesi öğütlenmekteydi. Bu yüzden âyetin, esbâb-ı nüzûl rivayetleriyle sınırlanması yanlıştır. Allah Rasûlü’nün yoksul ve alt tabaka mensubu tâbilerinin zengin Mekkelilerle diyalog yolunu açma hatırına uzaklaştırılmasına dair bu atıflar, Abese sûresinin ilk pasajında nakledilenlere benzer. Oysa ki âyette ‘uzaklaştırılmaması istenenlerin’ toplumsal konumları değil de mânevi ve ahlâkî konumları dile getirilmektedir. Dolayısıyla iniş sebebi rivayetleri, âyetin içeriğiyle örtüşmemektedir.  

(Bu ayetin nuzulü üzerine Resulullah s.a.s. o yoksul müminleri alıkoymuş, diğerleri ise çekilip gitmişlerdir)  

İlk Müslüman cemaat arasında Habbab, Bilal, Ammar, Suheyb (r.anhum) gibi köleler ve fakirler vardı. Kureyşin ileri gelenleri Hz. Peygamber (a.s.)’a: “Ne o, kavmine bedel bunlara mı razı oldun?” Biz onların mı peşinden gideceğiz! Onları yanından uzaklaştırırsan belki biz de sana tabi olabiliriz” demeleri üzerine 52-53. âyetler indirildi. 54. âyet, gerekli tutumu bildirmektedir. İmam Ahmed ve Teberanî’nin naklettikleri bu nüzul sebebinden anlaşıldığına göre, Hz.Peygamber (a.s.), herhangi bir karar vermeden, bu âyet nâzil olup onun, isabetli olan davranışı seçmesine vesile olmuştur.  

[1] Kureyş'in ruesâsından Akra' ibni Veyse'l Temîmî ve 'Ayîne bin Hısne'l Ferâzî cemâ'atlerinden bir kaç kişi ile Rasûl-ü Ekrem'in nezdine geldiler. Orada Suheyb, Bilal, 'Ammâr ve Habbâb ile zu'afâ ve fukarâ-yı müslimînden otuz kadar zevâtın oturduklarını gördiler.: "Yâ Muhammed! Eğer sen bunları nezdine oturtmasan biz sana mecâlis olurduk, meclisine gelir giderdik. Çünki bunların cübbeleri fenâ kokuyor" didiler. Rasûl-ü Ekrem: "Ben mü'minleri nezdimden tard ider değilim" cevâbını virdi. Onlar: "Öyle ise bizim içün ayrıca bir yer ta'yîn it ki geldiğimizde orada oturalım ve bunlarla olmakdan kurtulalım, çünki bu kölelerle ve se'ele gürûhuyla berâber oturmakdan hayâ ideriz yâhud biz gelince onlar gitsünler, sonra gelsünler." didiler. Fahr-i Risâlet, onların îmân itmelerini ümîd ile bu teklîfe râzı oldukda bu âyet nâzil oldı ve fukarâ-yı müslimînin huzûrdan tardı men' olundı.  

870 Face: wajh: see 2:112, n. 114, and 18:28 . (R). 871 Some of the rich and influential Quray sh thought it beneath their dignity to listen to Muhammad's teaching in company with the lowly disciples, who were gathered round him. But he refused to send away these lowly disciples, who were sincere seekers after Allah. From a worldly point of view they had nothing to gain from Muhammad as he was himself poor, and he had nothing to gain from them as they had no influence. But that was no reason for turning them away; indeed their true sincerity entitled them to precedence over worldly men in the kingdom of Allah , Whose justice was vindicated in Muhammad's daily life in this as in other things. If their sincerity was in any way doubtful, it involved no responsibility for the Preacher.