En'âm Sûresi 103. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 31/16; 67/14; 75/22-23.  

Bkz. 75/23Gözlerin Allah’ı algılayamaz olması, O’nun zatının insanın göz ufkunu aşması demektir. Yani gözler kavrama suretiyle içyüzüne inecek şekilde Allah’ı göremez. O’nun zatı aynı zamanda tasavvur ve tahayyül ufkunu da aşar ki insan gözlerin göremediği Allah’ın zatını gerçek anlamda algılayamaz. Sadece varlık alemine bakarak O’nun varlığını ve kudretini görür.  

Allah’ın zatına bu dünya gözüyle ulaşmak, O’nun hakikatini kavramak mümkün değildir. Ahirette ise birçok gözler O’nu görecektir. Konu ile ilgili olarak ayrıca bakınız: Kıyâme sûresi, âyet, 23.  

 Gözler onun zâtını ve kemalini hakkıyle kavrayamaz demektir. Bununla beraber, ehl-i sünnete göre cennette müminler Allah’ı göreceklerdir. Bu hususta âyet ve hadisler vardır.  

* “Gözler O’nu ihata edemez”; Âyet-i kerîmede reddedilen husus Ru’yetullah değil, Allah Teâlâ’nın yüce zatının ihata edilemeyeceğidir. Ru’yetullah ile ilgili olarak Kâf suresi 35. âyet-i kerîmesine bakınız.  

(*) Bu ayeten kesin anlaşılıyor ki ne dünyada ne de ahirette Allah’ın gözle görülmesi mümkün değildir. Bu nedenle Allah ahirette gözle görülebilir diyen rivayetler uydurma olup Kur’an’a da aykırıdır. Taberi tefsirindeki Süddî ‘nin görüşü de şöyledir. (لايراه شئ وهو يري الخلائق) ‘’Hiçbir şey onu göremez, ama o bütün yaratıkları görür.’’ Ayrıca Sahihi Müslimde de geçtiği gibi Hz. Aişe’den gelen rivayet şöyledir. ‘’Kim, Muhammed’in Rabbini gördüğünü iddia etse, O Allah’a büyük bir iftira yapmıştır, Zira Necm süresindeki (ولقد رآه بالأفق المبين ) (Muhakkak onu en yüksek ufukta görmüştür’’ cümlesindeki (ONU) zamiri ile vahiy meleği olan Cebrail kast edilmektedir. Yani bu konuyu Hz. Aişe, bizzat Hz. Peygamberden sormuştur, o da bu şekilde cevap vermiştir... Özetle, Allah gözle görülmez, eğer görülseydi, tanımı yapılabilecekti, tanımı yapılan ise cisim olması gerekir, eğer cisim olursa, bazı şeylerin bir araya gelmiş olması ile olmuştur, eğer bazı şeylerin bir araya gelmesiyle oluşmuşsa, o zaman o da yaratılmış olur. Oysa bu, Allah hakkında muhaldır. Demek ki yüce Allah’ı gözle görmek mümkün değildir. Ayrıca (لاتُدْرِكُهُ)’’la tudrikühü’’ ifadesi, geniş ve bütün zamanı, yani dünya ve ahireti kapsamaktadır. Çünkü olumsuz edatı olan (لا) harfi, geniş zaman içindir. Yani dünyayı da ahireti de kapsıyor. Ama eğer bunun yerinde olumsuz edatı olan (ما) harfi, yani (ما تدركه)’’ ma tüdrikühü’’ şeklinde gelseydi, o zaman ayetin anlamı, şu an, yani dünyada gözler onu idrak etmez şeklinde olurdu. Zira olumsuz edetları olan (لا - ما)’’ lâ ile m’a’’ arasında bir fark vardır. Yani (ما) edatı şimdiki zamanı olumsuz yapıyor, (لا) ise, geniş, yani bütün zamanları olumsuz yapıyor. Detay içn buradaki Arapça tefsir metinlerine de bakılabilir. وقوله سبحانه: «لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» إشارة أنه سبحانه لطيف لا يرى، إذ لو رؤى لتحدّد، ولو تحدّد لتجسّم، ولو تجسّم لكان مركبا، ولو كان مركبا لكان مخلوقا... (التفسير القراني للقران)ُ» ...عن السدي : " لا تدركه الأبصار " ، لا يراه شيء ، وهو يرى الخلائق (الطبري - ابن كثير ) ففي صحيح مسلم عن مسروق قال : كنت متكئا عند عائشة ، فقالت : يا أبا عائشة (وهى كنية مسروق)" ، ثلاث من تكلم بواحدة منهن فقد أعظم على الله الفرية . قلت : ما هن ؟ قالت : من زعم أن محمدا رأى ربه فقد أعظم على الله الفرية . قال : وكنت متكئا فجلست فقلت : يا أم المؤمنين ، أنظريني ولا تعجليني ، ألم يقل الله عز وجل ولقد رآه بالأفق المبين . ولقد رآه نزلة أخرى ؟ فقالت : أنا أول هذه الأمة من سأل عن ذلك رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال : إنما هو جبريل لم أره على صورته التي خلق عليها غير هاتين المرتين رأيته منهبطا من السماء سادا عظم خلقه ما بين السماء والأرض . فقالت : أولم تسمع أن الله عز وجل يقول : لا تدركه الأبصار وهو يدرك الأبصار وهو اللطيف الخبير ؟ أولم تسمع أن الله عز وجل يقول : وما كان لبشر أن يكلمه الله إلا وحيا أو من وراء حجاب أو يرسل رسولا إلى قوله علي حكيم ؟ قالت : ومن زعم أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كتم شيئا من كتاب الله فقد أعظم على الله الفرية ، والله تعالى يقول : ياأيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت رسالته قالت : ومن زعم أنه يخبر بما يكون في غد فقد أعظم على الله الفرية ، والله تعالى يقول : قل لا يعلم من في السماوات والأرض الغيب إلا الله . وإلى ما ذهبت إليه عائشة رضي الله عنها من عدم الرؤية ، وأنه إنما رأى جبريل : ابن مسعود ، ومثله عن أبي هريرة رضي الله عنه. وقال بإنكار هذا وامتناع رؤية الله جماعة من المحدثين والفقهاء والمتكلمين (تفسير القرطوبي) * ما دلالة استعمال أداة النفي (ما) و(لا)؟(د.فاضل السامرائى) (ما) التي تدخل على المضارع هي لنفي الحال، (لا) يقولون للاستقبال وقسم من النُحاة يقولون قد تكون للحال وللاستقبال -- (ما) الداخلة على الفعل الماضي تنفي زمن الماضي فقط والنفي بها غير مؤكد واذا دخلت على الفعل المضارع تنفي زمن الحاضر فقط اما (لا ) فأنها تنفي الزمنين الحاضر والمستقبل : (الفرق بين ( لا ) النافية و ( ما ) النافية من حيث المعنى)  

