En'âm Sûresi 23. Ayet Meali

Bkz. 16/28, 58/18  

 Âhirette tecelli eden hakikat karşısında dünyadaki hallerinden tamamen vazgeçen kimseler tek Allah’ın tanrılığını ikrar edecekler, ne çare ki bu ikrar orada bir fayda vermeyecektir. O gün ancak ceza ve mükâfat günüdür.  

1- Sıkıntıdan kurtulmak için uydurdukları mazeret.  

(*) İnsanlar ölüp ruhlar bedenlerden ayrıldıktan veya insanlar yeniden diriltildikten sonra Allah Teâlâ kendisine putları ortak koşmak ve bu suretle İslâm’ın tevhid akîdesine karşı mücadele bayrağını açmak gibi büyük bir suçun vebalini yüklenmiş olan müşriklere, dünyadaki alelâde varlıklara yahut kişilere tanrı gibi taparcasına bağlanarak hakiki mâbudlarını inkâr edenlere “Hani o bana ortak koştuğunuz putlarınız; sözde tanrılarınız nerede?” anlamında olmak üzere “Nerede boş yere davasını güttüğünüz ortaklarınız?” diye soracaktır. Sonra onlar Allah’ın her hallerine vâkıf olduğunu bile bile, “biz ortak koşanlar olmadık” diyerek şaşkınlık ve çaresizlik içinde mazeret ileri sürecekler; böylece kendi kendilerine karşı, yani söylediklerinin asılsız olduğunu bizzat kendileri de bile bile yalan söyleme gereğini duyacaklardır. Üstelik dünyada iken, uydurma bir inançla, çok akıllı ve güçlü olduğunu, kendilerine şefaat edeceğini sandıkları kendilerinden uzaklaşmıştır... (Kur’an Yolu) وذهب بعضهم إلى أن المعنى ما كنا مشركين في اعتقادنا لأننا ما كنا ندعو غيرك استقلالا بل توسلا إليك، ليكون من ندعوهم شفعاء لنا عندك يقربوننا إليك زلفى، لأننا كنا نستصغر أنفسنا أن تتسامى إلى دعائك كفاحا بلا واسطة وما هذا إلا تعظيم لك. - نعم إن كثيرا ممن يسمون مسلمين يدعون غير الله تعالى حتى في حال الشدة والضيق التي كان مشركو العرب يخلصون فيها الدعاء لله تعالى، ولكنهم لا يسمون هذا شركا كما كان يسميه المشركون، بل يسمونه توسلا أو استشفاعا أو وساطة. ( تفسير المنار) وإذا ثبت هذا: فعند ذلك قالوا يحمل قوله {وَٱللَّهِ رَبّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } أي ما كنا مشركين في اعتقادنا وظنوننا، وذلك لأن القوم كانوا يعتقدون في أنفسهم أنهم كانوا موحدين متباعدين من الشرك (مفاتيح الغيب )  

[2] Yahut ey Rabbimiz! Allah hakkı için.  

Kur’an’da [vallâhi] şeklindeki tek yemin ifadesi buradadır; ancak bu da müşriklerin mahşer şartlarında yapacakları yalan yemin olarak gerçekleşecektir.  

16 Bu, tartışmasız olarak, kavramın objektif anlamıyla şirk’i (“Allah’tan başka varlıklara veya güçlere uluhiyet veya ilahî vasıflar izafe etmeyi”) ifade eden inançlara, ama bu suçu işleyen kişinin sübjektif olarak Allah’ın birliğini inkar ettiğinin düşünülemeyeceği iddiasına işaret eder (Râzî): mesela, Hristiyanlıkta Tek Tanrı’nın “üç cepheli yönü”nü ifade ettiği için Allah’ın birliği prensibi ile çelişmediği iddia edilen “teslis” mistik dogması yahut insan ile Allah arasında “aracı” oldukları varsayılan azîzlere ilahî veya yarı-ilahî vasıfların izafe edilmesi ve benzerleri gibi. Bütün bu tür inançlar, elbette Kur’an’da ısrarla reddedilmiştir.  

[1028] Lafzen: “biz ortak koşmadık”. Tercih ettiğimiz bu anlam, âyetin iç ve dış bağlamıyla uygunluk arz eder. Onlar Allah dışındaki varlıklara “aracı” ve “şefaatçi” rolü yüklerken, bunun şefaat objesi olan varlıkları Allah’a ortak koşmak anlamına geldiğini göz ardı ediyorlardı. Onun için de, “bu anlama geleceğini bilmiyorduk” gibi bir mazeret ileri sürecekler. Zümer 3 bunun kanıtıdır. Kendisinden sonraki hemen tüm müfessirleri bu konuda etkileyen Katâde’nin fitne sözcüğünü “mazeret” olarak algılamasının nedeni de bu olsa gerek (Taberî). Bu âyet, Mekke müşriklerinin kendilerini Hz. İbrahim’in inanç vârisi olarak gördüklerine delâlet eder (Krş: 16:35 ve 39:3).  

851 Fitnah has various meanings, from the root idea of "to try, to test, to tempt;" e.g., (1) a trial or temptation, as in 2:102; (2) trouble, tumult, oppression, persecution, as in 2:191, 193, 217; (3) discord, as in 3:7. (4) subterfuge, an answer that amounts to-a sedition, and excuse founded on a falsehood, as here. Other shades of meaning will be noticed as they occur. Those who blasphemed Allah in imagining false gods will now see the vanity of their imaginations for themselves. What answer can they give now? In their perversity they will deny that they ever entertained the notion of false gods.