En'âm Sûresi 149. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 6/35; 10/99; 11/118-119.  

Bu âyetten Allah’ın; insanların doğru yola ermelerini dilemediği anlamı çıkarılamaz. Burada vurgulanmak istenen nokta, insanların hür iradesine Allah’ın müdahale etmediğidir. İnsanlar doğru, ya da eğri yolu kendi hür iradeleriyle seçerler. Allah da bu tercihlerin aksine bir irade ortaya koymaz. Zira böyle bir şey insan iradesine baskı olurdu ki, bu taktirde insanların sorumlu olmaması gerekirdi. Buna göre Allah’ın, insanları kendi tercihlerine ters düşecek şekilde zorunlu olarak doğru yola getirmek istememiş olması, aslında onların iradelerini bu yönde kullanmadıklarının bir ifadesidir. Kısaca âyet şöyle anlaşılmalıdır: “Siz istemeseniz de Allah sizi doğru yola iletebilirdi. Ama bu sizin hür iradenizi yok saymak olurdu. Bu sebeple Allah sizin tercihinize ters düşecek şekilde doğru yola girmenizi istemedi ki iradenize baskı yapmış olmasın.”  

 Müşrikler «Allah dileseydi ne biz ortak koşardık, ne de atalarımız... Hiçbir şeyi de haram kılmazdık» diyerek kâfirliklerini Allah’ın iradesine bağlamak istiyorlardı. Yüce Allah bu âyet ile kendisinin delilinin daha üstün ve neticeye ulaştırıcı olduğunu bildirdi. Zira O dileseydi kullarını günaha meyletmeyecek özellikte yaratırdı. Ancak O bunu dilemedi, kullarını hem günah işlemeye hem de sevap kazanmaya kabiliyetli bir özellikte yarattı. Onlara irade verdi, kendi dilemesini de kulların iradeleri doğrultusunda yöneltti. Ancak hayra razı oldu, şerre razı olmadı. Allah dilese kuldaki kötülük yapma özelliğini ondan alır ve böylece bütün insanlar hidayete ermiş olurlardı. O zaman da imtihan hikmeti ortadan kalkar ve maksat hasıl olmazdı.  

Allah'ın delili, otuz beş ayet önce bildirildiği gibi tam detaylı olan kitabındadır. Saçma sapan hikayeler ve çelişkili haramlar ile dolu olan hadis kitaplarında değil.  

1- Dayanak. Tutanak, kanıt, belge. 2- Sizi, kendi seçiminizin sonucuna bırakmasaydı. Allah, insanın yaptığı seçime göre uygun olan karşılığı vererek, sapkınlığı gerektiren şeyleri yapanı saptırır; doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı da doğru yola iletir.  

(*) …Burada vurgulanmak istenen nokta, insanların hür iradesine Allah’ın müdahale etmediğidir. İnsanlar doğru, ya da eğri yolu kendi hür iradeleriyle seçerler. Allah da bu tercihlerin aksine bir irade ortaya koymaz. Zira böyle bir şey insan iradesine baskı olurdu ki, bu takdirde insanların sorumlu olmaması gerekirdi. Buna göre Allah’ın, insanları kendi tercihlerine ters düşecek şekilde zorunlu olarak doğru yola getirmek istememiş olması, aslında onların iradelerini bu yönde kullanmadıklarının bir ifadesidir. Kısaca âyet şöyle anlaşılmalıdır: “Siz istemeseniz de Allah sizi doğru yola iletebilirdi. Ama bu sizin hür iradenizi yok saymak olurdu. Bu sebeple Allah sizin tercihinize ters düşecek şekilde doğru yola girmenizi istemedi ki iradenize baskı yapmış olmasın.”(Diy. İşleri Meali (Yeni) 149. Ayet Açıklaması) Yani Allah dileseydi elbette özgür iradenize müdahale ederek sizi inanmaya zorlayabilirdi, ama iman ve inkâr kişinin tercihiyle gerçekleştiği için kimseyi ne inanmaya ne de inkâr etmeye zorlar. Bu nedenle iman da şirk ve inkâr da kişinin tercihiyle gerçekleşmektedir. {فلو شاء لهداكم أجمعين} أي لو شاء لألجأكم إلى الإيمان وهداكم جميعاً إليه بفعل الإلجاء إلا أنه لم يفعل ذلك وإن كان فعله حسناً لأن الإلجاء ينافي التكليف وهذه المشيئة بخلاف المشيئة المذكورة في الآية الأولى لأن الله تعالى أثبت هذه ونفى تلك وذلك لا يستقيم إلا على الوجه الذي ذكرناه فالأولى مشيئة الاختيار والثانية مشيئة الإلجاء(مجمع البيان في تفسير القرآن – الطبرسي - التبيان الجامع لعلوم القرآن) قال الحسن: المشيئة - هاهنا -: مشيئة القدرة، وقال: لو شاء قهرهم وأعجزهم حتى لم يقدروا على معصية قط؛ (تأويلات أهل السنة)  