[2] O, gözleri olduğu gibi görür, çünkü agâhtır. Gözler O'nu görmez, çünkü lâtiftir.  

30 Allah’ın dünyada da ahirette de görülemeyeceğini söyleyenler bu ayete dayanırlar. 31 El-Latîf: Lütuf sahibi, kavranamayan incelikleri bilen.  

Bu cümlede, Yüce Allah’ı görmenin asla söz konusu edilemeyeceği ifade edilmektedir. Benzer mesaj: A‘râf 7:143.,Bu son üç ayet (102-104. ayetler) Yüce Allah’ın mutlak otoritesini göstermektedir. Benzer mesajlar: Bakara 2:255; Âl-i İmrân 3:2, 26-27; En‘âm 6:101-103; Nûr 24:35; Şûrâ 42:11; Haşr 59:22-24; İhlâs 112:1-4.  

1 Rü’yetullah: Ehl-i Sünnet’e göre, Yüce Allah ahirette mü’minler tarafından Cennet’te görülebilecektir, ancak bunun keyfiyetini bilmek mümkün değildir. “Rü’yet” kelimesi, Arapçada görmek, bakmak, inanmak, bilmek ve rüya görmek anlamlarına gelir. Bu âyete göre; Peygamberler de dâhil (A’raf: 143) hiç kimse dünyada ve dünya gözüyle, gerek uyanıkken, gerek uyurken, gerekse yakaza halinde veya bazı sûfî ekollerinin ne olduğunu kendilerinin de izah edemedikleri hallerde, Allah’ı görmesi veya müşahede etmesi mümkün değildir. Allah’ı mahiyetini Allah’ın bildiği şekilde görme, ancak kıyamette ve cennette olacaktır. (Kıyamet: 22-23) Aslında Allah’ı insanların hayal etmeleri bile mümkün değildir. Çünkü O, hiçbir şeye benzemez. (Şura: 11) Allah’ın bir insanla vahiy yoluyla, perde arkasından yahut bir elçi göndererek, konuşması, ancak Peygamberlere ve Allah’ın (Hz. Meryem ve Hz. Mûsa’nın annesi gibi) seçtiği kullarına mahsustur. (Şura: 51) Allah kullarına Peygamberleri vasıtasıyla bir şey bildirmedikçe kimse Onun ilminden hiçbir şeyi bilemez. (Bakara: 255) Necm sûresinde Peygamberimizin gördüğü ifâde edilen ise Allah değil, Cebrâil’dir. (Tekvir: 23)2 Bir hayat sahibinin kendi haricindeki görülebilecek şeyleri görebilmesi ve idrak edilebilecek şeyleri idrâk edebilmesi işi öyle acayip bir şeydir ki akıl bunun künhünü idrak edemez. Bütün âlimler ve filozoflar bunun izahından âcizdir. Meselâ, gözümle karşımda bir minare görüyorum, ne gözüm minareye kadar gitmiş ve ne de minare gelip gözüme girmiştir. Bununla beraber benim gördüğüm yalnız o minareden akseden ışığın ihtiva ettiği ve küçücük gözüme aksettirdiği minare resminden ibaret de değildir. Ben gözümdeki minare resmini değil, uzakta büyük minarenin kendisini görüyorum ve gözümü yumduğum zaman da onu bende değil, olduğu yerde idrak ediyorum. Hatta dikkat olunursa görme vasıtası olarak telakki edilen ışık bile bana, benim gözüme ulaşma anında ışık oluyor ve o zaman parlıyor ve görme dediğim hâdise de o zaman meydana geliyor. Ve o anda ben yerindeki minareyi idrak ediyorum. Bu nasıl olabiliyor? İşte bütün ilimler, felsefeler bunu ihata edebilmekten uzak kalmış ve filozoflar bu noktada ya hayret ya da safsatadan baka bir şey yapamamıştır. Ama bu meydana gelen bir olaydır. Ve benim minareyi gördüğüm bir hakikattir. Allahu Teâlâ bunu yapmış ve yapmaktadır. Ve akılların mahiyetini idrak edemediği bu hakikatin mahiyetini idrak ve ihata eden ancak Allah’tır. Gözler onu idrak ve ihata edemezken o gözleri idrak ve ihata eder ve aynı hakikat bütün idraki mümkün olan şeylerde böyledir. Ve işte O Allah böyle bir lâtıf’ül-habîrdir. (Elmalılı)  