[2] Hüccetiniz olmayınca.[3] Veya vuzuhun son derecesine baliğ olan hüccet.  

46 Eğer Allah hepimizi doğru yola iletseydi yani hepimize hidayet verseydi o zaman biz insanların tercih hakkı kalmamış olurdu. Tercih hakkının olmadığı yerde sorumluluk da olmaz. Bu durumda insanın yeryüzünde sorumlu bir varlık olarak yaratılmasının ve halife yapılmasının bir anlamı kalmazdı.  

(Menakib-u İbn-i Meğazili s.40 ve 19’da, Enes’in bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini nakletmiştir: “Resulullah’ın yanında bulunuyorduk. Ali bin Ebi Talib’i gördüğünde Peygamber şöyle buyurdu: “Ben ve Ali, kıyamet gününde bu ümmetin üzerine yetkin delil ve hüccetiz.”)  

Benzer mesajlar: Mâide 5:48; En‘âm 6:35, 107; Yûnus 10:99; Hûd 11:118-119; Ra‘d 13:31; Nahl 16:9, 93; Secde 32:13; Şûrâ 42:8.  

143 Başka bir deyişle, bir taraftan Allah’ın geleceği bilmesi (ve bu nedenle gelecekte olacakların kaçınılmazlığı) ile diğer taraftan insanın serbest iradesi -görünüşte birbirleriyle çelişen iki önerme- arasındaki gerçek ilişki, insan kavrayışının ötesinde, onu aşan bir konudur; ama ikisi de Allah tarafından konulduğuna göre mutlaka doğrudur. Şöyle ki, bizâtihî “Allah” kavramı, O’nun sonsuz ilim sahibi olmasını öngörür; ahlak ve ahlakî sorumluluk kavramları ise insanın serbest iradesini varsayarlar. Eğer Allah dileseydi her insan dürüst ve erdemlice bir hayat sürdürmek zorunda kalırdı; ama bu, insanı serbest iradesinden yoksun bırakmış olur ve ahlakı asıl anlamından koparırdı.  

Ama Allah sizlere de irâde vermiş, hidâyetini sizin irâdenize de bağlamıştır. Siz yola gelmek isteyeceksiniz ki Allah da sizi yola getirsin. Allah, doğru yolu gösterdiği halde siz yola gelmezseniz, Allah sizi zorla yola getirmez. Sizi, kendi seçiminizin sonucuna bırakır. Artık davranışınızın sorumluluğuna katlanırsınız. Yoksa elbette Allah, zorla insanları doğru yola getirmek istese, kim O'nun irâdesine ve gücüne karşı gelebilir? Kim O'nun fermânı dışına çıkabilir? Ama insanlar için belli bir süre özgürlük, akıl ve irâdelerine göre davranma yetkisi vermiştir. İnsan neyi isterse Allah onu yaratır, fakat isteyerek yaptığından dolayı insan, eyleminden sorumludur.  

[*] Çünkü Allah emrini verdikten sonra bir şeyin olmaması mümkün değildir. İnsanların müslüman olmaları için emir çıksa o emir herkes için çıkardı. O zaman da imtihanın bir anlamı kalmazdı.  

973 On the other hand, the argument cuts true and deep, as from Allah to His creatures. Allah is Omnipotent, and can do all that we can conceive. But He, in His Plan, has given man some responsibility, and some choice in order to train man's will. If man fails, he is helped in various ways by Allah's mercy and grace. But man cannot go on sinning, and in a state of sin, expect Allah to be pleased with him (6:147).