89 Latîf terimi, nitelik olarak son derece ince olan ve bu nedenle de fark edilemez ve nüfûz edilemez bulunan şeyleri gösterir. Bu terimin, Kur’an’da Allah ile ilgili olarak ve habîr (“her şeyden haberdar”) sıfatı ile birlikte geçtiği her yerde Allah’ın, kendisinin her şeyden haberdar oluşuna karşılık insanın tasavvuru, tahayyülü ve idrakinin erişemediği bir konumda bulunduğu düşüncesini ifade etmek için kullanıldığı görülmektedir (yukarıdaki ayetin dışında ayrıca bkz. 22:63, 31:16, 33:34 ve 67:14). Latîf ve Habîr’in birlikte el harf-i tarifi ile kullanıldığı iki örnekte (6:103 ve 67:14) huve’l-latîf ifadesi, “yalnız O’dur nüfûz edilemez olan” anlamına gelir -Allah’ın bu vasfının benzersiz ve mutlak oluşuna işaret.  

[1095] O’nun zâtı insanın sadece göz ufkunu aşmaz, aynı zamanda tasavvur ve tahayyül ufkunu da aşar. [1096] Latîf ismi Habîr ile birlikte geldiğinde, ikincisi birincisini açıklar.  

Bu âyet gözlerin, Allah’ı “ihata sûretiyle, künhüne erecek şekilde göremeyeceklerini bildirir. Ehl-i sünnet anlayışına göre bu âyet, dünyada görmeyi nefyeder, ama cennetlikler Allah’ı göreceklerdir. 75,23 âyeti “Rab’lerine bakacaklar” buyurduğu gibi, başka deliller de vardır. Hz. Peygamber (a.s.)’dan bize ulaşan kesin hadisler ile bu rü’yet meselesi sabit olmuştur. Yalnız birini nakledelim: “Siz şüphe yok ki şu dolunayı nasıl birbirinizi itip kakmadan görüyorsanız Rabbinizi de göreceksiniz.”  

(19) Gözlerin görmesi, her canlı için ayrı ayrı takdir edilmiş olan bir sınır içinde, elektromanyetik dalgaların algılanmasıyla cereyan eder. Bu dalgalar da, gözler de Allah tarafından takdir edilmiş ve yaratılmıştır. Dolayısıyla, Allah, bütün yarattıklarının neler gördüğünü ve göreceğini bütün incelikleriyle bilir; onların gördüklerini ve göremediklerini de görür. Kulların birşeyi görebilmesi ise, o şeyin, kendi görme sınırları içinde bulunmasına bağlıdır. Allah maddeden, mekândan ve her türlü sınırdan münezzeh olduğu için, bu gözlerle Onun görülmesine elbette imkân yoktur. Ancak, 75:22-23’te, kıyamet gününde ışıl ışıl yüzlerin Rabbine bakacağı bildirilmiştir ki, bu, bizim bildiğimizden farklı bir âleme ait olan bir özelliktir. O günde, iman eden ve güzel işler yapan kullarına Allah’ın ödül olarak böyle bir özellik bağışlayacağı anlaşılmaktadır.  

931 Latif: fine, subtle, so fine and subtle as to be invisible to the physical eye; so fine as to be imperceptible to the senses; so pure as to be above the mental or spiritual vision of men. The active meaning should also be understood: 'one who understands the finest mysteries.' Cf. 22:63, and n. 2844.